Nhảy dây chun là trò quen thuộc của các bé gái Việt ở sân trường và đầu ngõ những năm 80, 90: một sợi dây dài kết từ hàng trăm sợi chun nhỏ, hai bạn đứng căng hai đầu, bạn thứ ba nhảy qua dây ở những độ cao tăng dần, từ mắt cá chân lên đầu gối, lên eo, lên vai, có khi tới quá đầu. Nó rẻ, gọn, nhét vừa túi áo và chơi được trong mười lăm phút ra chơi.
Thứ còn đọng lại sau ba mươi năm là tiếng dây bật “tách” vào ống chân, đôi dép quai hậu bỏ chỏng chơ cạnh gốc cây, và cảm giác hồi hộp khi dây được kéo lên ngang nách. Bài này kể lại sợi dây được làm ra sao, chơi ở đâu, các nấc độ cao hay gặp, khác nhau giữa các vùng, và cách bày lại trò này cho con.
Sợi dây được kết ra sao
Dây chun không mua sẵn mà do chính các bé gái kết lấy, thường mất vài buổi chiều. Cách làm phổ biến nhất như sau:
- Gom chun: xin mẹ, xin chị, mua một túi chun nhỏ ở hàng tạp hoá. Chun ngày xưa là loại vòng cao su nhỏ màu vàng nâu, ai buộc bịch hàng cũng dùng.
- Lồng hai sợi chun vào nhau, kéo một sợi xuyên qua sợi kia rồi rút chặt để thành một nút nhỏ như mắt xích.
- Cứ thế nối tiếp từng sợi, mỗi lần lồng vào đầu sợi cuối cùng. Đứa khéo tay kết đôi, hai sợi một nút, cho dây chắc và nảy hơn.
- Kết đến khi sợi dây dài khoảng hai đến ba sải tay người lớn, đủ để hai bạn đứng căng ở hai đầu mà vẫn có chỗ cho người nhảy.
- Buộc hai đầu lại thành vòng tròn khép kín. Vòng này để quàng qua chân hai người căng dây.
- Cất dây bằng cách cuộn tròn quanh mấy ngón tay rồi nhét túi áo, hoặc quấn quanh cổ tay như chiếc vòng.
Sợi dây kết lâu ngày ngả màu, chỗ nào đứt thì nối thêm vài sợi mới, nên dây của một nhóm bạn thường loang lổ, đoạn vàng đoạn nâu đoạn hồng. Nhìn sợi dây là biết nó đã đi qua bao nhiêu giờ ra chơi.
Âm thanh, cảm giác và mùi của một buổi nhảy dây
Nhảy dây chun có một bộ âm thanh rất riêng. Tiếng đếm “một, hai, ba” đồng thanh của hai bạn căng dây. Tiếng dép bị tháo vội ném sang một bên vì đi dép nhảy dễ vướng. Tiếng dây bật vào ống chân khi nhảy hụt, nghe đanh và rát, để lại một vệt hồng trên da. Rồi tiếng cười rộ lên khi người nhảy vấp, ngã chống tay xuống nền gạch.
Cảm giác cầm dây cũng đáng nhớ: sợi chun mới thì trơn, bóng và có mùi cao su nồng; dây cũ thì khô, hơi dính bụi, kéo căng nghe lạo xạo. Để dưới nắng trưa quá lâu, chun giòn ra, kéo mạnh là đứt ở vài mắt, cả nhóm phải ngồi nối lại. Người đứng căng dây quàng vòng qua mắt cá rồi bước chân rộng ra cho dây thẳng, đứng lâu mỏi chân, nên ai cũng mong đến lượt mình nhảy.
Mùa hè, mồ hôi chảy dọc thái dương, tóc buộc đuôi gà bằng chính một sợi chun tháo ra từ dây. Mùa đông, các bạn cởi áo khoác vắt lên cành cây cho dễ nhảy rồi chạy vào lớp quên lấy. Những chi tiết vụn ấy thường được nhắc lại trong các buổi họp lớp hơn là chuyện ai thắng.
