Chơi chuyền là trò của các bé gái ngồi bệt trên thềm nhà, hiên trường hay chiếu trải ngoài sân: trong tay có một bó que tre nhỏ vót nhẵn và một quả tròn vừa lòng bàn tay, tung quả lên, nhặt que thật nhanh rồi bắt quả lại trước khi nó rơi, vừa làm vừa đọc câu vần đếm nhịp. Ở nhiều vùng phía Bắc, gần như cô bé nào lớn lên trong những năm 80, 90 cũng từng có một bó que chuyền riêng.
Đây là bài kể lại bộ đồ chuyền gồm những gì, tiếng que lách cách và nhịp đồng dao nghe ra sao, ai chơi, ở đâu, khác nhau giữa các vùng, vì sao bó que vắng dần khỏi thềm nhà, và cách làm một bộ chuyền để chơi với con. Luật chuyền từng bàn mỗi nơi một khác, nên bài chỉ nhắc đến ở mức kỷ niệm.
Bộ đồ chuyền gồm những gì
Bộ chuyền chỉ có hai thứ, nhưng thứ nào cũng được chọn kỹ. Bảng dưới đây tả những vật liệu hay gặp nhất và vì sao chúng được ưa dùng.
| Thành phần | Hay làm từ | Trông và cầm ra sao | Vì sao được chọn |
|---|---|---|---|
| Que chuyền | Tre hoặc nứa chẻ nhỏ, vót tròn | Dài cỡ một gang tay, to bằng chiếc đũa, cả bó thường mười que | Nhẹ, nhặt được nhiều que một lúc, va nhau kêu giòn |
| Que thay thế | Đũa tre cũ cưa ngắn | Một đầu còn dấu sơn hoặc vết cháy của bếp | Có sẵn trong nhà, không cần vót |
| Quả chuyền | Quả cà pháo, quả bưởi non rụng, quả nhỏ tròn theo mùa | Tròn, chắc, vừa nắm tay đứa trẻ | Không nảy, rơi xuống là biết hỏng lượt |
| Quả thay thế | Quả bóng cao su đặc nhỏ | Nặng tay hơn, bền, không dập | Dùng được cả tháng, không phải hái lại |
Bó que lâu ngày được tay chà đến bóng lên màu mật ong, đầu que tròn trịa. Nhiều cô bé buộc bó que bằng một sợi chun, cất trong hộp bút hoặc túi áo, đi đâu cũng mang theo, gặp thềm nào sạch là ngồi xuống chơi được.
Tiếng que lách cách và nhịp đồng dao
Nếu nhắm mắt nhớ lại một buổi chơi chuyền, thứ hiện lên đầu tiên thường là âm thanh. Bó que được thả xuống nền gạch kêu xoảng một tiếng giòn, các que nằm bung ra lộn xộn. Rồi tiếng que va nhau lách cách mỗi lần bàn tay quơ nhặt, tiếng quả rơi bộp vào lòng bàn tay, và giọng đồng dao đều đều, nhỏ dần khi bàn chuyền khó lên.
Đồng dao chơi chuyền là những câu vần ngắn, mỗi câu khớp với một lần tung quả. Câu chữ ở mỗi vùng, mỗi làng mỗi khác, có câu nhắc tên đồ vật quanh nhà, có câu nhắc con vật ngoài đồng, có câu chỉ là chuỗi số đếm có vần. Cái hay là nhịp đọc ép người chơi phải nhanh tay: đọc chậm thì quả rơi, đọc nhanh mà tay chưa kịp thì hỏng.
Cảm giác trong tay cũng rõ: đầu ngón tay quơ trên nền gạch hơi ram ráp, que tre mát và nhẹ, quả cà thì lạnh và căng. Chơi lâu, mặt trong ngón tay ửng đỏ, móng tay dính chút bụi thềm. Một ván kéo dài vài phút mà đứa nào cũng chăm chú đến mức không nghe mẹ gọi.
Người đứng xem thường là em nhỏ hơn, ngồi bó gối bên cạnh, đếm theo và chờ đến lượt được cầm thử bó que. Nhiều cô bé học chuyền chính từ những buổi ngồi xem như thế, trước khi có bó que của riêng mình.
Ai chơi, chơi ở đâu, lúc nào
Chủ yếu là bé gái từ năm đến mười hai tuổi. Trò này cần khéo tay và ngồi yên một chỗ, hợp với nhóm nhỏ hai ba bạn. Con trai cũng có đứa chơi, nhưng thường bị trêu là chơi trò con gái nên ít khi ngồi lâu.
