Đánh khăng là trò của con trai ở làng quê và vùng ven đô, phổ biến nhất ở nhiều nơi phía Bắc: người chơi dùng một đoạn gậy dài gọi là khăng mẹ để hất và đánh một đoạn gậy ngắn gọi là khăng con bay thật xa trên bãi đất trống, rồi đo khoảng cách bằng chính khăng mẹ. Nó cần một cái hố nhỏ, hai đoạn tre và một khoảng đất rộng, thường là cánh đồng sau gặt hoặc sân kho.
Với nhiều người lớn lên ở quê trong những năm 80, 90, đánh khăng gắn với tiếng gậy cốc khô, bụi rơm bay, và tiếng người lớn quát vì khăng bay trúng mái ngói. Bài này kể lại bộ khăng trông ra sao, chơi ở đâu, những rủi ro khiến người lớn hay cấm, tên gọi theo vùng, vì sao bãi khăng thưa dần và cách bày lại trò này một cách an toàn hơn.
Bộ khăng trông ra sao, nghe ra sao
Bộ khăng gồm hai đoạn gậy. Khăng mẹ dài chừng nửa sải tay người lớn, to bằng cổ tay đứa trẻ, thường là một đoạn tre già, gióng thẳng, hai đầu được cắt bằng. Khăng con ngắn hơn nhiều, dài cỡ một gang tay, cũng bằng tre hoặc một đoạn gỗ, hai đầu đẽo hơi vát để dễ hất lên. Có đứa cầu kỳ quấn một vòng dây cao su ở chỗ cầm khăng mẹ cho khỏi trơn tay.
Ngoài hai đoạn gậy, sân khăng còn cần một cái hố nhỏ đào nông trên mặt đất, dài và hẹp như rãnh, đủ để đặt khăng con nằm ngang qua miệng. Cái hố ấy thường được đào bằng chính đầu khăng mẹ hoặc một mảnh ngói vỡ, dùng chung cho cả mùa, mưa xuống lấp thì hôm sau đào lại.
Thứ âm thanh đặc trưng của trò này là tiếng cốc. Khi khăng mẹ đánh trúng khăng con giữa không trung, nghe một tiếng khô và gọn, rồi khăng con vút đi, quay tít, rơi xuống đất cách xa hàng chục bước chân. Đánh trượt thì chỉ nghe tiếng gió vù qua và tiếng cười của cả bọn. Tre già khô đánh kêu giòn hơn tre non, nên bọn trẻ hay đi tìm những đoạn tre đã phơi lâu dưới gầm chạn hoặc trên gác bếp.
Mùi của một buổi đánh khăng là mùi rơm rạ khô trên cánh đồng vừa gặt, mùi đất bốc lên khi khăng con cắm xuống, và mùi khói đốt đồng thoảng tới từ ruộng bên. Tay người chơi sau một buổi thường ram ráp, lòng bàn tay có khi phồng một chỗ vì cầm gậy quá chặt.
Chơi ở đâu, khi nào, ai chơi
Cánh đồng sau gặt là sân chơi lý tưởng. Ruộng vừa gặt xong còn trơ gốc rạ, đất khô, rộng mênh mông, khăng con bay xa đến đâu cũng không trúng ai. Mùa gặt vì thế cũng là mùa đánh khăng ở nhiều làng.
Sân kho, bãi đất trống đầu làng. Ngoài mùa gặt, bọn trẻ kéo nhau ra sân kho hợp tác xã, bãi đất ven đê, khoảng đất trống cạnh trường. Ở thị xã thì có khi là khu đất chưa xây cuối phố.
Chủ yếu là con trai từ tám đến mười lăm tuổi. Trò này cần sức đánh và một chút liều lĩnh, nên thường là các anh lớn chơi, em nhỏ đứng xa nhặt khăng hoặc đếm giúp. Đứa nào đánh khăng con bay xa nhất được cả nhóm nể.
Bộ khăng tự làm, không ai mua. Chưa ai thấy bộ khăng bày bán ở chợ. Đứa nào muốn chơi thì xin bố một đoạn tre, mượn con dao rựa, ngồi đẽo ở hiên. Bộ khăng tốt được giấu kỹ trong bụi tre hoặc dưới đống rơm, sợ em nhỏ lấy mất hay bị mẹ đem vào làm củi.
Thường là cuối chiều. Sau khi đi học về, chăn trâu xong hay phụ việc nhà xong, bọn trẻ ra bãi chơi đến khi trời nhá nhem, không còn thấy khăng con rơi ở đâu mới chịu về.
