Xem tivi nhờ là cảnh cả xóm kéo sang nhà có tivi để xem chung mỗi tối, phổ biến ở nhiều làng quê và khu tập thể Việt Nam suốt thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, khi một chiếc tivi còn là tài sản lớn mà không phải nhà nào cũng sắm nổi. Chủ nhà mở cửa, trải chiếu, xoay màn hình ra phía đông người; khách thì tự biết chỗ ngồi, biết giữ im lặng và biết lúc nào nên về.
Cảnh ấy thưa dần từ giữa thập niên 1990 khi tivi rẻ đi và nhà nào cũng có một chiếc, rồi gần như mất hẳn khi mỗi người có một màn hình riêng trong túi. Bài này kể lại một tối xem tivi nhờ từ lúc trải chiếu tới lúc tắt máy: ai ngồi đâu, những phép lịch sự không ai dạy, chuyện tivi chạy ắc quy ở nơi chưa có điện, khác nhau giữa các vùng và vì sao người lớn bây giờ vẫn nhắc lại nó với một chút thương.
Một chiếc tivi cho cả xóm: cảnh tượng mỗi tối
Chừng bảy giờ tối, khi mâm cơm vừa dọn, đã nghe tiếng dép lẹp xẹp ngoài ngõ. Trẻ con đến trước, chạy ào vào sân, rồi mới tới các bà các mẹ bế em, tay cầm quạt nan. Đàn ông thường đến sau cùng, đứng ở cửa hút thuốc, chờ chương trình mình thích. Căn nhà vốn rộng vừa đủ cho một gia đình bỗng chật kín, hơi người, mùi dầu gió, mùi tóc vừa gội bằng nước bồ kết trộn vào nhau.
Chiếc tivi đặt trên chiếc tủ cao hoặc trên một cái kệ gỗ đóng riêng, ngang tầm mắt người lớn ngồi ghế. Màn hình nhỏ, chừng mười bốn đến mười bảy inch, hình đen trắng hơi nhoè, thỉnh thoảng có vệt chạy ngang. Tiếng tivi phải vặn to hơn bình thường vì xung quanh lúc nào cũng có người thì thầm, có đứa bé khóc, có tiếng muỗi vo ve. Ánh sáng xanh xám từ màn hình hắt lên những khuôn mặt chăm chú, trong phòng đã tắt bóng điện để hình rõ hơn.
Điều làm người ta nhớ không phải là chương trình chiếu gì, mà là cảm giác cả xóm cùng cười một lúc, cùng thở dài một lúc. Khi nhân vật trong phim gặp nạn, có bà cụ chép miệng thành tiếng; khi đến đoạn vui, lũ trẻ cười rộ lên làm người lớn phải suỵt. Xem xong, mọi người còn đứng ở sân bàn thêm vài câu rồi mới tản về, mang theo câu chuyện cho ngày hôm sau ngoài giếng, ngoài chợ.
Sơ đồ chỗ ngồi: ai ngồi đâu trong căn phòng chật
Không ai phân chỗ, nhưng tối nào chỗ ngồi cũng xếp theo một trật tự gần như cố định. Bảng dưới đây ghép lại từ lời kể của nhiều người lớn lên ở nông thôn và khu tập thể; mỗi nhà có thể khác đôi chút.
| Vị trí | Ai thường ngồi | Vì sao |
|---|---|---|
| Chiếu sát chân tủ tivi | Trẻ con, ngồi bó gối hoặc nằm sấp | Nhỏ người, ngồi thấp không che ai, lại được nhìn gần |
| Ghế tựa, ghế đẩu hàng giữa | Ông bà, khách lớn tuổi | Chủ nhà nhường chỗ êm và chỗ nhìn thẳng cho người già |
| Giường hoặc phản kê sát tường | Các mẹ bế con nhỏ, chị em gái | Dễ cho con bú, con ngủ thì đặt xuống luôn |
| Ngưỡng cửa, bậu cửa sổ | Thanh niên, đàn ông | Đứng hoặc ngồi hờ, tiện ra hút thuốc, xem xong đi luôn |
| Ngoài sân, nhìn qua cửa | Người đến muộn | Trong nhà đã kín, đành xem qua khung cửa mở rộng |
Chủ nhà thường ngồi ở chỗ khó nhìn nhất, gần núm vặn, để còn chỉnh tiếng, chỉnh hình và đứng dậy tắt máy khi hết giờ. Ai từng là đứa trẻ ngồi hàng đầu sẽ nhớ cái cổ mỏi vì phải ngửa lên suốt hai tiếng, và cái lưng bị người lớn phía sau nhắc “cúi thấp xuống cháu ơi” mỗi khi lỡ nhổm dậy.
