Xem hoạt hình buổi chiều là khoảng thời gian ngắn ngủi mà trẻ con thập niên 1990 chờ đợi nhất trong ngày: tivi khi ấy chỉ dành một quãng ngắn cho thiếu nhi, thường vào chiều muộn hoặc đầu buổi tối, nên lũ trẻ phải chạy từ cổng trường về, tắm vội, ăn vội, ngồi sát màn hình cho kịp, và lỡ giờ là lỡ luôn.
Bài này kể về giờ hoạt hình ấy từ góc của một đứa trẻ: một buổi chiều xoay quanh nó như thế nào, các kiểu phim hoạt hình hay gặp mà không cần nhớ tên, những trò sinh ra sau khi tivi tắt, một kỷ niệm giả định, so sánh với cách trẻ con xem hoạt hình bây giờ và vài gợi ý để cha mẹ chia sẻ ký ức ấy với con.
Quãng thời gian ngắn ngủi dành cho trẻ con
Tivi thập niên 1980 và đầu 1990 không phát sóng cả ngày như bây giờ. Mỗi ngày chỉ có vài khung giờ, và phần dành cho thiếu nhi lại càng ngắn: một chương trình nhỏ, trong đó có khi chỉ mười lăm, hai mươi phút là phim hoạt hình. Trẻ con không có lựa chọn nào khác, không có kênh riêng, không có băng đĩa trong nhà, không có cách xem lại.
Chính vì ngắn và hiếm, giờ hoạt hình trở thành thứ quý giá nhất của buổi chiều. Trẻ con biết rõ giờ ấy hơn biết giờ vào lớp. Đứa nào có đồng hồ đeo tay thì được bạn bè hỏi giờ liên tục trên đường về. Đứa nào nhà xa trường thì đạp xe như bay, có khi về tới nhà vẫn chưa kịp thở đã nghe thấy nhạc mở đầu từ nhà hàng xóm vọng sang.
Từ giữa thập niên 1990 trở đi, thời lượng dành cho thiếu nhi dài hơn, các đài có thêm khung hoạt hình buổi sáng cuối tuần, rồi có cả kênh riêng. Nhưng với thế hệ lớn lên trước đó, ký ức hoạt hình vẫn gắn với cảm giác vội vàng, tiếng chân chạy trong ngõ và tiếng mẹ gọi “tắm đi rồi hẵng xem”.
Một buổi chiều của đứa trẻ ngày xưa, tính theo phút
Bảng dưới là một buổi chiều giả định của một học sinh tiểu học ở thị trấn, ghép từ lời kể của nhiều người; giờ hoạt hình cụ thể mỗi thời mỗi khác:
| Thời điểm | Việc phải làm | Trong đầu đứa trẻ nghĩ gì |
|---|---|---|
| Trống tan học | Xếp sách vở, chạy ra cổng | Hôm nay có kịp không |
| Mười lăm phút sau | Về tới nhà, ném cặp lên giường | Còn bao lâu nữa thì tới giờ |
| Hai mươi phút sau | Bị mẹ bắt tắm, tắm thật nhanh | Tóc còn ướt cũng được |
| Ngay trước giờ | Bật tivi chờ sẵn, chỉnh ăng-ten | Nhạc mở đầu sắp vang lên |
| Hai mươi phút xem | Ngồi sát màn hình, không chớp mắt | Không ai được nói chuyện |
| Ngay sau đó | Bị gọi ăn cơm, học bài | Ngày mai kể cho cả lớp nghe |
Chi tiết “bị bắt tắm trước” xuất hiện trong lời kể của rất nhiều người. Các bà mẹ dùng giờ hoạt hình như một cách giữ nếp: tắm xong, quần áo gọn gàng mới được xem. Đứa nào lần lữa là bị doạ tắt tivi, và lời doạ ấy hiệu quả hơn mọi lời nhắc nhở.
Ở nông thôn, buổi chiều còn có việc nhà: cho gà ăn, chăn trâu, đi cắt cỏ, trông em. Nhiều đứa trẻ quê kể rằng phải làm xong phần việc được giao trước giờ hoạt hình, nên chiều nào cũng là một cuộc chạy đua với đồng hồ. Đứa chăn trâu tính đường dắt trâu về sớm, đứa cắt cỏ cắt vội cho đầy sọt, đứa trông em thì bế em sang ngồi cùng trước tivi. Đến khi lên thành phố học, nhiều người mới biết bạn bè trong phố không phải chạy đua như vậy.
