ThanQuen.comThân Quen
Xem phim, nghe đài ngày xưa

Ăng-ten tivi cột tre: chuyện leo mái chỉnh sóng và hình “muỗi” ngày xưa

Ăng-ten giàn trên cột tre, ăng-ten râu trên nóc tivi, tiếng hô “được chưa” khi xoay cột: cách nhà nhà bắt sóng tivi ngày xưa và vì sao hình hay bị muỗi.

A Vietnamese man seen from behind standing on a tiled roof turning a tall bamboo pole with a metal antenna, a boy watching from the courtyard below, late afternoon sun

Ăng-ten tivi cột tre là bộ thu sóng bằng những thanh kim loại xếp thành giàn, buộc trên đầu một cây tre dài dựng cạnh mái nhà, để chiếc tivi trong nhà bắt được sóng truyền hình mặt đất; muốn hình rõ thì phải xoay cột về đúng hướng trạm phát, và việc xoay ấy thường cần hai người phối hợp bằng tiếng hô.

Hình ảnh rừng cột tre chĩa ăng-ten lên trời là nét quen của làng quê và phố nhỏ Việt Nam suốt thập niên 1980, 1990 và một phần đầu những năm 2000. Bài viết giải thích cái giàn ăng-ten trông ra sao, vì sao tivi hay “có muỗi”, “có bóng ma”, cách người ta chỉnh sóng, những mẹo dân gian nửa đúng nửa sai, sự khác nhau giữa vùng gần và xa trạm phát, rồi vì sao cả rừng ăng-ten ấy dần biến mất khỏi nóc nhà.

Hai loại ăng-ten quen mặt: râu trên nóc tivi và giàn trên cột

Loại thứ nhất là ăng-ten râu: hai que kim loại mảnh, rút ra kéo vào được như cần câu, cắm vào một cái đế tròn đặt trên nóc tivi. Người ta xoè hai râu thành hình chữ V, nghiêng qua nghiêng lại tìm hình. Loại này tiện nhưng chỉ dùng được khi nhà ở gần trạm phát, sóng mạnh. Nhiều nhà còn quấn thêm giấy bạc vỏ bao thuốc lá hay giấy bạc gói kẹo vào đầu râu với niềm tin hình sẽ rõ hơn.

Loại thứ hai là ăng-ten giàn, người miền Bắc nhiều nơi gọi là ăng-ten xương cá: một thanh nhôm dài làm sống, trên đó gắn nhiều thanh ngang ngắn dần về phía đầu, trông như bộ xương con cá phơi khô. Giàn này buộc lên đầu một cây tre dài sáu bảy mét, có khi nối hai cây, dựng sát hiên hoặc buộc vào cột nhà. Từ giàn, một sợi dây dẹt màu nâu hoặc xám, hai lõi chạy song song, thả dọc mái xuống, luồn qua cửa sổ, nối vào đuôi tivi.

Thanh sống của giàn phải chĩa đúng về phía trạm phát sóng. Vì trạm phát của các đài thường đặt ở những hướng khác nhau, có nhà dựng hai cột, mỗi cột một giàn, mỗi giàn bắt một đài. Nhìn từ xa, mái nhà như mọc thêm những cành cây bằng nhôm chĩa về đủ phía, và bất kỳ ai đứng trên đê nhìn về làng lúc chiều cũng sẽ thấy cả rừng ăng-ten ấy in lên nền trời.

Hình bị gì, do đâu: bảng tra lỗi tivi ngày xưa

Người xem tivi analog ngày xưa có cả một bộ từ riêng để gọi các kiểu hình hỏng. Bảng dưới đây ghép tên gọi dân gian với nguyên nhân thường gặp và cách xử lý hay được dùng.

