ThanQuen.comThân Quen
Xem phim, nghe đài ngày xưa

Chiếu bóng lưu động: những đêm xem phim ngoài bãi ở làng quê ngày xưa

Đội chiếu bóng về làng, màn vải căng giữa hai cột tre, tiếng máy nổ, cột sáng đầy côn trùng và trò ngồi sau màn xem hình ngược: ký ức chiếu bóng lưu động.

Silhouettes of Vietnamese villagers seated on the ground in an open field at night facing a white cloth screen between two bamboo poles, a beam of projector light overhead

Chiếu bóng lưu động là những đội chiếu phim mang máy chiếu, cuộn phim, màn vải và máy phát điện đi từ làng này sang làng khác, căng màn ở sân kho, sân đình hay bãi đất trống để chiếu phim ngoài trời buổi tối; với trẻ con nông thôn thập niên 1970 và 1980, ngày đội chiếu bóng về làng là ngày hội.

Bài này kể lại một đêm chiếu bóng từ lúc tin lan ra cho tới khi màn hạ xuống: cách dựng bãi, âm thanh và mùi của đêm chiếu, những trò xem “chui” của trẻ con, các sự cố đứt phim và mất điện, khác nhau giữa các vùng, và vì sao hình ảnh ấy vắng dần, dù ở một số vùng xa đến nay vẫn còn những buổi chiếu phim lưu động.

Tin đội chiếu bóng về làng lan ra thế nào

Không cần thông báo dài dòng. Chỉ cần trưa hôm ấy có chiếc xe chở mấy chiếc hòm sắt, cuộn màn và cái máy nổ dừng ở sân uỷ ban xã, tới chiều trẻ con cả làng đã biết. Loa xã đọc thêm một câu ngắn: tối nay có chiếu phim tại sân kho đội ba. Thế là ở mọi bếp, các bà mẹ nghe con nhắc đi nhắc lại một câu: “Mẹ ơi cho con ăn cơm sớm”.

Ở nhiều nơi, trẻ con còn tự làm “đội thông tin”: chạy từ xóm này sang xóm kia hô lên tên bãi chiếu, đoán phim gì, đánh nhau hay tình cảm. Người lớn thì bàn chuyện có thu vé không, vé bao nhiêu, mang theo gì để ngồi. Cả buổi chiều, không khí trong làng háo hức như ngày giáp Tết.

Đội chiếu bóng thường chỉ vài người: một người lo máy chiếu, một người lo máy nổ và dây điện, một người bán vé, giữ trật tự. Họ là người lạ nhưng đi đâu cũng được tiếp đón: có nhà mời cơm, có nhà mời nước chè. Trẻ con nhìn họ như nhìn người làm phép thuật, vì chính họ mang câu chuyện từ cái hòm sắt ra tấm màn trắng.

Dựng một bãi chiếu: từ hai cây tre tới chiếc máy nổ

Một bãi chiếu ngoài trời được dựng gần như theo cùng một trình tự ở nhiều làng:

  1. Chọn bãi: sân kho hợp tác xã, sân đình, sân trường hay bãi đất trống đủ rộng cho vài trăm người, đất bằng, ít cây che.
  2. Dựng màn: chôn hai cây tre dài cách nhau vài mét, căng tấm màn vải trắng có viền đen, buộc chặt bốn góc cho khỏi bay khi gió.
  3. Quây bãi nếu có bán vé: dùng phên tre, tấm cót, có khi là vải bạt quây kín, chỉ chừa một lối vào có người soát vé.
  4. Đặt máy chiếu: kê chiếc bàn ở giữa bãi, đặt máy chiếu phim nhựa lên, chỉnh để chùm sáng rơi đúng khung màn.
  5. Đặt máy nổ ra xa: máy phát điện chạy dầu đặt ở góc xa, kéo dây về, để tiếng nổ không át tiếng phim.
  6. Thử loa và thử hình: chiếu vài giây cho đúng nét, đúng khung, rồi đợi trời tối hẳn mới bắt đầu.

Trước giờ chiếu, người đến sớm đã trải chiếu, trải lá chuối, kê gạch, kê dép ngồi giữ chỗ. Chỗ đẹp nhất là ngay sau bàn máy chiếu, thẳng giữa màn; trẻ con thì thích ngồi sát màn dù phải ngửa cổ suốt buổi.

Âm thanh, ánh sáng và mùi của một đêm chiếu bóng

Ai từng ngồi bãi chiếu bóng đều nhớ đầu tiên là tiếng máy nổ, đều đều, ầm ì ở góc bãi suốt cả buổi, quen tới mức khi máy tắt thì thấy im lặng lạ thường. Rồi tiếng lạch xạch của máy chiếu phim nhựa, đều như tiếng máy khâu, nghe rõ nếu ngồi gần bàn máy. Tiếng phim phát ra từ chiếc loa đặt cạnh màn, to, vang và hơi rè, có lúc gió thổi làm tiếng như dạt sang một bên.

