Ngày xưa người ta tua băng cát xét bằng bút chì vì hai lý do rất thực tế: đỡ tốn pin của máy và đỡ mòn bộ tua của máy; cây bút chì lục giác vừa khít lỗ trục có răng của cuộn băng, xoay vài chục vòng là về đúng đoạn muốn nghe. Bút chì cũng là dụng cụ cứu hộ đầu tiên mỗi khi băng bị máy “nhai”, rối thành một nắm.
Bài này đi từ cảm giác cầm một cuộn băng trên tay, cách tua bằng bút chì, cách gỡ và nối băng rối, chuyện ghi âm từ đài và mẹo dán lỗ chống ghi, cho tới bảng so sánh các loại băng thường gặp, một kỷ niệm giả định về cuộn băng ghi giọng người thân, và cách giữ lại những cuộn băng cũ trong nhà bây giờ.
Cuộn băng cầm trên tay
Một cuộn băng cát xét nhỏ hơn bàn tay người lớn, vỏ nhựa cứng trong hoặc màu khói, nặng vừa đủ để cầm thấy chắc. Ở giữa có một ô cửa sổ nhỏ nhìn thấy hai cuộn băng nâu sẫm quấn quanh hai trục trắng. Băng chạy từ trục này sang trục kia, cuộn bên trái nhỏ dần thì cuộn bên phải to dần, nhìn qua cửa sổ là biết đã nghe được bao nhiêu. Cạnh dưới vỏ có những lỗ nhỏ, chỗ đầu từ của máy áp vào băng.
Mỗi cuộn có hai mặt, mặt A và mặt B. Nghe hết mặt A thì lấy ra, lật lại, nhét vào máy nghe tiếp mặt B. Băng nằm trong một hộp nhựa trong, có miếng bìa gấp ghi danh sách bài. Băng tự thu ở nhà thì miếng bìa ấy chi chít chữ viết tay, gạch xoá, có khi dán thêm mẩu giấy ghi “mặt B: bài số 3 hay nhất”.
Âm thanh của băng có chất riêng: một lớp xì rất mỏng nền phía sau tiếng nhạc, bài đầu mỗi mặt thường hơi chậm vì băng chưa căng, và khi pin yếu thì cả bài hát trầm xuống, chậm rề như người say ngủ. Tiếng lạch cạch khi bấm nút, tiếng cạch dứt khoát khi băng chạy hết và nút nhảy lên, là những âm thanh mà người từng có máy cát xét vẫn nhận ra ngay sau ba mươi năm.
Tua băng bằng bút chì: làm thế nào và vì sao
Máy cát xét có nút tua nhanh, nhưng tua bằng máy tốn pin, mà pin thời ấy là thứ phải tính toán. Cách tua bằng bút chì vì thế trở thành phản xạ của cả một thế hệ:
- Lấy cuộn băng ra khỏi máy, cầm sao cho ô cửa sổ quay về phía mình để nhìn thấy hai cuộn băng.
- Chọn một cây bút chì lục giác, cắm đầu không gọt vào lỗ trục có răng của cuộn cần quấn thêm băng. Sáu cạnh của bút chì vừa khít với răng trong lỗ trục.
- Giữ bút chì đứng yên, quay cuộn băng quanh nó, hoặc giữ cuộn băng và quay bút; lắc nhẹ cổ tay kiểu quay thòng lọng là nhanh nhất.
- Nhìn qua cửa sổ để ước lượng: muốn về đầu bài thứ tư thì quấn tới khi hai cuộn băng lệch nhau chừng ấy so với lúc đầu.
- Trước khi lắp lại vào máy, quay thêm vài vòng ngược chiều cho băng căng, tránh đoạn băng chùng bị máy cuốn vào.
Ngoài chuyện tiết kiệm pin, tua bằng tay còn đỡ mòn dây cu-roa và bánh tua của máy, thứ mà sửa thì tốn kém. Học sinh hay dùng thêm thói quen này để nghe đi nghe lại một đoạn bài học ngoại ngữ. Cây bút chì có vết răng gặm ở đuôi, lỗ trục nhỏ đi vì sáp, là dấu vết quen thuộc trên bàn học của nhiều người.
Khi máy nhai băng: cứu cuộn băng rối từng bước
Băng bị “nhai” là khi đoạn băng chùng bị trục quay của máy cuốn vào trong, khi lôi ra thì thành một nắm nhăn nhúm. Đây là cách cứu được nhiều người lớn truyền nhau:
- Bấm dừng ngay, không bấm tua hay bấm mở nắp mạnh, vì giật mạnh là đứt băng.