Tên gọi dân gianTrông ra saoNguyên nhân thường gặpCách xử lý thời đó
Hình muỗi, hình tuyếtLấm tấm chấm trắng đen nhảy khắp màn hình, kèm tiếng rèSóng yếu: xa trạm, ăng-ten lệch hướng, dây đứt ngầmXoay cột, nâng ăng-ten cao hơn, nối lại dây
Bóng ma, hình đúpThấy hai ba hình mờ lệch nhauSóng dội từ nhà cao, đồi núi tới muộn hơn sóng thẳngXoay lệch nhẹ ăng-ten, đổi chỗ dựng cột
Hình chạy, hình cuộnHình trôi từ dưới lên hoặc giật ngangMạch đồng bộ lệch, điện yếuVặn núm chỉnh dọc, chỉnh ngang ở mặt sau tivi
Mất tiếng hoặc tiếng rèCó hình nhưng tiếng xè xèDò kênh chưa trúng, sóng tiếng yếuVặn núm dò kênh từ từ cho tới khi tiếng rõ
Hình sọc ngang chạySọc trắng chạy ngang mỗi khi có xe máy quaNhiễu từ bugi xe máy, máy bơm, máy khoanChờ xe đi qua; đi dây xa đường hơn

Cảnh quen thuộc nhất là hình đang rõ bỗng nổi sọc mỗi khi có chiếc xe máy nổ máy ngoài ngõ. Cả phòng nhìn ra cửa trách thầm, đợi tiếng máy xa dần rồi mới xem tiếp. Đó là nhiễu điện từ của hệ thống đánh lửa trên xe, ăng-ten bắt luôn cả tín hiệu lạ ấy.

Quy trình chỉnh ăng-ten hai người: một trên mái, một trước tivi

Chỉnh ăng-ten giàn gần như luôn cần hai người, và quy trình được lặp lại tới mức nhiều đứa trẻ thuộc lòng từng bước:

  1. Người lớn trèo lên mái hoặc đứng dưới chân cột, hai tay ôm thân tre; người còn lại, thường là đứa trẻ, ngồi chồm hỗm trước màn hình.
  2. Người dưới cột xoay chậm từng chút, mỗi lần vài độ, rồi dừng lại hỏi to “được chưa”.
  3. Người trong nhà hô vọng ra: “chưa”, “tí nữa”, “quá rồi, quay lại”, “được rồi, giữ nguyên”. Gió to thì tiếng hô phải gào lên mới nghe thấy.
  4. Khi hình rõ nhất, người dưới cột buộc chặt thân tre vào cột nhà hoặc chèn đá ở chân cho khỏi xoay theo gió.
  5. Người trong nhà vặn lại núm dò kênh cho tiếng rõ, rồi cả hai xem thử vài phút để chắc chắn.

Có nhà làm thêm một cái tay quay ở chân cột, khoan lỗ xuyên thân tre rồi xỏ một đoạn gỗ ngang, để xoay cho dễ. Sau mỗi trận gió mùa hay mưa bão, quy trình lại bắt đầu từ đầu, vì giàn ăng-ten bị gió quật lệch hướng hoặc gãy hẳn một thanh. Khó chịu nhất là lúc đang xem dở bộ phim mà hình nhoè đi vì gió đổi, cả nhà nhìn nhau xem ai là người phải đứng dậy ra cột.

Mẹo dân gian: cái nào có lý, cái nào chỉ là niềm tin

Nâng cột cao hơn. Có lý. Sóng truyền hình mặt đất đi gần như đường thẳng, ăng-ten càng cao càng ít bị nhà cửa, cây cối che chắn. Đó là lý do ở vùng xa, cây tre mỗi ngày một dài thêm, có nhà nối tới hai ba cây.

Quấn giấy bạc vào đầu ăng-ten râu. Phần lớn chỉ là cảm giác. Giấy bạc có thể làm râu dài hơn một chút về mặt điện, nhưng hiệu quả rất nhỏ; nhiều người thấy hình rõ hơn chủ yếu vì lúc quấn họ đã xoay lại râu.

Đặt chậu nước hay nồi nhôm cạnh tivi. Không có cơ sở. Đây là mẹo truyền miệng, cũng như việc vỗ vào hông tivi. Vỗ thì đôi khi có tác dụng thật, nhưng là vì làm tiếp xúc lỏng bên trong khít lại, chứ không liên quan tới sóng.

Dây dẫn ngắn, không cuộn thừa. Có lý. Dây dẹt càng dài càng hao sóng, cuộn tròn chỗ thừa hay vắt qua máng tôn đều làm hình kém đi. Thợ quen tay thường đi dây thẳng, tránh xa dây điện.