Ánh sáng là phần kỳ diệu nhất. Từ máy chiếu, một chùm sáng hình nón bay qua đầu người xem, trong chùm sáng ấy thấy rõ từng hạt bụi, từng làn khói thuốc lào, và hàng trăm con thiêu thân, muỗi, cánh cam bay lượn. Trẻ con hay giơ tay lên chắn vào chùm sáng để in bóng bàn tay lên màn, làm hình con chó, con chim, rồi bị người lớn quát.

Mùi của đêm chiếu bóng là mùi rơm rạ ở sân kho, mùi dầu của máy nổ, mùi thuốc lào và mùi cỏ dại bị dẫm nát. Mùa hè có thêm mùi hoa cau, mùa đông có mùi khói bếp từ các nhà gần đó. Tất cả trộn với hơi đêm ẩm, đến mức nhiều người bây giờ chỉ cần ngửi mùi dầu máy nổ là nhớ ngay một bãi chiếu phim.

Những cách xem “chui” của trẻ con

Ngồi sau màn xem hình ngược. Màn vải mỏng nên đứng phía sau cũng thấy hình, chỉ là trái phải đảo ngược, chữ viết ngược. Bãi sau màn miễn phí, đông nghịt trẻ con và người không có tiền vé. Xem quen rồi, nhiều đứa còn bảo xem ngược hay hơn.

Trèo cây, trèo tường rào. Cây bàng, cây nhãn cạnh bãi là ghế hạng nhất miễn phí. Những đứa nhanh chân trèo lên cành, ngồi vắt vẻo suốt hai tiếng, có đứa ngủ gật suýt rơi.

Chui qua phên. Chỗ nối giữa hai tấm cót, chỗ phên rách là lối vào bí mật. Bị người giữ trật tự bắt được thì bị dắt ra, nhưng năm phút sau lại thấy chui vào chỗ khác.

Theo người lớn vào cổng. Đứa nhỏ bám vạt áo một người lớn có vé, đi lọt qua cổng như con người ta. Người soát vé biết thừa nhưng nhiều khi làm ngơ.

Chờ hết nửa buổi. Ở nhiều nơi, đến giữa phim người soát vé bỏ cổng đi xem, trẻ con ùa vào xem nốt nửa sau. Người lớn kể lại vẫn cười: có những bộ phim cả đời chỉ biết nửa sau.

Đứt phim, cháy phim, mất điện: sự cố và phản ứng của bãi chiếu

Máy chiếu phim nhựa và máy nổ ngoài trời không phải lúc nào cũng chạy trơn tru. Mỗi sự cố có một kiểu phản ứng quen thuộc của người xem:

Sự cốChuyện gì xảy raBãi chiếu phản ứng thế nào
Hết cuộn, thay cuộnPhim dài chia nhiều cuộn, hết cuộn phải dừng lắp cuộn mớiĐèn bật, cả bãi đứng dậy vươn vai, trẻ con chạy đi mua kẹo lạc
Đứt phimMàn trắng xoá đột ngột, tiếng phim tắtTiếng ồ dài cả bãi, có tiếng huýt sáo, chờ người chiếu nối phim
Phim cháyHình trên màn phồng lên, cháy loang rồi trắngNgười chiếu cắt đoạn cháy, phim nhảy cóc vài giây khi chiếu tiếp
Máy nổ tắtCả bãi tối omĐèn pin bật lên lấp loáng, mọi người kiên nhẫn chờ máy nổ lại
MưaMàn ướt, máy phải cheNgười về hết, người trùm áo mưa, nón lá ngồi xem tới cùng

Chính những lần dừng giữa chừng lại tạo ra không khí riêng của bãi chiếu: người ta quay sang nói chuyện, đoán đoạn kế tiếp, mua thêm gói kẹo. Xem phim ở rạp có ghế đệm sau này không bao giờ có những khoảng lặng như vậy.

Một đêm giả định cuối thập niên 1980

Hai anh em, đứa mười tuổi, đứa bảy tuổi, được mẹ cho đúng một hào để mua một vé, bảo hai đứa chia nhau. Thằng anh quyết định: em vào cổng bằng vé, còn anh ra sau màn. Ngồi sau màn, thằng anh xem các nhân vật cầm súng bằng tay trái, đi từ phải sang trái, chữ viết trên màn ngược như chữ trong gương. Được nửa phim, nó quen tới mức quên mất là ngược.

Giữa chừng phim đứt, đèn bật, thằng anh lách qua mép phên sang tìm em. Hai đứa chia nhau gói kẹo lạc mua bằng tiền mừng tuổi giấu từ Tết. Lúc phim chiếu tiếp, nó ngồi luôn bên trong cạnh em, người soát vé nhìn thấy nhưng chỉ lắc đầu. Mưa lâm thâm kéo đến ở cuộn cuối, cả hai trùm chung một tấm ni lông, không đứa nào chịu về.

