Con quay gỗ là đồ chơi của con trai Việt nhiều thế hệ: một khối gỗ tiện tròn như quả lê, đáy đóng một chiếc đinh làm chân, người chơi quấn dây quanh thân, vung tay ném xuống đất cho nó quay tít, kêu vù vù, rồi đứng im như đang ngủ. Phía Bắc gọi là con quay, nhiều nơi miền Trung gọi là con cù, nhiều nơi phía Nam gọi là con vụ, nhưng cảm giác cầm một con quay nặng tay thì ở đâu cũng giống.
Bài kể lại con quay trông ra sao, những trò quen thuộc với nó, tên gọi theo vùng, cách quấn dây và chăm con quay, vì sao con quay gỗ ít dần trước những con quay nhựa có bệ phóng, và cách cho con thử lại món đồ chơi cũ này.
Con quay trông ra sao, cầm lên thấy gì
Con quay gỗ to cỡ quả trứng gà đến quả cam nhỏ, phần trên tròn đầy, phần dưới thuôn dần về chân như quả lê lộn ngược hay củ hành. Đỉnh có khi tiện thêm một núm nhỏ. Chân là một chiếc đinh đóng sâu vào gỗ, đầu đinh lòi ra một đoạn ngắn, được mài tù hoặc mài nhọn tùy ý chủ. Thân gỗ có những đường rãnh vòng do thợ tiện, nhiều con sơn đỏ, xanh, vàng thành sọc.
Cầm con quay gỗ cứng, cảm giác nặng và chắc, nặng hơn hẳn những đồ chơi nhựa cùng cỡ. Con quay tốt thường làm từ gỗ cứng, thớ mịn, nặng tay, nên quay lâu và bổ không vỡ. Chơi lâu, thân quay bị sứt mẻ, xước chi chít vì va vào nền xi măng và vào những con quay khác, sơn bong từng mảng để lộ màu gỗ bên dưới.
Dây quay là một sợi dây gai, dây dù hoặc dây vải bện, dài chừng một sải tay trẻ con. Một đầu thắt nút to hoặc buộc vào nắp chai bẹp để kẹp giữa hai ngón tay; đầu kia mảnh hơn, dùng để bắt đầu quấn từ chân quay. Dây dùng lâu thì sờn, bóng, thấm mồ hôi tay, đứa nào cũng có một sợi quen tay không muốn đổi.
Tên gọi theo vùng
Cùng một món đồ chơi, ba miền có ba cách gọi phổ biến. Bảng dưới đây ghi những cách gọi hay gặp nhất theo lời kể chung; trong từng vùng vẫn có nơi gọi khác.
| Vùng | Gọi món đồ chơi | Gọi việc chơi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Nhiều nơi phía Bắc | Con quay | Đánh quay, chơi quay | Hay đi kèm trò bổ quay vào con quay của bạn |
| Nhiều nơi miền Trung | Con cù | Đánh cù | Có nơi còn có hội đánh cù của người lớn dịp đầu năm |
| Nhiều nơi phía Nam | Con vụ | Đánh vụ, chơi vụ | Trẻ con hay so xem vụ của ai “ngủ” lâu hơn |
Khi người ba miền gặp nhau, chỉ cần nói “hồi nhỏ có hay đánh quay không” là biết ngay quê ai ở đâu, vì người miền khác sẽ hỏi lại “à, con cù hả” hay “con vụ đó hả”. Chuyện tên gọi thành một đề tài vui trong các buổi họp mặt.
Ngoài con quay gỗ ném bằng dây, ở nhiều nơi còn có loại quay nhỏ xoay bằng ngón tay, tiện từ gỗ hoặc làm từ khuy áo, nắp chai xỏ que. Loại này nhẹ, chơi trên mặt bàn, nhưng không có tiếng vù vù và cái oai của con quay gỗ ném xuống sân.
Tiếng vù vù và con quay “ngủ”
Khoảnh khắc đẹp nhất của con quay là ngay sau cú ném. Dây vừa tuột khỏi thân, con quay rơi xuống nền, chân đinh chạm đất kêu cạch, rồi nó lắc lư, chạy lòng vòng một chút trước khi đứng thẳng lại. Lúc ấy nghe rõ tiếng vù vù rất khẽ, đều, như tiếng một chiếc quạt ở xa.
Khi con quay quay đủ nhanh và thẳng, nó gần như đứng im, nhìn tưởng không chuyển động, chỉ những sọc sơn nhoè thành một màu. Trẻ con gọi là quay “ngủ”. Con quay ngủ được lâu là niềm tự hào của chủ nó. Rồi tốc độ giảm dần, quay bắt đầu nghiêng, lảo đảo vẽ những vòng tròn lớn dần, cuối cùng đổ nghiêng, lăn một vòng rồi nằm yên.