Các kiểu phim hoạt hình hay gặp
Không cần nhớ tên từng bộ, người lớn bây giờ thường nhận ra những kiểu hoạt hình họ từng xem qua mô tả dưới đây:
- Hoạt hình vẽ tay nước ngoài, thuyết minh. Nhân vật mắt to, chuyển động nhanh, tiếng gốc nhỏ phía sau giọng đọc tiếng Việt. Đây là loại trẻ con mê nhất.
- Phim búp bê, phim rối. Nhân vật làm bằng búp bê, đất nặn hay rối, chuyển động hơi giật từng khung. Trẻ con nhìn thấy lạ, nhiều đứa còn tưởng búp bê tự đi được.
- Hoạt hình trong nước về truyện cổ tích, ngụ ngôn. Kể lại những câu chuyện quen thuộc về con vật, về người hiền người ác, có lời bình cuối truyện.
- Hoạt hình ngắn về con vật. Mỗi tập vài phút, ít lời thoại, chủ yếu là nhạc và tiếng động, trẻ nhỏ xem được mà không cần hiểu chữ.
- Phim hoạt hình nhiều tập. Một câu chuyện dài kéo qua nhiều tuần, mỗi buổi một tập, khiến trẻ con chờ đợi chẳng kém người lớn chờ phim bộ buổi tối.
Phần lớn hoạt hình nước ngoài khi ấy được thuyết minh chứ không lồng tiếng, nên trẻ con quen nghe giọng một người đọc cho mọi nhân vật. Nhiều người kể rằng mãi lớn lên xem lại bản gốc mới biết giọng thật của nhân vật mình mê hồi bé.
Khi tivi tắt: hoạt hình đi ra sân
Đóng vai. Ngay chiều hôm sau, nhân vật trong phim xuất hiện ngoài sân: đứa này làm con mèo, đứa kia làm con chuột, đứa khác làm người hùng. Tranh giành vai chính là nguồn cãi nhau lớn nhất của trẻ con trong xóm.
Vẽ lại. Trẻ con vẽ nhân vật vào giấy nháp, mép vở, cả lên tường bằng phấn. Đứa nào vẽ giống được bạn bè nhờ vẽ hộ, có khi đổi lấy một viên bi hay vài chiếc kẹo.
Sưu tầm hình. Hình nhân vật in trên giấy gói kẹo, trên giấy dán, trên bìa vở được cắt ra, dán vào sổ, đổi chác với bạn. Có đứa giữ cuốn sổ ấy tới tận bây giờ.
Kể lại cho bạn không được xem. Đứa nhà không có tivi hoặc hôm ấy bị phạt không được xem sẽ được kể lại trong giờ ra chơi, kể có cả tiếng động, có cả điệu bộ.
Hát lại nhạc mở đầu. Giai điệu mở đầu được trẻ con ngân nga khắp nơi, không cần biết lời. Bây giờ, chỉ cần vài nốt ấy vang lên trên mạng là người ba mươi, bốn mươi tuổi nhận ra ngay.
Chế đồ chơi theo phim. Không có đồ chơi in hình nhân vật để mua, trẻ con tự làm: thanh kiếm bằng nan tre, chiếc mặt nạ cắt từ bìa lịch cũ, chiếc áo choàng là cái khăn tắm buộc quanh cổ. Đồ chơi tự làm hỏng thì làm lại, và đứa nào khéo tay thì được cả xóm nhờ.
Một buổi chiều giả định: hôm mất điện
Cô bé tám tuổi về tới nhà, tắm xong, tóc còn nhỏ nước, chạy tới bật tivi thì không lên. Nhìn ra cửa, quạt cũng đứng im: mất điện cả khu. Cô bé ngồi phịch xuống bậc thềm, mắt rơm rớm. Đúng hôm ấy là tập mà cả lớp đã bàn tán suốt tuần, tập nhân vật chính có tìm thấy người bạn của mình không.
Mẹ thấy con buồn, bảo: “Sang nhà bà ngoại đi, bên đấy có khi có điện”. Nhà bà ở xóm bên, cách ba cây số, khác đường dây. Cô bé được bố chở bằng xe đạp, ngồi sau ôm eo bố, giục “bố đạp nhanh lên”. Tới nơi, nhạc kết vừa vang lên. Bà ngoại kể lại cho cháu nghe đoạn cuối bằng giọng của bà, lẫn lộn tên nhân vật, nhưng đứa cháu vẫn nghe say sưa.
Ba mươi năm sau, cô bé ấy không nhớ nổi nội dung tập phim. Nhưng nhớ rất rõ chiếc xe đạp, cái eo áo của bố, giọng bà ngoại kể chuyện sai tên. Rất nhiều ký ức hoạt hình của thế hệ ấy thực chất là ký ức về những người đã cùng mình chờ đợi.
