Bắn bi ve là trò của trẻ con Việt, nhất là con trai, trên sân đất, gốc cây và lối ngõ suốt những năm 80, 90 và đầu 2000: mỗi đứa có một nắm bi thủy tinh nhỏ bằng đầu ngón tay, ngồi xổm, kẹp viên bi giữa ngón cái và ngón trỏ rồi búng cho nó lăn trúng viên bi của bạn. Thứ đáng nhớ không nằm ở thắng thua mà ở chính viên bi: lạnh, nhẵn, có lõi màu xoắn như cánh hoa, và tiếng lách cách khi cả nắm bi va vào nhau trong túi quần.
Bài này không bàn luật chơi từng kiểu, vì mỗi xóm một luật. Ở đây là chuyện viên bi trông ra sao, có những loại nào, bọn trẻ quý nó đến mức nào, vì sao sân đất vắng dần tiếng bi, và nếu bạn muốn cho con mình thử lại thì nên bắt đầu từ đâu.
Viên bi ve trông như thế nào, cầm lên thấy gì
Một viên bi ve điển hình to cỡ đầu ngón tay cái của đứa trẻ lên mười, tròn gần đều nhưng không hoàn hảo, soi kỹ dưới nắng thường thấy một vài bọt khí nhỏ li ti mắc lại bên trong. Lớp thủy tinh ngoài trong suốt, còn ở giữa là một dải màu xoắn lại giống cánh hoa hoặc con mắt mèo: xanh lá, đỏ, vàng, xanh dương. Có viên lõi chỉ một màu, có viên ba bốn màu đan vào nhau, và chính cái lõi ấy quyết định viên bi được quý hay bị đem ra “cược” trước.
Cầm một nắm bi trong lòng bàn tay, cảm giác đầu tiên là lạnh và nặng hơn mình tưởng. Để lâu trong túi quần thì bi ấm lên theo người. Khi lắc, bi kêu lách cách khô, nghe là biết túi ấy “giàu” hay “nghèo”. Viên bi mới thì bóng loáng; viên chơi lâu bị sứt, mặt ngoài mờ đi như kính bị cát mài, có viên mẻ một miếng nhỏ làm nó lăn lệch, bọn trẻ gọi là bi què và thường chỉ đem ra chơi lúc sắp hết bi.
Mùi của trò bắn bi không đến từ viên bi mà từ đất: đất sân ẩm sau mưa, bụi khô trên nền đất nện những trưa hè, mùi mồ hôi tay quyện với bùn. Chơi xong một buổi, đầu ngón cái và ngón trỏ đen bóng vì miết xuống đất, đầu gối quần lấm hai vết tròn. Đó là dấu hiệu mà nhiều bà mẹ nhìn vào là biết con vừa đi đâu về.
Những loại bi trong túi một đứa trẻ
Không phải viên bi nào cũng ngang giá trong mắt bọn trẻ. Bảng dưới đây gom những loại hay gặp nhất, theo cách bọn trẻ tự đặt tên và tự định “giá” cho nhau.
| Loại bi | Trông ra sao | Từ đâu mà có | Bọn trẻ quý cỡ nào |
|---|---|---|---|
| Bi ve trong | Thủy tinh trong suốt, không lõi hoặc lõi rất mảnh | Mua ở hàng tạp hoá, hàng đồ chơi cổng chợ | Loại thường, hay đem ra chơi nhất |
| Bi mắt mèo, bi cánh hoa | Có dải màu xoắn ở giữa, soi nắng rất đẹp | Mua lẻ hoặc thắng được của bạn | Được giữ riêng, ít khi đem ra cược |
| Bi sữa, bi đục | Thủy tinh trắng đục hoặc pha màu như ngọc | Hiếm hơn, thỉnh thoảng có trong túi bi mua về | Thường thành “bi cái”, bi để ngắm |
| Bi sắt | Viên thép bóng, nhỏ và nặng tay | Tháo từ ổ bi xe đạp hỏng hoặc xin ở hiệu sửa xe | Đánh trúng là bi ve dễ mẻ, nhiều xóm cấm dùng |
| Bi to, bi cái | Gấp rưỡi, gấp đôi bi thường | Mua riêng, hoặc được người lớn cho | Dùng để bắn chứ không để thua |
Nhiều đứa có một viên “bi ruột” không bao giờ đem cược, cất riêng trong túi áo ngực hoặc góc hộp. Thua hết cả túi bi vẫn chưa sao, mất viên ấy mới là chuyện buồn cả tuần.
Chơi ở đâu, lúc nào, ai chơi
Sân đất là sân chơi chính. Bi cần mặt đất phẳng, hơi cứng mà không quá trơn: sân đất nện trước nhà, khoảnh đất dưới gốc cây bàng ở sân trường, nền sân kho, lối ngõ chưa đổ bê tông. Sân gạch cũng chơi được nhưng bi nảy và lăn xa hơn, khó căn.