- Mở nắp thật chậm, dùng đầu ngón tay hoặc nhíp gỡ từng vòng băng quấn quanh trục quay và bánh ép, vừa gỡ vừa nhấc cuộn băng lên dần.
- Khi cuộn băng đã ra ngoài, kẹp đoạn băng nhăn giữa hai ngón tay, vuốt nhẹ từ đầu này sang đầu kia cho phẳng; có người vuốt qua mép bàn gỗ nhẵn.
- Dùng bút chì quấn đoạn băng thừa về lại trong vỏ, quấn chậm, không để băng xoắn mặt.
- Nếu băng đứt, cắt bỏ đoạn nhăn nát, đặt hai đầu chồng khít, dán bằng một mẩu băng dính trong thật nhỏ ở mặt bóng của băng, cắt gọn mép thừa.
Đoạn nối hay vuốt phẳng sẽ có vài giây tiếng méo hoặc mất tiếng, nhưng phần còn lại của cuộn băng nghe bình thường. Với một cuộn băng ghi giọng người thân hay băng nhạc mua bằng tiền tiết kiệm cả tháng, cứu được như vậy là mừng lắm rồi.
Ghi âm: từ đài, từ băng bạn và từ chính căn nhà mình
Ghi từ đài. Máy cát xét có đài kèm theo cho phép ghi thẳng chương trình đang phát. Người ghi phải ngồi canh, ngón tay đặt sẵn trên nút ghi và nút tạm dừng, bấm ngay khi bài hát bắt đầu và bấm dừng trước khi người dẫn nói chen vào. Bản ghi nào cũng có vài giây đầu bị hụt.
Sang băng từ bạn bè. Máy hai ngăn băng cho phép chép từ cuộn này sang cuộn kia. Băng hay được chép qua nhiều đời, đời sau rè hơn đời trước, nhưng không ai phàn nàn vì có còn hơn không.
Ghi tiếng nói trong nhà. Nhiều gia đình ghi lại giọng ông bà kể chuyện, tiếng trẻ con đọc thơ, cả buổi họp mặt ngày Tết. Micro gắn sẵn trên máy bắt cả tiếng quạt, tiếng gà, làm bản ghi càng có không khí.
Lẫy chống ghi. Ở cạnh trên của vỏ băng có hai lẫy nhựa nhỏ, mỗi mặt một cái. Bẻ lẫy đi thì máy không cho ghi đè, giữ an toàn cho băng quý. Muốn ghi đè lên băng đã bẻ lẫy, người ta dán một mẩu băng dính che lỗ lại, máy lại cho ghi bình thường.
Thu đè và tiếc nuối. Vì băng trắng phải mua, nhiều người ghi đè lên băng cũ. Chuyện ghi nhầm đè lên đoạn giọng ông bà là nỗi tiếc mà không ít gia đình mang theo nhiều năm.
Các loại băng thường gặp và nên dùng vào việc gì
Con số trên vỏ băng là tổng thời lượng hai mặt. Băng càng dài thì dải băng càng mỏng để nhét vừa vỏ, và độ bền khác nhau rõ rệt:
| Loại | Mỗi mặt nghe được | Độ dày, độ bền | Hay dùng để |
|---|---|---|---|
| Băng 60 phút | Khoảng 30 phút | Dày, bền, ít rối | Ghi giọng nói, băng học ngoại ngữ, băng quý muốn giữ lâu |
| Băng 90 phút | Khoảng 45 phút | Vừa phải, dùng phổ biến nhất | Ghi nhạc, vừa một đĩa nhạc mỗi mặt |
| Băng 120 phút | Khoảng 60 phút | Mỏng, dễ bị máy nhai, dễ dãn | Ghi chương trình dài, ít khi dùng cho băng quý |
| Băng ngắn hơn 60 phút | Dưới 30 phút | Dày, bền | Ghi chú, ghi lời nhắn, ít phổ biến |
Kinh nghiệm truyền miệng hồi ấy: băng muốn giữ cả đời thì chọn loại ngắn, băng nghe chơi thì loại chín mươi phút cho kinh tế. Băng một trăm hai mươi phút gặp máy cũ, dây cu-roa chùng là gần như chắc chắn bị nhai.
Một cuộn băng giả định: giọng nói gửi từ xa
Cuối thập niên 1980, có những gia đình có người đi làm việc xa nhà nhiều năm. Thư từ đi lại mất hàng tháng trời, gọi điện quốc tế thì đắt và hiếm. Một số người chọn cách ghi giọng nói vào băng cát xét rồi gửi về, gọi vui là “băng thư”. Hãy hình dung một cuộn như thế: mở đầu là tiếng ho khẽ, tiếng sột soạt, rồi giọng một người bố đọc tên từng đứa con, hỏi chuyện học hành, dặn mẹ giữ sức khoẻ.