Về tới nhà, quần áo ướt, chân lấm bùn, mẹ mắng một trận. Nhưng sáng hôm sau ở trường, hai anh em là người kể chuyện phim hay nhất lớp, vì một đứa xem xuôi, một đứa xem ngược, cãi nhau mãi chuyện nhân vật chính thuận tay nào.

Khác nhau giữa các vùng

Chiếu bóng lưu động có mặt ở nhiều vùng, nhưng mỗi vùng mang dáng vẻ riêng. Đây là những nét hay được nhắc, không phải mô tả chung cho mọi nơi:

VùngBãi chiếu thường ở đâuNét riêng
Đồng bằng phía BắcSân kho hợp tác xã, sân đìnhQuây cót bán vé, bãi đông kín, trẻ con xem sau màn
Miền TrungSân trường, bãi cát ven làngGió to, màn hay bị thổi phồng, hình lượn sóng
Nam BộSân nhà văn hoá, bãi đất cạnh chợNgười đi xuồng tới xem, có nơi ngồi trên bờ kênh
Vùng núi phía BắcSân trường bản, bãi đất trống giữa bảnĐội chiếu đi bộ, mang máy qua đồi; người các bản xa kéo đến từ chiều

Ở vùng núi, đội chiếu bóng có khi phải gánh máy chiếu, cuộn phim và máy nổ đi bộ qua nhiều cây số đường đồi. Một buổi chiếu ở bản xa có thể là sự kiện cả năm mới có một lần, người dân các bản lân cận đi bộ từ chiều để kịp tối xem.

Vì sao bãi chiếu vắng bóng, và bây giờ còn không

Từ cuối thập niên 1980 sang thập niên 1990, tivi, đầu video và các tiệm cho thuê băng hình len vào nông thôn, ai cũng có cách xem phim ngay tại nhà hay ở nhà hàng xóm. Đội chiếu bóng vẫn đi, nhưng bãi chiếu thưa người dần. Phim nhựa cũng dần được thay bằng phương tiện khác, các đội chiếu chuyển sang máy chiếu kỹ thuật số nhỏ gọn hơn.

Đến nay, ở một số tỉnh miền núi và vùng sâu, vùng xa vẫn còn các đội chiếu phim lưu động phục vụ người dân, nhất là trong các dịp lễ, Tết. Ở thành phố, những buổi chiếu phim ngoài trời theo kiểu cộng đồng thỉnh thoảng được tổ chức trong công viên, khu dân cư, như một cách gợi lại không khí xưa.

Bạn còn nhớ không: tấm màn có viền đen để làm gì? Đó là để khung hình gọn và nét hơn. Chiếu bóng dùng máy phát điện vì sao? Vì bãi chiếu ở nơi chưa có điện hoặc điện yếu. Xem sau màn thấy gì khác? Mọi thứ ngược trái phải. Nếu cả ba câu ấy bạn trả lời được mà không cần nghĩ, có lẽ bạn đã từng ngồi trên một chiếc lá chuối giữa sân kho, ngửa cổ nhìn tấm màn trắng trong một đêm nào đó.

Câu hỏi thường gặp

Chiếu bóng lưu động là gì?

Đó là các đội chiếu phim mang theo máy chiếu, cuộn phim, màn chiếu và máy phát điện, đi tới từng làng để chiếu phim ngoài trời vào buổi tối, phổ biến ở nông thôn Việt Nam trong thập niên 1970 và 1980.

Vì sao xem phim sau màn lại thấy hình ngược?

Vì màn vải mỏng cho ánh sáng xuyên qua, người đứng phía sau nhìn thấy hình từ mặt trái nên trái phải bị đảo ngược, chữ viết cũng thành ngược như trong gương.

Đội chiếu bóng lấy điện ở đâu?

Phần lớn mang theo máy phát điện chạy dầu, đặt ở góc xa bãi chiếu để tiếng máy không át tiếng phim, vì nhiều làng khi ấy chưa có điện lưới hoặc điện yếu.

Xem chiếu bóng ngày xưa có mất tiền không?

Tuỳ nơi và tuỳ dịp. Có buổi chiếu miễn phí, có buổi quây bãi bằng phên, cót và bán vé với giá nhỏ. Trẻ con không có vé thường ngồi sau màn hoặc trèo cây xem.

Ngày nay còn chiếu phim lưu động không?

Còn ở một số tỉnh miền núi, vùng sâu vùng xa, nhất là dịp lễ Tết, nhưng đa số đã dùng máy chiếu kỹ thuật số thay cho máy chiếu phim nhựa ngày xưa.

Vì sao chiếu bóng lưu động ít dần?

Vì tivi, đầu video và tiệm cho thuê băng hình phổ biến từ cuối thập niên 1980 và thập niên 1990, người dân có thể xem phim tại nhà nên bãi chiếu thưa người dần.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138