Trẻ con xem hoạt hình ngày xưa và bây giờ
So sánh này không nhằm khen chê, chỉ để cha mẹ hiểu con cái đang lớn lên trong một hoàn cảnh khác hẳn mình:
| Điều khác | Trẻ con ngày xưa | Trẻ con bây giờ |
|---|---|---|
| Lượng phim | Vài chục phút mỗi ngày, có hôm không có | Gần như không giới hạn |
| Ai chọn phim | Đài truyền hình | Trẻ tự bấm, hoặc ứng dụng gợi ý |
| Xem với ai | Anh chị em, hàng xóm, cùng một tivi | Thường một mình với máy tính bảng, điện thoại |
| Sau khi xem | Kể lại, đóng vai, vẽ lại | Xem tập tiếp theo ngay |
| Lỡ giờ | Lỡ luôn | Không có khái niệm lỡ giờ |
Một số cha mẹ bây giờ thử áp lại vài nếp cũ: chỉ xem hoạt hình vào một khung giờ cố định, xem trên tivi chung thay vì màn hình riêng, xem xong thì kể lại hoặc vẽ lại cho bố mẹ. Không cần giống hệt ngày xưa, chỉ cần giữ lại phần “xem cùng nhau” và “nói về điều vừa xem”.
Vì sao giờ hoạt hình chung không còn, và câu đố cho bữa cơm
Giờ hoạt hình chung tan dần khi tivi có nhiều kênh, rồi có kênh thiếu nhi chiếu cả ngày, rồi phim hoạt hình lên mạng, ai muốn xem lúc nào thì xem. Đó là thay đổi tự nhiên, trẻ con bây giờ có nhiều lựa chọn hơn. Cái mất đi không phải là phim, mà là việc cả một lớp học, cả một xóm cùng xem một thứ vào cùng một giờ, để hôm sau có chung một chuyện để nói.
Ngày nay người lớn vẫn tìm xem lại những bộ hoạt hình cũ trên mạng, bản chất lượng thấp, nhạc mở đầu rè rè, nhưng xem vẫn thấy xúc động. Nhiều người còn cho con xem cùng, để con hiểu bố mẹ hồi nhỏ đã cười vì điều gì.
Vài câu hỏi để đố nhau: vì sao trẻ con ngày xưa phải tắm trước rồi mới được xem? (Vì mẹ dùng giờ hoạt hình để giữ nếp sinh hoạt.) Phim búp bê khác hoạt hình vẽ tay thế nào? (Nhân vật là búp bê, đất nặn hay rối, chuyển động hơi giật từng khung.) Lỡ giờ hoạt hình thì làm gì? (Nhờ bạn kể lại hoặc chạy sang nhà khác có điện.) Câu cuối thường làm cả nhà cười vì ai cũng có một lần chạy như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Ngày xưa hoạt hình chiếu vào giờ nào?
Thường vào chiều muộn hoặc đầu buổi tối trong chương trình dành cho thiếu nhi, thời lượng ngắn. Giờ cụ thể khác nhau theo đài và theo từng thời kỳ, về sau có thêm khung giờ sáng cuối tuần.
Vì sao trẻ con ngày xưa nhớ giờ hoạt hình đến vậy?
Vì thời lượng rất ngắn, mỗi ngày chỉ một lần, không có cách xem lại. Sự hiếm hoi, cảm giác chạy về cho kịp và xem cùng anh chị em làm khoảng thời gian ấy đọng lại rất lâu.
Phim hoạt hình ngày xưa được lồng tiếng hay thuyết minh?
Phần lớn hoạt hình nước ngoài trên tivi khi ấy được thuyết minh, tức là giữ tiếng gốc vặn nhỏ và có một người đọc lời thoại tiếng Việt cho tất cả các nhân vật.
Phim búp bê là gì?
Đó là kiểu phim hoạt hình dùng búp bê, đất nặn hoặc rối làm nhân vật, chụp từng khung hình khi di chuyển nhân vật từng chút một, nên chuyển động trông hơi giật so với hoạt hình vẽ tay.
Làm sao chia sẻ ký ức xem hoạt hình với con?
Bạn có thể tìm xem lại một bộ hoạt hình cũ cùng con, kể con nghe chuyện chạy từ trường về cho kịp giờ, rồi thử để con vẽ lại hoặc kể lại nhân vật vừa xem như trẻ con ngày xưa vẫn làm.
Có nên giới hạn giờ xem hoạt hình như ngày xưa không?
Nhiều gia đình chọn một khung giờ cố định, xem trên tivi chung và nói chuyện về phim sau khi xem. Cách này giữ lại phần xem cùng nhau của ngày xưa mà vẫn hợp với cuộc sống bây giờ.