Những phép lịch sự không ai dạy mà ai cũng biết
Cởi dép ở ngoài. Dù nhà lát gạch hay nền đất nện, khách đều để dép ở bậc thềm. Cuối buổi, đống dép lẫn lộn trước cửa là một trò cười quen thuộc: trẻ con xỏ nhầm dép người lớn, có đứa về nhà một chân dép xanh một chân dép đỏ.
Không tự tay vặn tivi. Đổi kênh, chỉnh tiếng là việc của chủ nhà. Khách muốn xem kênh khác thì chỉ dám nói khéo, và phần lớn là không nói gì cả. Trẻ con nghịch núm vặn là bị bố mẹ cốc đầu ngay tại chỗ.
Không ở quá giờ. Khi chương trình cuối kết thúc hoặc khi chủ nhà bắt đầu dọn chiếu, ai nấy tự đứng lên ra về. Không ai đợi đến lúc màn hình chỉ còn tiếng rè.
Có qua có lại. Nhiều nhà khách thỉnh thoảng mang sang nải chuối, rổ ổi, ấm chè hay vài cái bánh tự làm. Không ai coi đó là trả tiền xem tivi, chỉ là cách nói cảm ơn mà không phải nói ra.
Giữ im lặng đúng lúc. Lúc có tin thời tiết hay thông báo quan trọng, cả phòng tự lặng đi. Đứa nào nói to sẽ nhận ngay một cái lườm của cả chục người lớn.
Chia tiền điện khi xem lâu. Ở một số khu tập thể, nếu xem chung hằng tối trong thời gian dài, các nhà hàng xóm góp một ít tiền điện mỗi tháng. Chuyện này tuỳ từng nơi, nhiều nơi khác hoàn toàn không có lệ ấy.
Tivi chạy ắc quy ở nơi chưa có điện lưới
Ở nhiều làng chưa có điện lưới cho đến tận cuối thập niên 1990, chiếc tivi đen trắng chạy bằng ắc quy mười hai vôn. Một tối xem tivi ở đó là cả một quy trình mà người lớn tuổi còn thuộc lòng:
- Ban ngày, người nhà chằng ắc quy lên xe đạp hoặc gánh ra chỗ có điện, thường là một tiệm sạc ở trung tâm xã, để nạp lại. Bình nặng, phải buộc chặt và đi chậm cho khỏi đổ axit.
- Chiều tối mang ắc quy về, lau sạch cọc, kẹp dây vào hai cực theo đúng màu đỏ đen; kẹp ngược là tivi không lên, có khi còn hỏng mạch.
- Dựng cột ăng-ten, xoay thử cho hình rõ nhất, vì ở vùng xa trạm phát hình thường mờ và nhiễu.
- Chỉ bật tivi vào giờ có chương trình định xem, tắt ngay khi hết để dành ắc quy cho tối hôm sau.
- Khi hình bắt đầu co lại, tiếng nhỏ dần, cả phòng hiểu là ắc quy sắp cạn và chương trình sẽ phải xem dở.
Vì sạc ắc quy tốn công và tốn tiền, những nhà có tivi chạy ắc quy càng hay có khách. Một bình sạc đầy đủ cho vài buổi tối, nên hàng xóm thường tự nguyện góp tiền sạc hoặc thay nhau chở bình đi. Chiếc tivi lúc ấy giống một thứ của chung hơn là của riêng một nhà.