Thềm nhà và hiên lớp là chỗ quen. Cần một mặt phẳng, sạch, không gồ ghề: bậc thềm lát gạch, hiên nhà, nền chiếu trải ngoài sân, hành lang lớp học. Ngày mưa không ra sân được thì càng hợp, vì chỉ cần một khoảnh nhỏ dưới mái hiên.
Giờ ra chơi, buổi chiều sau giờ học, những trưa hè. Khác với trò chạy nhảy, chơi chuyền không làm ồn, không cần sân rộng, nên người lớn ít khi cấm. Trưa hè các bé gái ngồi chuyền ở hiên nhà trong khi người lớn ngủ, chỉ nghe tiếng que lách cách và tiếng đồng dao rì rầm.
Chơi một mình cũng được. Một đứa có thể tự chuyền để tập tay, đếm xem mình đi được đến bàn nào. Khi có bạn thì thay lượt, ai hỏng thì trao bó que cho người kế tiếp.
Một kỷ niệm: bó que bà vót từ ống tre đầu hồi
Thử hình dung một cô bé lớp hai ở một làng ven đồng. Cô xin bà một bó que để chơi như các bạn. Bà ra đầu hồi chặt một đoạn tre già, chẻ ra từng nan, rồi ngồi ở hiên vót suốt một buổi chiều. Mỗi que bà vót xong đều đưa lên miệng thổi phù cho sạch mùn, rồi đưa cô bé vuốt thử xem còn dằm không. Mười que, mười lần vuốt.
Chiều hôm ấy cô bé chơi ở thềm nhà đến tối, quả cà hái ngoài vườn bị tung đến dập một bên. Bà bảo ngày bà còn nhỏ cũng chơi y như thế, chỉ khác là quả chuyền ngày ấy hay là quả bòng non rụng sau cơn gió. Rồi bà ngồi xuống, đọc một đoạn đồng dao mà cô bé chưa nghe bao giờ, tay bà chậm hơn nhưng bàn nào cũng qua.
Nhiều năm sau, khi cô bé ấy đã đi làm ở thành phố, bó que vẫn nằm trong một hộp bánh cũ ở nhà. Lần về quê dọn đồ, cô mở ra, que đã lên màu nâu bóng. Cô không chơi nữa, nhưng giữ lại, vì đó là thứ duy nhất bà làm riêng cho cô mà vẫn còn cầm được trong tay.
Khác nhau giữa các vùng
Phía Bắc: chơi chuyền với que tre và quả. Đây là vùng trò chuyền phổ biến nhất, que tre và quả cà là hình ảnh quen thuộc ở cả nông thôn lẫn thành phố. Đồng dao chuyền phía Bắc nhiều câu, nhiều bàn, được truyền miệng từ chị sang em.
Phía Nam: trò tương tự thường gọi là đánh đũa. Ở nhiều nơi phía Nam, các bé gái chơi một trò cùng tinh thần, dùng một bó đũa và một quả bóng nhỏ, gọi là đánh đũa. Cách nhặt và lời đếm có phần khác, nhưng sự khéo tay và tiếng đũa lách cách thì rất giống.
Miền Trung: tên gọi và vật dụng pha trộn. Tùy làng, có nơi gọi chơi chuyền, có nơi gọi đánh đũa, có nơi dùng que, có nơi dùng đũa. Người kể chuyện miền Trung thường bảo “chỗ mình thì…” rồi tả một kiểu riêng.
Quả chuyền theo mùa. Mùa cà thì dùng quả cà, mùa bưởi non rụng thì dùng quả bưởi, có nơi dùng quả thị xanh hay một viên sỏi tròn. Đến khoảng những năm 90, quả bóng cao su đặc nhỏ bán ở chợ dần thay cho quả hái ngoài vườn ở nhiều nơi.
Làm một bộ chuyền để chơi với con
Một bộ chuyền tự làm chỉ mất chừng nửa giờ. Bạn có thể làm theo các bước sau, ưu tiên sự an toàn cho tay trẻ:
- Chọn mười chiếc đũa tre cũ còn thẳng, hoặc mua một bó que tre nhỏ ở hàng đồ thủ công.
- Cưa hoặc cắt mỗi que dài khoảng một gang tay người lớn, cho các que đều nhau.
- Dùng giấy nhám mịn chà kỹ hai đầu và thân que cho tròn, không còn dằm. Vuốt thử bằng mu bàn tay, chỗ nào vướng thì chà lại.
- Chọn quả chuyền: một quả bóng cao su đặc cỡ quả trứng gà là dễ nhất cho trẻ mới chơi; muốn đúng không khí ngày xưa thì dùng quả cà tròn.