Các nấc độ cao hay gặp
Điểm hấp dẫn của nhảy dây chun là dây được nâng dần từng nấc. Mỗi trường, mỗi xóm gọi tên một kiểu, nhưng trình tự dưới đây là kiểu nhiều người còn nhớ. Bảng chỉ để gợi kỷ niệm, không phải luật chuẩn.
| Nấc | Dây ở đâu trên người căng dây | Cảm giác của người nhảy |
|---|---|---|
| Mắt cá | Sát cổ chân | Dễ, nhảy cho vui, đứa nhỏ nhất cũng qua |
| Đầu gối | Ngang gối | Bắt đầu phải lấy đà, nhảy chụm chân |
| Đùi, hông | Giữa đùi hoặc ngang hông | Phải bật cao, có bạn bắt đầu hụt |
| Eo | Ngang thắt lưng | Nhiều bạn chuyển sang móc chân kéo dây xuống rồi bước qua |
| Nách, vai | Dưới cánh tay, ngang vai | Chỉ bạn cao, chân dài mới qua, cả nhóm nín thở |
| Tai, đầu | Ngang tai hoặc đỉnh đầu | Nấc khó, qua được là được nhắc tên cả tuần |
| Giơ tay | Người căng dây giơ cao tay | Gần như chỉ để thử, rất hiếm người qua |
Ở nhiều nơi, từ nấc eo trở lên người nhảy được dùng chân móc dây kéo xuống thấp rồi mới bước qua, nhờ vậy những bạn thấp vẫn có cơ hội. Chi tiết này khác nhau theo từng trường.
Một kỷ niệm: sợi dây bị cô giáo tịch thu
Thử hình dung một lớp năm ở một trường làng. Ba cô bé thân nhau góp chun kết chung một sợi dây, mỗi đứa giữ một ngày. Giờ ra chơi nào cũng vậy, trống vừa điểm là cả ba chạy ra gốc cây phượng, quàng dây và nhảy. Có hôm mải quá, trống vào lớp đánh đã lâu mà ba đứa vẫn đứng ngoài sân, đến lúc thấy cô giáo chủ nhiệm đứng ở hành lang mới hốt hoảng chạy vào.
Cô không mắng, chỉ đưa tay ra. Sợi dây bị giữ lại trong ngăn bàn giáo viên suốt một tuần. Một tuần ấy ba đứa ra chơi chỉ biết ngồi ghế đá nhìn các nhóm khác nhảy, thấy dài như cả tháng. Thứ Bảy, cô gọi lên, trả dây, dặn một câu: “Nghe trống thì vào lớp nhé.” Từ đó cả ba để ý tiếng trống hơn bất cứ đứa nào trong lớp.
Sau lần đó, ba cô bé nghĩ ra một mẹo: đứa nào giữ dây hôm ấy thì có nhiệm vụ để ý tiếng trống, nghe tiếng đầu tiên là hô to cho cả nhóm. Mẹo ấy chạy trơn tru đến hết năm học, và sợi dây cũng được nối thêm mấy chục mắt chun mới.
Ba mươi năm sau, trong buổi họp lớp, một người kể lại chuyện ấy, và điều cả nhóm nhớ không phải là bị phạt mà là sợi dây có một đoạn màu hồng rất lạ, vì một bạn xin được mấy sợi chun hồng của bà chủ hàng tạp hoá.
Khác nhau giữa các vùng và các kiểu nhảy dây
Tên gọi. Ở phía Bắc hay nói dây chun, ở phía Nam hay nói dây thun, miền Trung có nơi dùng cả hai. Cùng một trò nhưng nghe tên là đoán được người kể lớn lên ở đâu.
Nhảy dây chun khác nhảy dây quay. Nhảy dây quay dùng sợi dây thừng hoặc dây nhựa, một người tự quay qua đầu hoặc hai người quay cho nhiều bạn chạy vào nhảy. Nhảy dây chun thì dây đứng yên, chỉ nâng độ cao. Nhiều trường có cả hai, con gái thường chuộng dây chun vì không cần sân rộng.
Dây thay thế ở vùng quê. Ở nhiều làng quê ngày trước, khi chưa sẵn chun, trẻ con dùng dây chuối khô, dây gai hoặc sợi dây thừng nhỏ để nhảy dây quay; dây chun phổ biến hơn ở thị xã, thành phố và vùng gần chợ.
Chỗ chơi. Ở thành phố, các bé gái nhảy dưới hành lang khu tập thể, trong sân trường lát gạch đỏ, trên vỉa hè trước cửa nhà. Ở quê thì sân đình, sân kho, bãi đất trống đầu làng, đất mềm nên ngã ít đau hơn.
Đồng dao đi kèm. Có nơi vừa nhảy vừa đọc những câu vần ngắn để giữ nhịp, có nơi chỉ đếm số. Lời đồng dao mỗi vùng một khác, nhiều câu chỉ một xóm biết.
Vì sao ít dần, ngày nay còn gặp ở đâu, bày lại thế nào
Sợi dây chun vắng dần khỏi sân trường ở nhiều thành phố, vì vài lý do dễ thấy:
- Giờ ra chơi bị chia cho nhiều hoạt động khác, nhiều trẻ ở lại trong lớp hoặc xuống căng tin.