Giờ ra chơi và những buổi trưa hè. Mười lăm phút ra chơi đủ cho vài ván ngắn, chuông vào lớp là cả bọn hốt bi nhét túi chạy. Hè là mùa chính: trưa người lớn ngủ, bọn trẻ trốn ra gốc cây, chơi đến khi có tiếng gọi về.
Phần lớn là con trai từ sáu đến mười ba tuổi. Con gái cũng có đứa chơi giỏi, nhưng ở nhiều xóm bắn bi được xem là trò của con trai, cũng như nhảy dây, chơi chuyền là trò của con gái. Ranh giới ấy lỏng dần ở các khu tập thể đông trẻ.
Bi được mua, được đổi, được cho. Ngoài túi bi mua ở hàng tạp hoá, bọn trẻ còn đổi bi lấy hình dán, lấy ngòi bút, lấy một nắm hạt dưa ngày Tết. Anh lớn trong nhà thôi chơi thì để lại cả hộp cho em, coi như truyền ngôi.
Tư thế đặc trưng là ngồi xổm. Một đầu gối gần chạm đất, mu bàn tay úp xuống, viên bi kẹp ở khe ngón trỏ, ngón cái bật ra như lò xo. Đứa nào búng mạnh, chính xác thì được cả bọn nể, có đứa tập đến chai cả đầu ngón cái.
Một kỷ niệm: hộp sắt đựng bi dưới gầm giường
Thử hình dung một cậu bé lớp bốn ở một khu tập thể cũ. Gia tài của cậu nằm trong một chiếc hộp sắt đựng bánh đã tróc sơn, cất dưới gầm giường: ba mươi hai viên bi ve, bốn viên mắt mèo, một viên bi sữa màu xanh ngọc và hai viên bi sắt tháo từ chiếc xe đạp hỏng của ông. Tối nào cậu cũng đổ bi ra chiếu, đếm lại, xếp theo màu, rồi mới đi ngủ.
Một chiều thua liền tám ván, túi bi vơi gần nửa. Cậu về nhà mặt méo xệch, không ăn hết bát cơm. Bố hỏi, cậu không nói. Sáng hôm sau mẹ giặt chiếc quần soóc, nghe trong lồng máy, hoặc trong chậu, có tiếng lạch cạch: một viên bi mắt mèo còn sót trong túi. Mẹ đặt nó lên bậu cửa sổ. Cậu bé thấy viên bi lấp lánh trong nắng sớm và cảm giác như vừa được trả lại cả thế giới.
Những chuyện nhỏ như vậy là lý do người ba bốn mươi tuổi bây giờ nhìn thấy một lọ bi ve trong quán cà phê vẫn đứng lại, cầm lên một viên, soi ra ánh sáng. Viên bi không đắt, nhưng nó gắn với lần đầu một đứa trẻ có “tài sản” của riêng mình, tự giữ, tự đếm, tự chịu được mất.
Khác nhau giữa các vùng và các xóm
Bắn bi có mặt ở cả ba miền, nhưng cách gọi và thói quen không giống nhau. Những khác biệt hay gặp, theo lời kể của nhiều người lớn lên ở các vùng khác nhau:
- Tên gọi viên bi sắt: ở nhiều nơi phía Bắc gọi đơn giản là bi sắt hay bi xe đạp; ở nhiều nơi phía Nam, vì ổ bi được gọi là bạc đạn, nên bi sắt cũng hay được gọi là bi bạc đạn.
- Kiểu chơi: có xóm chuộng đào lỗ nhỏ dưới đất và búng bi vào lỗ, có xóm vạch hình trên đất để bi trong đó rồi bắn cho văng ra, có nơi chỉ bắn đuổi nhau dọc lối ngõ. Mỗi xóm tự đặt luật, đổi xóm là phải hỏi lại.
- Chơi “ăn thật” hay chơi “ăn giả”: nhiều nơi thắng được lấy bi của bạn, nhiều nhà lại cấm hẳn và chỉ cho chơi lấy lượt, trả lại bi cuối buổi. Cách sau giữ hoà khí xóm giềng hơn.
- Mùa chơi: ở vùng mưa nhiều, sân đất lầy mấy tháng liền nên bi chủ yếu chơi mùa khô; ở đô thị có sân gạch, sân xi măng thì chơi quanh năm.
Vì luật mỗi nơi mỗi khác, khi kể chuyện bắn bi với người vùng khác, bạn sẽ thường nghe câu “ở chỗ tớ không chơi thế”. Chính điều đó làm câu chuyện thêm vui.
