ThanQuen.comThân Quen
Xem phim, nghe đài ngày xưa

Loa phường, loa xã: tiếng loa sáng sớm đánh thức cả xóm ngày xưa

Chiếc loa phễu trên cột điện, tiếng “a lô” buổi sớm, thông báo tiêm chủng, tìm trẻ lạc, nhắc phòng bão: ký ức về loa phường, loa xã và nhịp sống quanh nó.

A grey horn loudspeaker mounted high on a weathered concrete pole above a quiet village lane at dawn, a woman cycling away below, misty pale blue light

Loa phường, loa xã là hệ thống loa công cộng gắn trên cột điện, mái nhà văn hoá hay cây cao trong làng, phát tin tức, thông báo và tiếp sóng đài vào sáng sớm và chiều tối; với nhiều thế hệ, tiếng loa là chiếc đồng hồ báo thức chung của cả xóm.

Khác với chiếc đài trong nhà, loa phường không ai bật, không ai tắt được, và ai cũng nghe dù muốn hay không. Bài này kể về chiếc loa trông ra sao, nói những gì, ai đứng sau micro, lịch loa trong ngày, nét khác giữa phố và làng, một vài kỷ niệm quen thuộc, và chiếc loa ngày nay đã thay đổi thế nào.

Chiếc loa trông thế nào, nghe ra sao

Loa phường ngày xưa là loại loa nén, hình chiếc phễu lớn, miệng loe, thân bằng kim loại sơn xám hoặc trắng đã bong tróc. Thường có hai chiếc gắn lưng vào nhau trên đầu một cột điện, mỗi chiếc chĩa về một đầu phố. Ở làng, loa treo trên cột tre, trên cây gạo đầu làng, trên mái sân kho hợp tác xã hay nhà văn hoá. Dây loa chạy dọc theo các cột điện, vắt qua ngõ, nối về trạm truyền thanh.

Âm thanh của loa nén rất đặc trưng: to, chói, hơi méo, nghe rõ đến vài trăm mét nhưng đứng ngay dưới thì nhức tai. Trước khi phát luôn có một tiếng “rẹt” khi bật máy, đôi khi tiếng rú rít do micro để gần loa, rồi giọng người đọc thử “a lô, a lô”, tiếng gõ nhẹ lên micro. Sau đó là nhạc hiệu, giọng đọc to, chậm, nhấn từng chữ để người ở xa cũng nghe kịp.

Mưa to thì tiếng loa nhoè đi như vọng từ dưới nước. Trời lặng gió buổi sớm thì tiếng loa đầu làng vọng tới tận cuối làng, đập vào mặt nước ao, vào lũy tre, quay lại thành tiếng vang. Ai lớn lên gần chiếc loa đều nhớ cảm giác chiếc giường rung nhẹ mỗi lần loa phát những đoạn nhạc trầm.

Lịch loa trong ngày

Giờ phát của loa phường, loa xã do từng địa phương quyết định và thay đổi theo mùa, nên bảng dưới chỉ là khung phổ biến theo lời kể của nhiều nơi.

BuổiKhung giờ phỏng chừngThường phát gìCảm giác của người nghe
Sáng sớmKhoảng năm, sáu giờ sángNhạc hiệu, tiếp sóng bản tin, thông báo của phường xãBáo thức chung; người dậy sớm thấy quen, người thức khuya thấy phiền
TrưaCó nơi có, có nơi khôngThông báo ngắn, tin thời tiếtÍt người nhớ vì đang ồn ào giờ cơm
Chiều tốiKhoảng năm đến sáu giờ chiềuTin địa phương, nhắc việc, ca nhạcNghe trong lúc nấu cơm, tưới rau, tắm cho trẻ
Khi có việc gấpBất kỳ giờ nàoBáo bão, lũ, cháy, mất điện, tìm ngườiCả xóm dừng tay lắng nghe

Mùa hè, buổi phát sáng có nơi dời sớm hơn để kịp lúc người đi làm đồng; mùa đông muộn hơn một chút. Ở khu phố, những lúc có đợt tiêm chủng, kiểm tra hộ khẩu hay thu quỹ, loa nhắc đi nhắc lại nhiều ngày liền, tới mức trẻ con thuộc cả câu thông báo.

Loa nói những gì: thông báo nào ai cũng nhớ

Tiêm chủng và uống thuốc tẩy giun. Thông báo mời các bà mẹ đưa con dưới năm tuổi đến trạm y tế, đọc tên từng tổ, từng xóm. Với trẻ con, đây là câu thông báo đáng sợ nhất vì nó có nghĩa là sắp bị tiêm.

Lịch cắt điện, cắt nước. Ở thành phố, loa báo ngày mai khu nào mất điện từ mấy giờ. Nhà nào nghe sót là tối hôm sau ngồi quạt tay mà không chuẩn bị đèn dầu.