- Sân trường đông, chật, nhiều nơi hạn chế trò chạy nhảy để tránh va chạm.
- Chun vòng nhỏ không còn là vật dụng có sẵn trong mọi nhà như trước.
- Đồ chơi mua sẵn và màn hình hấp dẫn trẻ hơn những trò cần ba người trở lên.
Ngày nay bạn vẫn gặp nhảy dây chun ở một số trường tiểu học tổ chức tiết thể dục trò dân gian, ở các ngày hội thiếu nhi, và ở các làng quê nơi trẻ con còn chơi ngoài ngõ. Muốn bày lại cho con, bạn chỉ cần một túi chun vòng, ngồi kết cùng con trong một buổi tối như bước đã kể ở trên. Đứa trẻ nào tự kết được sợi dây của mình thì thường giữ nó rất lâu. Nếu chỉ có hai người, bạn có thể quàng một đầu dây qua chân ghế thay cho người căng dây thứ hai.
Một lưu ý nhỏ khi chơi lại: nên nhảy trên nền phẳng, không trơn, đi chân trần hoặc giày vải đế mềm, và bắt đầu từ nấc thấp để trẻ quen cách bật chân. Dây chun cũ để lâu dễ giòn, kéo căng có thể đứt bật vào tay, nên kết sợi mới cho con sẽ yên tâm hơn dùng lại sợi dây cất trong ngăn kéo từ nhiều năm trước.
Câu đố và vài câu “bạn còn nhớ”
Vài câu để kể chuyện với con hoặc đố nhau trong nhóm bạn cũ, đáp án đi kèm:
- Câu đố: “Trăm vòng nhỏ móc vào nhau, hai đầu hai bạn, giữa có người bay qua.” Là gì? Đáp án: sợi dây chun để nhảy.
- Câu đố: “Buộc bịch hàng ở chợ, buộc tóc cho em, rồi thành dây nhảy.” Là gì? Đáp án: sợi chun vòng.
- Bạn còn nhớ vệt đỏ trên ống chân mỗi lần dây bật trúng không?
- Bạn còn nhớ nấc cao nhất mà bạn từng nhảy qua là ngang chỗ nào không?
- Bạn còn nhớ sợi dây của nhóm bạn có đoạn màu gì lạ nhất không?
Câu hỏi thứ hai hay làm các chị em cãi nhau vui vẻ, vì ai cũng nhớ mình từng nhảy cao hơn thực tế một chút.
Nếu bày trò này trong buổi họp mặt gia đình, bạn có thể để mẹ hoặc bà căng dây, các cháu nhảy, rồi đổi lại cho người lớn thử nấc đầu gối. Thường chỉ đến nấc hông là người lớn đã xin thua, và bọn trẻ có chuyện để kể cả tuần.
Câu hỏi thường gặp
Dây chun và dây thun có khác nhau không?
Không khác, đó chỉ là hai cách gọi cùng một loại vòng cao su nhỏ. Phía Bắc quen gọi dây chun, phía Nam quen gọi dây thun, nên trò này cũng được gọi là nhảy dây chun hoặc nhảy dây thun tùy vùng.
Cần bao nhiêu sợi chun để kết một sợi dây nhảy?
Tùy cỡ chun và cách kết đơn hay kết đôi, một sợi dây đủ dài thường cần vài trăm sợi chun nhỏ. Kết đôi tốn gấp đôi nhưng dây chắc, nảy và ít đứt hơn khi kéo lên các nấc cao.
Nhảy dây chun cần mấy người?
Ít nhất ba người: hai người căng dây và một người nhảy, rồi đổi lượt. Nếu chỉ có hai người, có thể quàng một đầu dây qua chân ghế hoặc gốc cây để thay người căng dây thứ hai.
Vì sao ngày xưa nhảy dây chun chủ yếu là trò của con gái?
Một phần vì thói quen chia trò theo giới ở nhiều trường, con trai bắn bi, đá cầu, con gái nhảy dây, chơi chuyền. Thực tế trò này không đòi hỏi gì riêng, và nhiều bạn nam vẫn tham gia khi thiếu người căng dây.
Trẻ bây giờ chơi nhảy dây chun có lợi gì?
Trẻ được vận động, bật nhảy, giữ thăng bằng và phải chơi cùng nhau, chờ lượt, đếm cho bạn. Việc tự kết dây cũng là một hoạt động tỉ mỉ cho đôi tay, hợp để bố mẹ làm cùng con vào buổi tối.