Vì sao ít dần và ngày nay còn gặp ở đâu
Bắn bi không mất hẳn, nhưng nhìn quanh khó thấy một đám trẻ ngồi xổm quanh lỗ đất như trước. So sánh ngày xưa và bây giờ cho thấy lý do khá rõ.
| Ngày xưa | Bây giờ |
|---|---|
| Sân đất, ngõ đất ở khắp nơi | Phần lớn đã lát gạch, đổ bê tông hoặc thành chỗ để xe |
| Trẻ con tự tụ tập ngoài ngõ sau giờ học | Học thêm, ở trong nhà, chơi trên màn hình nhiều hơn |
| Bi rẻ, bán ở hàng tạp hoá đầu ngõ | Bi vẫn bán ở hàng đồ chơi, chợ, cửa hàng trực tuyến, nhưng ít trẻ hỏi mua |
| Bi là đồ chơi, là tài sản | Bi thành đồ trang trí: rải đáy bể cá, chậu cây, lọ thủy tinh trong quán |
Nếu muốn cho con thử, bạn chỉ cần một túi bi ve, một khoảng sân gạch hoặc nền nhà phẳng và một viên phấn để vẽ vòng tròn thay cho lỗ đất. Trẻ nhỏ dưới ba tuổi không nên chơi vì dễ cho bi vào miệng; trẻ lớn hơn thì người lớn ngồi chơi cùng vài ván đầu, chỉ cách kẹp và búng. Thường chỉ sau mười phút, đứa trẻ sẽ hỏi bố mẹ ngày xưa có viên bi nào đẹp nhất.
Câu đố và vài câu “bạn còn nhớ”
Mấy câu dưới đây hợp để hỏi nhau trong buổi họp lớp hoặc khi ngồi kể chuyện với con. Đáp án nằm ngay sau mỗi câu.
- Câu đố: “Mình tròn trong suốt, bụng có cánh hoa, lăn trên mặt đất, kêu lách cách trong túi.” Là gì? Đáp án: viên bi ve.
- Câu đố: “Tháo từ xe cũ, nhỏ mà nặng tay, đánh vào bạn thủy tinh là bạn mẻ.” Là gì? Đáp án: viên bi sắt.
- Bạn còn nhớ cảm giác lấy tay áo lau viên bi trước khi búng không?
- Bạn còn nhớ túi quần soóc bị thủng vì đựng quá nhiều bi, mẹ phải khâu lại mấy lần không?
- Bạn còn nhớ viên bi mà bạn quý nhất có lõi màu gì không?
Ai trả lời được câu cuối ngay lập tức thường là người đã từng có một chiếc hộp sắt dưới gầm giường.
Một gợi ý nhỏ cho buổi họp lớp: mỗi người mang theo một viên bi ve, đặt chung vào một cái đĩa, rồi lần lượt kể viên bi của mình hồi bé trông thế nào và đã mất nó ra sao. Chuyện thường kéo dài hơn dự tính, vì ai cũng có một ván thua đáng nhớ.
Câu hỏi thường gặp
Bi ve ngày xưa làm bằng gì?
Bi ve làm bằng thủy tinh, nấu chảy rồi cắt và lăn tròn khi còn nóng. Dải màu bên trong là thủy tinh màu được cho vào giữa lúc tạo hình, nên mỗi viên có cánh hoa hơi khác nhau dù cùng một mẻ.
Vì sao bi sắt thường bị cấm trong trò bắn bi?
Bi sắt nặng và cứng hơn bi thủy tinh nhiều, búng trúng là bi ve của bạn dễ bị mẻ hoặc nứt. Để công bằng, nhiều xóm thống nhất chỉ chơi bi ve, ai có bi sắt thì giữ để ngắm hoặc chơi riêng với nhau.
Bắn bi là trò của con trai hay con gái?
Ở nhiều nơi bắn bi được xem là trò của con trai, trong khi con gái hay chơi nhảy dây, chơi chuyền. Tuy vậy không có quy định nào, và ở các khu tập thể đông trẻ vẫn có những bé gái bắn bi rất giỏi.
Ngày nay còn mua được bi ve không?
Vẫn mua được ở hàng đồ chơi, chợ và các cửa hàng trực tuyến, thường bán theo túi hoặc theo lọ. Nhiều người mua về để rải chậu cây, bể cá hay làm đồ trang trí hơn là để chơi.
Cho trẻ nhỏ chơi bi ve có an toàn không?
Bi ve nhỏ nên không phù hợp với trẻ dưới ba tuổi vì có nguy cơ nuốt hoặc hóc. Với trẻ lớn hơn, người lớn nên ngồi chơi cùng, chơi trên mặt phẳng ít người qua lại và cất bi gọn sau khi chơi xong.