Đứa khéo tay có thể dùng lòng bàn tay hoặc một tấm bìa múc con quay đang ngủ lên, để nó quay tiếp trên tay. Cảm giác chân đinh xoay tít trên da nhột nhột, hơi ấm, rung nhẹ, là thứ mà người từng làm được sẽ nhớ mãi. Có đứa còn chuyền con quay từ tay sang nắp hộp, từ nắp hộp sang lưng bàn tay bạn.
Những trò quen thuộc với con quay
Thi xem quay của ai ngủ lâu. Cả nhóm cùng ném một lúc, quay của ai đổ cuối cùng là thắng. Trò này hiền lành, hợp với trẻ nhỏ và cả những con quay mới chưa muốn bị sứt.
Bổ quay. Một người ném quay xuống trước, người kia quấn dây rồi ném con quay của mình bổ thẳng vào con quay đang quay. Chân đinh bổ trúng có thể làm con quay kia sứt, nứt, nên chỉ những đứa có quay gỗ cứng mới dám chơi. Mỗi xóm có luật riêng về chuyện này.
Múc quay lên tay. Thử tài khéo léo: múc con quay đang ngủ lên lòng bàn tay, lên nắp hộp, đặt vào một vòng tròn vẽ phấn. Ai múc được mà quay vẫn đứng là được cả nhóm vỗ tay.
Đánh quay trong vòng. Vẽ một vòng tròn trên sân, quay phải nằm trong vòng mới tính, văng ra ngoài là thua lượt. Trò này rèn cách ném chính xác thay vì chỉ ném mạnh.
Một kỷ niệm: con quay ông tiện cho cháu
Thử hình dung một cậu bé ở một thị trấn nhỏ có ông nội làm thợ mộc. Năm cậu lên chín, ông lấy một khúc gỗ cứng còn thừa sau khi đóng cái giường, tiện cho cậu một con quay. Ông đóng chân bằng chiếc đinh to nhất trong hộp, mài cẩn thận trên hòn đá mài ở hiên, rồi sơn hai vòng đỏ quanh thân.
Con quay của ông nặng hơn hẳn quay mua ở chợ. Ra sân, cậu bé ném chưa quen, quay lăn lông lốc. Ông đứng sau, cầm tay cậu quấn lại dây từ chân lên, chỉ cách kẹp nút dây giữa ngón trỏ và ngón giữa, rồi vung tay ra phía trước, kéo giật về. Lần thứ năm, con quay đứng thẳng, ngủ im trên nền sân. Cậu bé hét lên, ông cười.
Những tháng sau đó, con quay của ông chưa thua trận bổ quay nào trong xóm. Bây giờ ông đã mất, con quay nằm trong tủ kính ở nhà, sơn đỏ đã bạc, thân chi chít vết bổ. Cậu bé năm nào thỉnh thoảng lấy ra, quấn dây, ném xuống nền gạch. Nó vẫn ngủ được, dù không lâu như trước.
Quấn dây và chăm một con quay gỗ
Nếu bạn vừa mua hoặc tìm lại được một con quay gỗ, các bước dưới đây giúp nó quay tốt và bền:
- Kiểm tra chân đinh: đinh phải thẳng, nằm đúng tâm, không lung lay. Đinh lệch tâm thì quay sẽ lắc và mau đổ.
- Mài đầu đinh hơi tù cho trẻ mới chơi, như vậy quay ít nhảy và ít làm xước sàn. Người chơi lâu năm mới chuộng đầu đinh nhọn.
- Bắt đầu quấn dây từ ngay sát chân đinh, đè chặt vòng đầu, rồi quấn chặt tay, đều vòng, đi dần lên phần thân to.
- Để lại một đoạn dây đủ dài, kẹp nút cuối giữa ngón trỏ và ngón giữa, cầm con quay đầu đinh hướng xuống hoặc chếch ra phía trước.
- Vung tay ra phía trước, thả quay đồng thời giật dây ngược về. Dây tuột ra càng nhanh, quay càng xoay mạnh.
- Chơi trên nền cứng, phẳng như sân gạch, sân xi măng; tránh sàn gỗ, sàn đá đẹp trong nhà vì chân đinh để lại vết.
- Sau khi chơi, lau sạch đất cát, để quay nơi khô ráo. Thân gỗ nứt nhẹ có thể bôi chút dầu ăn để gỗ đỡ khô.