- Buộc bó que bằng một sợi chun và cho vào túi vải nhỏ, để trẻ tự giữ bộ đồ của mình.
- Ngồi cùng con trên nền nhà, chơi bàn dễ nhất trước: tung quả, nhặt một que, bắt quả. Khi con quen tay mới tăng số que.
Ở bước cuối, bạn có thể đọc cho con nghe câu đồng dao mà bạn nhớ được, dù chỉ vài câu. Nhiều cha mẹ kể rằng chính lúc đó họ phát hiện ra mình vẫn thuộc, dù đã mấy chục năm không đọc lại.
Vì sao ít dần: ngày xưa và bây giờ
Chơi chuyền không cần tiền, không cần sân rộng, nhưng vẫn vắng dần. So sánh dưới đây cho thấy những thay đổi quanh nó:
| Ngày xưa | Bây giờ |
|---|---|
| Tre, đũa cũ, quả cà có sẵn quanh nhà | Nhà phố ít tre, đũa nhựa, đũa inox thay đũa tre |
| Thềm nhà, hiên trường là chỗ ngồi chơi chung | Nhà ống, chung cư ít thềm, hành lang trường ít chỗ ngồi bệt |
| Chị dạy em, bà dạy cháu bằng đồng dao | Nhiều gia đình ít thế hệ sống chung, đồng dao ít được truyền |
| Bé gái có ít đồ chơi mua sẵn | Đồ chơi đa dạng, màn hình chiếm phần lớn giờ rảnh |
Ngày nay bạn vẫn có thể gặp chơi chuyền ở các hội thi trò dân gian của trường tiểu học, ở góc trải nghiệm của các bảo tàng và khu văn hoá, và ở những làng quê nơi các bà còn giữ thói quen ngồi hiên vót que cho cháu.
Vài câu đố để đố con
Mấy câu dưới đây dễ dùng khi kể chuyện chơi chuyền với trẻ, đáp án đi kèm:
- Câu đố: “Mười anh gầy guộc nằm chung một bó, chị tròn bay lên, tay nhặt các anh.” Là gì? Đáp án: bó que chuyền và quả chuyền.
- Câu đố: “Mình tím bóng, ở vườn thì làm món ăn, ra thềm thì thành đồ chơi.” Là gì? Đáp án: quả cà dùng làm quả chuyền.
- Bạn còn nhớ câu đồng dao đầu tiên của trò chuyền không?
- Bạn còn nhớ ai là người làm bó que chuyền đầu tiên cho bạn không?
Câu cuối thường có câu trả lời là bà, mẹ hoặc một người chị. Đó cũng là lý do trò này gắn với ký ức gia đình nhiều hơn ký ức trường lớp.
Một trò nhỏ cho buổi tối ở nhà: bạn giấu bó que sau lưng, cho con đoán xem trong tay có mấy que chỉ bằng cách nghe tiếng lắc. Trẻ thường đoán sai vài lần rồi bắt đầu để ý đến âm thanh của que tre, đúng thứ âm thanh mà người lớn còn nhớ sau mấy chục năm.
Câu hỏi thường gặp
Chơi chuyền cần những dụng cụ gì?
Chỉ cần một bó que nhỏ, thường khoảng mười que bằng tre hoặc đũa cũ, và một quả tròn vừa tay như quả cà hoặc quả bóng cao su đặc. Thêm một mặt phẳng sạch để ngồi là đủ để chơi.
Chơi chuyền và đánh đũa có phải là một trò không?
Hai trò cùng tinh thần, đều tung một quả lên và nhặt que hoặc đũa trước khi bắt lại. Chơi chuyền phổ biến ở phía Bắc, đánh đũa hay gặp ở phía Nam, cách nhặt và lời đếm có khác nhau theo từng nơi.
Đồng dao chơi chuyền có lời cố định không?
Không có một lời cố định cho cả nước. Mỗi vùng, mỗi làng có những câu vần riêng, truyền miệng từ người lớn sang trẻ nhỏ, nên hai người khác quê thường nhớ hai bài khác nhau.
Trẻ mấy tuổi thì chơi chuyền được?
Trẻ khoảng năm sáu tuổi đã bắt đầu tập được những bàn dễ nhất. Trò này rèn sự khéo léo của ngón tay và khả năng phối hợp mắt với tay, nên phù hợp cho trẻ ở tuổi tiểu học.
Làm que chuyền ở nhà cần lưu ý gì?
Que phải được chà nhẵn, không còn dằm hay cạnh sắc để trẻ không bị xước tay. Nên dùng que tre hoặc gỗ tự nhiên, cắt đều nhau, và chọn quả chuyền mềm vừa phải để rơi trúng tay không đau.