Tên gọi và cách gọi theo vùng
Trò hai đoạn gậy này có mặt ở nhiều nơi, nhưng tên và thói quen không giống nhau. Bảng dưới đây ghi những cách gọi hay được nhắc, dựa trên lời kể chung; ở từng làng có thể khác.
| Vùng | Tên gọi hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhiều nơi phía Bắc | Đánh khăng; khăng mẹ, khăng con | Trò quen thuộc ở đồng bằng và trung du, gắn với mùa gặt |
| Một số nơi phía Nam | Đánh trỏng | Trò tương tự, cũng hai đoạn gậy dài ngắn, cách gọi các phần có khác |
| Miền Trung | Tùy làng gọi theo một trong hai cách trên | Có nơi ít chơi vì đất cát, khăng con khó hất |
| Thị xã, thành phố | Vẫn gọi đánh khăng nếu có chơi | Ít chỗ trống, thường chỉ chơi ở bãi đất chưa xây |
Nếu bạn lớn lên ở một vùng và nghe người vùng khác gọi trò này bằng một cái tên lạ, đó là chuyện bình thường. Phần đáng nhớ là hai đoạn gậy và tiếng cốc khi đánh trúng thì ở đâu cũng giống nhau.
Cách đo cũng là một nét riêng: thay vì thước, bọn trẻ đặt khăng mẹ nối tiếp nhau trên mặt đất từ hố đến chỗ khăng con rơi, vừa đặt vừa đếm to. Đứa đếm thường bị nghi là đếm gian, nên có xóm bắt hai đứa cùng đếm, một đứa đi bên này, một đứa đi bên kia.
Một kỷ niệm: khăng con bay vào ao nhà ông cụ đầu xóm
Thử hình dung một chiều cuối mùa gặt. Năm đứa trẻ trong xóm ra bãi đất cạnh cái ao lớn của một ông cụ đầu xóm. Thằng lớn nhất, mười ba tuổi, vừa đánh một cú thật căng, khăng con bay vút qua đầu cả bọn, xoay tít rồi rơi tõm xuống ao. Cả bọn đứng im. Ông cụ đang ngồi vá lưới ở bờ ao ngẩng lên nhìn.
Không đứa nào dám xuống vớt. Một lúc sau, ông cụ đứng dậy, cầm cây sào dài khều khăng con vào bờ, rồi giơ lên vẫy cả bọn lại. Ông không mắng, chỉ bảo đánh thì quay lưng về phía ao, đừng quay mặt vào nhà người ta. Rồi ông lấy dao gọt lại đầu khăng con vừa bị dập, đưa trả, còn dặn tre ngâm nước rồi phơi khô sẽ đánh kêu hơn.
Đứa trẻ năm ấy giờ đã ngoài bốn mươi, mỗi lần đi qua một bãi đất trống vẫn nhớ đến cái khăng con được ông cụ gọt lại. Kỷ niệm về đánh khăng của nhiều người thường không phải là một cú đánh xa, mà là những lần suýt gây chuyện và được người lớn trong xóm bỏ qua.
Vì sao người lớn hay cấm và vì sao trò này thưa dần
Đánh khăng được nhớ với nhiều thương mến, nhưng người lớn ngày ấy cũng có lý do để lo. Những điều hay được nhắc:
- Khăng con bay không định hướng: đánh lệch là khăng bay về phía người đứng xem, trúng mặt, trúng mắt. Nhiều người lớn lên ở quê vẫn nhớ có bạn trong xóm bị khăng trúng mà phải đi trạm xá.
- Mái ngói, cửa kính và vườn rau: chơi gần nhà là thế nào cũng có ngày khăng rơi xuống mái, vỡ ngói, hoặc rơi vào luống rau nhà hàng xóm.
- Bãi đất trống mất dần: ruộng được thu hoạch bằng máy, rơm cuộn ngay, nhiều bãi đất đầu làng đã thành nhà, đường, chỗ họp chợ.
- Thói quen tụ tập ngoài đồng đổi khác: trẻ con ở quê bây giờ cũng học thêm, ở trong nhà, có điện thoại, ít khi cả nhóm kéo nhau ra đồng như trước.
Vì những lý do đó, đánh khăng hiện chủ yếu xuất hiện trong các ngày hội trò dân gian, các buổi trải nghiệm ở khu du lịch đồng quê, và trong ký ức của người lớn. Ở một số làng, bọn trẻ vẫn chơi vào mùa gặt, nhưng không còn đông như trước.