Trẻ mới tập thường cần vài chục lần ném mới có lần quay đứng được. Người lớn kiên nhẫn đứng sau cầm tay hướng dẫn, đúng như cách ông bà, cha mẹ ngày xưa từng làm.
Vì sao ít dần: con quay gỗ và con quay bây giờ
Con quay chưa bao giờ biến mất, nhưng hình dáng của nó đã thay đổi nhiều. So sánh dưới đây giúp thấy chỗ khác:
| Khía cạnh | Con quay gỗ ngày xưa | Con quay phổ biến bây giờ |
|---|---|---|
| Chất liệu | Gỗ cứng, chân đinh sắt | Nhựa và kim loại, nhiều chi tiết lắp ghép |
| Cách phóng | Quấn dây, ném bằng tay | Bệ phóng kéo dây răng cưa, ai cũng phóng được ngay |
| Chỗ chơi | Sân gạch, sân xi măng, nền đất nện | Sàn đấu nhựa hình lòng chảo bày trên bàn |
| Kỹ năng cần | Tập lâu mới ném được, cần khéo tay | Dễ chơi ngay, kỹ năng nằm ở chọn bộ phận |
| Giá và nguồn | Rẻ, mua ở chợ hoặc do thợ mộc tiện | Nhiều mức giá, mua ở cửa hàng đồ chơi |
Con quay gỗ ít dần cũng vì nhà phố ít sân, nền nhà lát gạch bóng sợ xước, và trẻ con thích những món chơi được ngay. Ngày nay bạn vẫn có thể mua con quay gỗ ở các chợ, hàng đồ chơi gỗ, hội chợ làng nghề, và gặp nó trong các ngày hội trò dân gian ở trường học.
Đố vui về con quay
Vài câu để đố nhau và đố con, đáp án ở ngay sau:
- Câu đố: “Mình tròn chân nhọn, mặc áo bằng dây, cởi áo ra là nhảy múa, múa mệt thì nằm.” Là gì? Đáp án: con quay.
- Câu đố: “Đứng im như ngủ mà thật ra đang chạy nhanh nhất.” Là gì? Đáp án: con quay lúc đang “ngủ”.
- Bạn còn nhớ ở quê bạn gọi món đồ chơi này là con quay, con cù hay con vụ không?
- Bạn còn nhớ con quay của bạn đã từng thắng hay thua trận bổ quay đáng nhớ nào không?
Câu đố thứ hai rất hợp để hỏi trẻ lớn: vì sao con quay càng quay nhanh lại càng đứng vững? Câu trả lời về sự cân bằng của vật quay là một bài học vật lý nhỏ, và con quay gỗ là dụng cụ minh hoạ dễ hiểu nhất.
Câu hỏi về tên gọi thì hợp cho buổi họp mặt đông người từ nhiều quê: mỗi người nói một tên, cả nhóm đoán quê người đó, thường đúng đến tám phần.
Câu hỏi thường gặp
Con quay, con cù và con vụ có phải là một không?
Đúng vậy, đó là ba cách gọi phổ biến của cùng một món đồ chơi theo vùng. Nhiều nơi phía Bắc gọi là con quay, nhiều nơi miền Trung gọi là con cù, nhiều nơi phía Nam gọi là con vụ.
Con quay ngủ nghĩa là gì?
Con quay ngủ là lúc quay xoay rất nhanh và thẳng đứng đến mức nhìn như đứng im. Đây là trạng thái mà người chơi mong muốn nhất, vì nó cho thấy cú ném chuẩn và con quay cân đối.
Vì sao con quay gỗ phải đóng đinh ở chân?
Chiếc đinh tạo một điểm tiếp đất nhỏ và cứng, giúp quay xoay lâu với ít ma sát. Đinh còn giúp chân quay không bị mòn khi chơi trên nền xi măng và là phần dùng để bổ vào con quay khác.
Trẻ mấy tuổi thì tập đánh quay được?
Trẻ khoảng bảy tám tuổi có thể bắt đầu tập ném quay bằng dây, với sự hướng dẫn của người lớn. Trẻ nhỏ hơn nên chơi loại quay xoay bằng tay hoặc quay có đầu tù, nhẹ, để tránh va chạm.
Làm sao để con quay gỗ quay lâu hơn?
Chọn quay cân đối, chân đinh đúng tâm, quấn dây chặt và đều từ chân lên, ném dứt khoát và giật dây nhanh. Chơi trên nền phẳng, cứng cũng giúp con quay ngủ lâu hơn so với nền đất hoặc nền gồ ghề.