Họp tổ dân phố, họp xóm. Câu mời quen thuộc: mời đại diện các hộ gia đình đến dự họp vào tối nay tại nhà văn hoá. Người đi họp thường là ông hoặc bố, mang theo chiếc ghế nhựa hay cái quạt.

Tìm trẻ lạc, nhặt được của rơi. Thông báo một cháu bé mặc áo màu gì, đang được giữ ở đâu; hoặc ai đánh rơi chiếc ví, chiếc xe đạp, đến nhận lại tại uỷ ban. Những thông báo này làm nhiều người nhớ loa phường với một chút ấm áp.

Phòng chống bão lũ. Ở miền Trung và vùng ven biển, mùa bão loa phát suốt ngày: vị trí bão, sức gió, nhắc chằng chống nhà cửa, gọi tàu thuyền về nơi trú. Đây là lúc chiếc loa quan trọng hơn bao giờ hết.

Khen thưởng. Tên học sinh giỏi, gia đình văn hoá, người làm việc tốt được đọc trên loa. Một đứa trẻ nghe tên mình phát ra từ cột điện trước nhà là chuyện cả nhà nhớ rất lâu.

Người đứng sau micro: trạm truyền thanh nhỏ

Ở mỗi phường, mỗi xã thường có một trạm truyền thanh: một căn phòng nhỏ trong khuôn viên uỷ ban hay nhà văn hoá, đặt chiếc bàn với bộ khuếch đại, đầu băng, đầu thu đài để tiếp sóng, một chiếc micro có chân và một tập giấy thông báo. Người phụ trách thường là cán bộ văn hoá của xã hoặc một người trong làng được giao kiêm nhiệm, quen máy móc, giọng to và rõ.

Vì người đọc là người địa phương, giọng loa mỗi nơi mang chất giọng vùng đó. Ở nhiều xã, cả làng nhận ra người đọc chỉ qua giọng, gặp ngoài đường thì gọi đùa là “ông loa” hay “cô loa”. Người đọc cũng là người biết mọi tin trong xã trước tiên: ai được khen, đợt tiêm nào sắp tới, ngày nào cắt điện.

Việc phát thanh nghe thì đơn giản nhưng đòi hỏi tỉ mỉ. Phải dậy sớm hơn cả làng, kiểm tra dây sau mỗi trận mưa gió, thay loa bị hỏng, viết lại thông báo cho ngắn và dễ hiểu. Có những người làm việc này hàng chục năm, giọng đọc gắn với tuổi thơ của cả một thế hệ trong làng, dù không mấy ai biết mặt họ.

Một buổi sáng giả định ở khu tập thể

Sáng chủ nhật, đứa con trai mười lăm tuổi định ngủ tới tám giờ sau một tuần học thêm mệt nhoài. Đúng năm giờ rưỡi, chiếc loa trên cột điện ngay trước cửa sổ tầng hai bật “rẹt” một tiếng, rồi nhạc hiệu vang lên như ai đặt cái kèn đồng vào tai. Cậu kéo chăn trùm đầu, vẫn nghe rõ từng chữ: mời các hộ gia đình tổ hai mươi mốt tham gia tổng vệ sinh khu phố vào bảy giờ sáng nay.

Mẹ cậu thì đã dậy từ lâu, đang nhóm bếp, nghe đến câu thông báo liền gọi vọng vào: “Dậy đi con, tí nữa đi quét ngõ với mẹ”. Thế là kế hoạch ngủ nướng tan tành. Bảy giờ, cả dãy nhà mang chổi, xẻng ra đầu ngõ, các bác vừa quét vừa kể chuyện, trẻ con thì tranh nhau đẩy xe rác.

Hai mươi năm sau, người con trai ấy sống ở một khu chung cư không có loa. Thỉnh thoảng về thăm mẹ, nghe lại tiếng loa buổi sớm, anh không còn bực nữa mà thấy như có ai gọi tên mình từ tuổi mười lăm. Nhiều người có cùng cảm giác ấy: lúc ở gần thì thấy phiền, xa rồi lại nhớ.

Phố và làng: chiếc loa ở hai nơi

Cùng là loa công cộng, nhưng chiếc loa ở phố và ở làng gắn với nhịp sống khác nhau:

Khía cạnhỞ phố, khu tập thểỞ làng quê
Chỗ đặt loaCột điện đầu ngõ, đầu dãy nhàCây cao đầu làng, sân kho, nhà văn hoá, cột tre giữa xóm
Nội dung hay ngheTiêm chủng, cắt điện nước, vệ sinh khu phốLịch thời vụ, phòng trừ sâu bệnh, thuỷ lợi, phòng bão
Khoảng cách tới nhàRất gần, có nhà ở ngay dưới loaXa hơn, tiếng vọng qua ruộng và ao
Thái độ người ngheNhiều người thấy ồn, nhất là người làm ca đêmPhần đông quen, coi là cách nhận tin chính
Giọng đọcGiọng phổ thông, đọc theo văn bảnGiọng địa phương, có khi xen câu nói quen của làng

Ở làng, loa còn là cách nhanh nhất để báo tin lịch tháo nước, lịch phun thuốc cho cả cánh đồng. Ở phố, nhiều người chỉ để ý tới loa khi có thông báo dính tới nhà mình, còn lại coi như tiếng nền.