Thay giàn mới mỗi vài năm. Có lý. Nắng mưa làm mối nối gỉ, thanh nhôm lỏng ốc, dây dẹt nứt vỏ. Hình xấu dần mà xoay mãi không ra thì thường là đã đến lúc thay đồ.

Một buổi chiều giả định trước giờ phim

Năm giờ rưỡi chiều, bố đi làm về muộn, mẹ đang nấu cơm, còn chưa đầy một tiếng nữa là tới giờ bộ phim nhiều tập cả nhà đang theo. Trận gió đêm qua đã làm giàn ăng-ten lệch hẳn, màn hình chỉ còn những chấm muỗi nhảy loạn. Thằng anh mười tuổi được giao nhiệm vụ ra ôm cột, đứa em gái ngồi trước tivi, đầu gần dí vào màn hình.

Cuộc đối đáp kéo dài mười phút. “Được chưa?” — “Chưa, mờ lắm!” — “Thế này?” — “Có hình rồi nhưng có bóng!” — “Thế này?” — “Quá rồi, mất tiếng rồi!”. Cuối cùng hình hiện lên đủ rõ để nhận ra mặt người. Thằng anh lấy dây chun buộc chặt cột tre vào cột hiên, chạy vào nhà, mồ hôi nhễ nhại nhưng mặt vênh lên như vừa lập công.

Đúng giờ phim bắt đầu thì một chiếc xe máy nổ giòn ngoài ngõ, hình nổi sọc trắng. Cả nhà cùng “ơ” một tiếng rồi bật cười. Những chi tiết vụn vặt như vậy, chiếc dây chun, tiếng hô qua khung cửa, nụ cười khi hình rõ, là thứ còn lại trong trí nhớ lâu hơn cả nội dung bộ phim.

Gần trạm phát và xa trạm phát: hai cuộc sống khác nhau

Chất lượng hình ngày xưa phụ thuộc rất nhiều vào khoảng cách tới trạm phát. Một số khác biệt thường được nhắc:

Tiêu chíNhà gần trạm phát (thành phố, thị xã)Nhà xa trạm phát (làng xa, vùng đồi núi)
Ăng-ten dùngRâu trên nóc tivi là đủGiàn lớn trên cột tre cao, có nơi gắn thêm bộ khuếch đại
Số đài bắt đượcNhiều hơn, hình khá rõThường chỉ một hai đài, hình hay có muỗi
Ảnh hưởng thời tiếtÍtMưa to, gió mạnh là hình nhoè, phải chỉnh lại
Công việc hằng tuầnGần như không phải chỉnhChỉnh cột sau mỗi trận gió, thay dây khi nứt
Vùng núi, thung lũngKhông áp dụngCó nơi phải dựng ăng-ten lên tận đỉnh đồi, kéo dây dài về nhà

Ở một số bản vùng cao, cả cụm nhà chung nhau một giàn ăng-ten đặt trên đỉnh đồi, kéo dây về từng nhà. Chuyện đi kiểm tra dây sau mỗi trận mưa rừng trở thành việc chung của cả bản, giống như sửa đường hay thông mương.

Vì sao rừng ăng-ten biến mất và ngày nay còn thấy ở đâu

Rừng ăng-ten thưa dần theo ba đợt. Đợt đầu là truyền hình cáp kéo về các thành phố, thị xã từ cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000: chỉ cần một sợi cáp tròn đi dọc cột điện là có hàng chục kênh rõ nét, không cần giàn trên mái. Đợt thứ hai là những chiếc chảo thu vệ tinh và đầu thu kỹ thuật số ở nông thôn. Đợt thứ ba là việc chuyển truyền hình mặt đất từ analog sang số; đến khoảng cuối năm 2020, phần lớn sóng analog mặt đất ở Việt Nam đã ngừng phát, những chiếc tivi chỉ có ăng-ten và không có đầu thu số coi như mất hình.