Bày lại trò đánh khăng an toàn hơn cho trẻ hôm nay
Nếu muốn cho con biết trò này, bạn có thể giữ tinh thần cũ mà giảm bớt rủi ro theo các bước sau:
- Chọn một bãi cỏ rộng, không có nhà, xe, cửa kính trong tầm bay của khăng con, ví dụ một bãi cỏ ở công viên vào giờ vắng hoặc một khoảng ruộng sau gặt.
- Làm khăng con bằng một đoạn gỗ mềm hoặc ống nhựa xốp, bo tròn hai đầu, thay cho đoạn tre vát nhọn ngày xưa.
- Khăng mẹ dùng một đoạn tre hoặc gậy gỗ nhẹ, quấn băng vải ở chỗ cầm cho êm tay.
- Quy định chỗ đứng xem ở phía sau lưng người đánh, cách xa vài bước, tuyệt đối không ai đứng phía trước.
- Người lớn đánh mẫu vài lần trước để trẻ thấy cách hất và cách đánh, rồi mới cho trẻ thử.
- Kết thúc bằng việc cùng đo khoảng cách bằng khăng mẹ, để trẻ tập đếm và so sánh xa gần.
Bày theo cách này, trò vẫn giữ được tiếng cốc và niềm vui đánh xa, chỉ bớt đi phần liều lĩnh mà ngày xưa người lớn nào cũng lo.
Đố vui và câu hỏi nhớ lại
Một vài câu để đố nhau trong buổi họp mặt người cùng quê, đáp án ở ngay sau:
- Câu đố: “Mẹ dài con ngắn, mẹ đánh con bay, con rơi đâu thì mẹ đo đến đó.” Là gì? Đáp án: bộ khăng mẹ và khăng con.
- Câu đố: “Ruộng vừa gặt xong, trơ toàn gốc rạ, trẻ con gọi nhau ra làm sân.” Đó là mùa gì? Đáp án: mùa gặt, mùa đánh khăng.
- Bạn còn nhớ bãi đất nơi xóm bạn hay ra đánh khăng giờ đã thành gì không?
- Bạn còn nhớ lần khăng con của bạn bay xa nhất rơi xuống chỗ nào không?
Câu hỏi về bãi đất cũ thường mở ra cả một buổi chuyện quê, vì gần như ai cũng trả lời bằng một ngôi nhà, một con đường hay một cái chợ mới.
Nếu có trẻ con ngồi nghe, bạn có thể hỏi ngược lại: con đoán xem một đoạn gậy dài bằng nửa sải tay, đặt nối nhau hai mươi lần thì dài bằng mấy cái sân nhà mình. Câu đố nhỏ ấy biến chuyện kể ngày xưa thành một bài tính nhẩm vui, và trẻ sẽ tự hiểu vì sao trò này cần một bãi đất thật rộng.
Câu hỏi thường gặp
Khăng mẹ và khăng con khác nhau thế nào?
Khăng mẹ là đoạn gậy dài, dùng để cầm hất và đánh. Khăng con là đoạn gậy ngắn, được hất lên rồi đánh cho bay xa. Khoảng cách khăng con bay được thường đo bằng số lần đặt khăng mẹ nối tiếp nhau trên mặt đất.
Đánh khăng và đánh trỏng có phải một trò không?
Hai trò rất giống nhau, đều dùng một gậy dài đánh một gậy ngắn bay xa. Đánh khăng là cách gọi quen ở nhiều nơi phía Bắc, đánh trỏng là cách gọi ở một số nơi phía Nam, chi tiết luật chơi khác theo từng làng.
Vì sao ngày xưa đánh khăng hay bị người lớn cấm?
Khăng con bay rất nhanh và khó đoán hướng, đánh lệch có thể trúng người đứng xem, nhất là vào mặt và mắt. Ngoài ra khăng còn làm vỡ ngói, hỏng rau nhà hàng xóm khi chơi gần khu dân cư.
Đánh khăng thường chơi vào mùa nào?
Ở nhiều làng phía Bắc, đánh khăng gắn với mùa gặt, khi cánh đồng vừa thu hoạch xong còn trơ gốc rạ, đất khô và rộng. Ngoài mùa gặt, trẻ con chơi ở sân kho hoặc bãi đất trống đầu làng.
Có nên cho trẻ bây giờ chơi đánh khăng không?
Có thể cho trẻ chơi nếu người lớn chuẩn bị kỹ: chọn bãi rộng, dùng khăng con bằng vật liệu mềm bo tròn, cho người xem đứng sau lưng người đánh và có người lớn giám sát suốt buổi chơi.