Một tối giả định: mất điện đúng đoạn hay
Thử hình dung một tối mùa hè cuối thập niên 1980 ở một khu tập thể. Bộ phim nhiều tập đang đến đoạn hai nhân vật chính sắp gặp lại nhau sau bao năm xa cách. Căn phòng mười mấy mét vuông chứa hơn hai mươi người, chiếc quạt trần quay chậm, trẻ con nằm la liệt dưới chiếu. Đúng lúc nhạc nổi lên thì “phụt” một tiếng, cả dãy nhà tối om.
Không ai đứng dậy ngay. Có tiếng thở dài thườn thượt, có tiếng ai đó đập muỗi đánh bốp, rồi một đứa trẻ hỏi “thế họ có gặp nhau không hả bà”. Chủ nhà lần mò đi thắp ngọn đèn dầu, ánh lửa vàng soi lên những khuôn mặt tiếc ngẩn. Mọi người ngồi đợi thêm mười lăm phút, bàn đoán xem đoạn kế tiếp ra sao, người này kể cho người kia nghe những tập trước mà mình nhớ.
Rồi điện vẫn không về, ai nấy cầm quạt nan đứng dậy, tìm dép trong bóng tối và ra về. Hôm sau, đứa trẻ nào có người quen ở xóm khác xem được trọn tập thì trở thành “người kể chuyện” quan trọng nhất lớp. Chính những lần mất điện, xem dở, kể lại cho nhau ấy làm câu chuyện trên tivi trở thành câu chuyện của cả xóm.
Thành thị và nông thôn, Bắc và Nam: mỗi nơi xem chung một kiểu
Cảnh xem tivi nhờ có ở khắp nơi, nhưng không giống hệt nhau. Những khác biệt dưới đây là xu hướng chung theo lời kể, không phải quy luật cho mọi làng mọi phố.
| Nơi | Xem chung ở đâu | Nét riêng hay được nhắc |
|---|---|---|
| Khu tập thể ở thành phố phía Bắc | Trong căn hộ nhỏ của nhà có tivi | Phòng chật nên người đứng kín hành lang; hay góp tiền điện |
| Làng quê đồng bằng phía Bắc | Gian giữa nhà ngói, sân gạch | Trải chiếu ra tận hiên, xoay tivi ra cửa cho người ngoài sân |
| Miền Trung | Nhà rường, nhà cấp bốn, có khi ở sân hợp tác xã | Mùa mưa bão mất điện nhiều, hay xem dở |
| Nông thôn Nam Bộ | Quán cà phê, quán nước có tivi | Khách gọi ly nước rồi ngồi xem, chủ quán mở tivi để kéo khách |
| Vùng chưa có điện lưới | Nhà có ắc quy hoặc máy nổ | Xem có giờ giấc chặt, tắt máy ngay khi hết chương trình |
Kiểu xem ở quán nước là nét được người miền Nam nhắc nhiều: một ly cà phê đá hay ly trà đá đổi được cả buổi tối ngồi xem, chủ quán vui vì quán đông. Ở phía Bắc, kiểu xem trong nhà riêng phổ biến hơn, gắn với lệ mang chút quà sang cho chủ nhà.
Vì sao cảnh xem chung thưa dần và ngày nay còn gặp ở đâu
Từ giữa thập niên 1990, giá tivi giảm, tivi màu vào nhiều nhà, điện lưới về đến phần lớn các làng. Nhà nào cũng có tivi thì không còn lý do sang nhà hàng xóm. Sang đầu những năm 2000, nhiều nhà có hai chiếc, một ở phòng khách, một ở phòng ngủ; truyền hình cáp đưa về hàng chục kênh, mỗi người thích một kênh. Việc xem tivi chuyển từ chuyện của cả xóm thành chuyện của từng gia đình, rồi của từng người.
Ngày nay cảnh xem chung chỉ còn hiện lại trong vài dịp: các trận bóng đá lớn chiếu trên màn hình to ở quán cà phê hay sân khu dân cư, đêm giao thừa cả họ ngồi quanh một chiếc tivi, hoặc ở những vùng biên giới, hải đảo nơi điện và sóng còn khó khăn. Không khí cùng reo, cùng thở dài trong những dịp ấy là thứ gần nhất với những tối xem tivi nhờ ngày xưa.