Ngày nay bạn vẫn có thể thấy ăng-ten trên mái nhà ở nông thôn, nhưng là loại ăng-ten thu sóng số nhỏ gọn hơn, nối với đầu thu. Giàn xương cá trên cột tre kiểu cũ còn sót lại ở một vài nhà người già không muốn tháo, hay nằm trong góc kho chung với đống sắt vụn. Một số quán cà phê theo phong cách xưa treo giàn ăng-ten cũ làm đồ trang trí.

Nếu muốn cho trẻ con hiểu, cách dễ nhất là cho chúng cầm một chiếc đài FM nhỏ, kéo râu và xoay qua lại để nghe tiếng rõ dần, rè dần. Nguyên lý cũng giống chuyện chỉnh ăng-ten tivi ngày xưa: hướng đúng thì rõ, lệch thì rè. Sau đó kể chuyện người anh ôm cột tre ngoài sân, trẻ con sẽ hình dung ra ngay.

Đố vui về ăng-ten ngày xưa

Vài câu đố có đáp án, hợp để hỏi nhau lúc họp mặt:

  • “Hình muỗi” là gì? — Những chấm trắng đen nhảy loạn trên màn hình khi sóng yếu.
  • Vì sao ăng-ten giàn còn được gọi là ăng-ten xương cá? — Vì một thanh sống dài gắn nhiều thanh ngang, trông như bộ xương cá.
  • Câu hỏi được hô nhiều nhất khi chỉnh ăng-ten là gì? — “Được chưa?”.
  • Vì sao xe máy chạy qua làm hình nổi sọc? — Vì nhiễu điện từ của bộ phận đánh lửa trên xe lọt vào ăng-ten.
  • Hình “bóng ma” sinh ra do đâu? — Do sóng dội từ nhà cao, núi đồi tới muộn hơn sóng thẳng, tạo thành hình đúp mờ.

Câu thứ ba là câu dễ nhất, ai từng ngồi trước tivi ngày xưa đều trả lời được ngay, kèm theo một tràng cười. Câu thứ năm khó hơn, nhiều người lớn chỉ nhớ tên gọi “bóng ma” chứ chưa từng biết vì sao hình lại đúp như vậy.

Câu hỏi thường gặp

Ăng-ten xương cá là gì?

Đó là cách gọi dân gian của loại ăng-ten giàn gồm một thanh sống dài và nhiều thanh ngang ngắn dần, trông như bộ xương cá. Nó được buộc lên cột tre cao và chĩa về hướng trạm phát sóng truyền hình.

Vì sao tivi ngày xưa hay bị muỗi?

Vì sóng truyền hình analog tới nơi quá yếu, do nhà ở xa trạm phát, ăng-ten lệch hướng, cột không đủ cao hoặc dây dẫn bị hỏng. Sóng càng yếu thì chấm nhiễu càng nhiều và tiếng càng rè.

Quấn giấy bạc vào ăng-ten có làm hình rõ hơn không?

Hiệu quả rất nhỏ, phần lớn chỉ là cảm giác. Hình rõ hơn thường là do lúc quấn người ta đã xoay lại râu ăng-ten. Cách thật sự có tác dụng là nâng ăng-ten cao hơn và chĩa đúng hướng.

Tivi đời cũ chỉ có ăng-ten bây giờ còn xem được không?

Phần lớn không xem được các kênh mặt đất nữa vì sóng analog đã ngừng phát ở hầu hết các nơi. Muốn xem phải gắn thêm đầu thu kỹ thuật số và dùng ăng-ten phù hợp với sóng số.

Vì sao có nhà dựng hai cột ăng-ten?

Vì trạm phát của các đài truyền hình có thể nằm ở những hướng khác nhau. Mỗi giàn ăng-ten chĩa về một hướng, nên muốn bắt rõ hai đài thì có nhà dựng hai cột, mỗi cột một giàn.

Chỉnh ăng-ten ngày xưa có nguy hiểm không?

Có. Trèo lên mái ngói, đứng trên thang tre khi trời gió, dựng cột gần dây điện đều dễ gây tai nạn. Nếu kể lại cho trẻ con nghe, bạn nên nhắc rằng việc trèo cao ngày nay cần người lớn và đồ bảo hộ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138