Chiếc loa hôm nay: ít đi, nhỏ đi, nhưng chưa mất

Từ những năm 2010, nhiều địa phương bắt đầu thay đổi hệ thống loa. Ở một số thành phố lớn, loa trong các khu phố nội đô được giảm bớt vì người dân đã có nhiều cách nhận tin khác. Ở nông thôn, loa có dây được thay dần bằng loa không dây, loa kết nối qua mạng, có thể hẹn giờ phát và phát riêng cho từng thôn. Tiếng loa cũng nhỏ và êm hơn loại phễu kim loại ngày xưa.

Tuy vậy, ở vùng ven biển, vùng hay có bão lũ và nhiều làng xa, chiếc loa vẫn là kênh báo tin nhanh nhất khi có thiên tai, vì không phụ thuộc người dân có điện thoại hay có mạng hay không. Trong những ngày bão, người ta lại thấy rõ giá trị của cái phễu kim loại trên cột tre ấy.

Nếu bạn muốn giữ lại ký ức này cho con cháu, có thể ghi âm một buổi phát thanh của loa xã quê nhà, kèm tiếng gà gáy, tiếng xe đạp buổi sớm. Một đoạn ghi âm năm phút như vậy, mười năm sau nghe lại sẽ quý hơn nhiều so với hình dung bây giờ.

Đố vui về loa phường

Vài câu đố có đáp án để hỏi nhau trong bữa cơm:

  • Loa phường ngày xưa là loại loa gì, hình gì? — Loa nén kim loại, hình phễu, thường gắn hai chiếc quay lưng vào nhau.
  • Tiếng gì luôn vang lên ngay trước khi loa bắt đầu đọc? — Tiếng “rẹt” khi bật máy và câu “a lô, a lô” thử micro.
  • Thông báo nào làm trẻ con sợ nhất? — Thông báo tiêm chủng ở trạm y tế.
  • Vì sao mùa bão chiếc loa xã lại quan trọng? — Vì báo tin nhanh cho cả làng mà không cần mỗi nhà có đài hay điện thoại.
  • Người đọc trên loa xã thường là ai? — Cán bộ văn hoá xã hoặc một người trong làng được giao kiêm nhiệm, giọng địa phương.

Nếu ai trong nhà còn nhớ được giọng người đọc loa của xóm mình ngày xưa, đó là một kỷ niệm đáng để kể lại cho các cháu.

Câu hỏi thường gặp

Loa phường thường phát vào giờ nào?

Phổ biến nhất là sáng sớm khoảng năm, sáu giờ và chiều tối khoảng năm, sáu giờ, ngoài ra phát bất kỳ lúc nào khi có việc gấp như bão lũ, cháy, mất điện. Giờ cụ thể do từng địa phương quyết định.

Loa phường phát những nội dung gì?

Thường là tiếp sóng bản tin, thông báo của phường xã như tiêm chủng, họp tổ dân phố, cắt điện nước, thu quỹ, tìm người, nhặt được của rơi, khen thưởng và cảnh báo thời tiết, thiên tai.

Vì sao loa phường ngày xưa nghe chói tai?

Vì đó là loa nén kim loại hình phễu, thiết kế để phát xa vài trăm mét chứ không để nghe gần, nên âm thanh to, chói và hơi méo, đứng ngay dưới cột thì rất nhức tai.

Ngày nay loa phường còn không?

Còn ở nhiều nơi, nhất là nông thôn và vùng hay có thiên tai, nhưng nhiều địa phương đã chuyển sang loa không dây, loa kết nối mạng, nhỏ gọn và êm hơn. Một số khu nội đô thành phố lớn đã giảm bớt loa.

Ai là người đọc trên loa xã?

Thường là cán bộ phụ trách văn hoá, truyền thanh của xã, phường hoặc một người địa phương được giao kiêm nhiệm. Vì đọc bằng giọng địa phương, nhiều người trong làng nhận ra họ chỉ qua giọng nói.

Làm sao giữ lại ký ức về loa phường cho con cháu?

Bạn có thể ghi âm một buổi phát thanh của loa ở quê, chụp ảnh chiếc loa trên cột, và kể kèm những chuyện cụ thể như sáng chủ nhật bị đánh thức hay lần nghe tên mình trên loa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138