Nếu muốn kể cho con cháu nghe, bạn có thể tổ chức một buổi xem chung kiểu cũ: tắt hết điện, trải chiếu, cả nhà ngồi bệt quanh một màn hình, cấm cầm điện thoại riêng. Trẻ con bây giờ thường thấy lạ lúc đầu nhưng nhanh chóng thích cảm giác cả nhà cùng phản ứng một lúc. Đó cũng là dịp để ông bà kể chuyện đống dép lẫn lộn trước cửa và những tối ngồi chờ điện về.
Bạn còn nhớ không: vài câu đố nhỏ
Vài câu hỏi để thử trí nhớ trong bữa cơm gia đình, đáp án nằm ngay sau dấu gạch:
- Vì sao chủ nhà thường tắt bóng điện khi cả xóm xem tivi? — Để hình đen trắng trên màn hình nhỏ rõ hơn, đỡ chói mắt.
- Một tivi đen trắng ở làng chưa có điện chạy bằng gì? — Bằng ắc quy mười hai vôn, phải mang đi sạc định kỳ.
- Ai thường ngồi sát tivi nhất? — Trẻ con, ngồi bệt trên chiếu cho khỏi che người lớn.
- Món quà quen thuộc khách mang sang nhà có tivi là gì? — Thường là hoa quả trong vườn, ấm chè hoặc bánh nhà làm, không phải tiền.
- Tiếng gì báo hiệu ắc quy sắp cạn? — Hình co nhỏ lại, tiếng tivi yếu dần.
- Ở nông thôn Nam Bộ, người ta hay xem chung tivi ở đâu? — Ở quán cà phê, quán nước, gọi một ly là ngồi xem được cả tối.
Nếu cả nhà trả lời được bốn trên sáu câu, chắc chắn trong nhà có người từng là đứa trẻ ngồi hàng đầu trên chiếu ngày xưa.
Câu hỏi thường gặp
Xem tivi nhờ phổ biến nhất vào khoảng thời gian nào?
Theo lời kể của nhiều thế hệ, cảnh này phổ biến nhất trong thập niên 1980 và đầu thập niên 1990, rồi thưa dần từ giữa thập niên 1990 khi tivi rẻ đi và điện lưới về nhiều làng hơn.
Đi xem tivi nhờ có phải trả tiền không?
Phần lớn là không. Khách thường mang chút quà như hoa quả, ấm chè để cảm ơn. Một số khu tập thể có lệ góp tiền điện hằng tháng, và ở vùng dùng ắc quy thì hàng xóm hay góp tiền sạc bình.
Tivi ngày xưa chạy ắc quy được thật không?
Được. Nhiều tivi đen trắng cỡ nhỏ thời đó có nguồn mười hai vôn một chiều, nên ở nơi chưa có điện lưới người ta dùng ắc quy, sạc ở tiệm trong xã rồi mang về dùng vài tối.
Vì sao trẻ con hay ngồi sát màn hình?
Trẻ con nhỏ người, ngồi bệt trên chiếu thì không che tầm nhìn của người lớn phía sau, lại được nhìn gần nên thấy rõ hình trên màn hình nhỏ. Người lớn thì ngồi ghế phía sau cho cao hơn.
Ngày nay còn thấy cảnh xem tivi chung ở đâu?
Thường là khi có trận bóng đá lớn chiếu ở quán cà phê hoặc sân khu dân cư, đêm giao thừa trong gia đình đông người, và ở một số vùng xa nơi điện và sóng truyền hình còn hạn chế.
Làm sao kể cho con cháu hiểu về những tối xem tivi nhờ?
Bạn có thể kể kèm chi tiết cụ thể như đống dép trước cửa, lúc mất điện giữa phim, rồi thử một buổi tối cả nhà tắt đèn, ngồi bệt trên chiếu cùng xem một màn hình, không ai dùng điện thoại riêng.