Ở nhà, cả gia đình ngồi quanh chiếc máy cát xét mượn của hàng xóm, nghe đi nghe lại. Đứa con út chưa nhớ mặt bố, chỉ nhớ giọng qua cuộn băng. Đến lúc gửi trả lời, mẹ bắt mỗi đứa đọc một bài thơ, kể một chuyện ở trường, ghi đè lên mặt B. Đứa lớn ngượng nghịu nói nhỏ, đứa bé hát lạc giọng rồi cười khanh khách.
Ba mươi năm sau, nếu cuộn băng ấy còn, nó là thứ quý nhất trong nhà. Đó cũng là lý do nhiều người bây giờ lục tìm lại băng cũ để chuyển sang bản số: không phải vì nhạc trong đó, mà vì những giọng nói không còn nghe được ở đâu khác nữa.
Giữ lại băng cũ trong nhà: bảo quản và chuyển sang bản số
Băng từ xuống cấp theo thời gian, nhất là trong khí hậu nồm ẩm. Nếu nhà bạn còn những cuộn băng ghi giọng người thân, có thể làm theo trình tự:
- Phân loại: tách băng ghi giọng người thân, băng tự thu ra khỏi băng nhạc mua sẵn; ưu tiên xử lý nhóm đầu trước.
- Kiểm tra bằng mắt: băng có mốc trắng, dính bết, hay vỏ nứt thì đừng nhét thẳng vào máy, nên mang tới thợ quen xử lý.
- Tìm một máy cát xét còn chạy tốt, lau đầu từ và bánh ép bằng tăm bông thấm cồn, để khô rồi mới phát.
- Nối ngõ ra tai nghe của máy với máy tính qua dây âm thanh, dùng phần mềm ghi âm miễn phí để thu lại từng mặt.
- Lưu bản số ở ít nhất hai nơi, đặt tên tệp theo năm và nội dung; cất băng gốc trong hộp kín, nơi khô ráo, tránh gần loa và nam châm.
Nếu không tự làm được, nhiều tiệm điện tử cũ vẫn nhận chuyển băng sang tệp số. Điều quan trọng là làm sớm: mỗi mùa nồm trôi qua, những cuộn băng ấy lại kém đi một chút. Còn nếu muốn đố con cháu, hãy đưa chúng một cuộn băng và một cây bút chì, hỏi xem hai thứ ấy dùng chung để làm gì; đáp án đúng là tua băng, và thường chỉ người trên ba mươi lăm tuổi trả lời được ngay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ngày xưa tua băng cát xét bằng bút chì?
Vì tua bằng máy tốn pin và làm mòn dây cu-roa, bánh tua. Cây bút chì lục giác vừa khít lỗ trục có răng của cuộn băng nên quay tay rất nhanh, lại không tốn gì.
Băng cát xét bị rối có cứu được không?
Phần lớn cứu được nếu dừng máy ngay, gỡ từng vòng băng thật nhẹ, vuốt phẳng đoạn nhăn rồi quấn lại bằng bút chì. Đoạn bị nhàu nát có thể cắt bỏ và nối bằng một mẩu băng dính trong nhỏ.
Lẫy nhựa trên cạnh vỏ băng dùng để làm gì?
Đó là lẫy chống ghi đè. Bẻ lẫy đi thì máy không cho ghi lên mặt băng đó nữa. Muốn ghi lại, dán một mẩu băng dính che kín lỗ là máy cho ghi bình thường.
Băng 90 phút và 120 phút khác nhau thế nào?
Băng 120 phút dài hơn nhưng dải băng mỏng hơn để nhét vừa vỏ, nên dễ dãn, dễ bị máy nhai. Băng 90 phút bền hơn và là loại dùng phổ biến nhất để ghi nhạc.
Có cách nào chuyển băng cát xét cũ sang điện thoại không?
Có. Bạn cần một máy cát xét còn chạy, nối ngõ tai nghe sang máy tính, ghi lại bằng phần mềm ghi âm rồi chép tệp sang điện thoại. Nhiều tiệm điện tử cũ cũng nhận làm việc này.
Nên bảo quản băng cát xét cũ ra sao?
Cất băng trong hộp kín, nơi khô ráo, tránh nắng, tránh mùa nồm ẩm, tránh để gần loa hay nam châm. Băng có giọng người thân nên chuyển sang bản số càng sớm càng tốt.