ThanQuen.comThân Quen
Xem phim, nghe đài ngày xưa

Nghe đài ngày xưa: một ngày của gia đình Việt trôi theo giờ phát thanh

Sáng nghe tin, trưa nghe thời tiết, tối nghe đọc truyện: nhịp nghe đài của gia đình Việt ngày xưa, cách dò sóng bằng tai và khác biệt giữa các vùng.

An elderly Vietnamese man seen from the side holding a small transistor radio to his ear on a bamboo bed under a porch, rain outside, soft grey dusk light

Nghe đài ngày xưa là thói quen gần như cả ngày của nhiều gia đình Việt trong thập niên 1980 và 1990: buổi sáng nghe tin tức, buổi trưa nghe dự báo thời tiết, buổi tối nghe ca nhạc, kịch, đọc truyện; chiếc đài là chiếc đồng hồ thứ hai trong nhà, người lớn nhìn vào giờ phát thanh để biết lúc nào dậy, lúc nào ăn cơm, lúc nào đi ngủ.

Bài này không tả lại chiếc đài như một món đồ vật, mà kể về thói quen nghe: đài đặt ở đâu, ai được quyền vặn, một ngày trôi theo các khung giờ phát thanh ra sao, cách dò sóng trung, sóng ngắn bằng tai, các thể loại chương trình người ta chờ đợi, khác nhau giữa các vùng, và vì sao thói quen ấy vẫn còn trong những người lớn tuổi đến tận bây giờ.

Chiếc đài nằm ở đâu và ai được quyền vặn

Trong phần lớn các nhà, chiếc đài có một chỗ cố định: trên đầu tủ, trên bàn thờ phụ, trên một cái đinh đóng vào cột nhà, hay cạnh gối của ông. Chỗ ấy thường cao, khô và gần cửa sổ, vì cửa sổ thì sóng vào rõ hơn. Ở nhà nghèo, đài được bọc trong một cái bao vải may khéo, có quai xách, để khỏi bụi và khỏi xước. Pin được tháo ra mỗi khi không dùng lâu, dồn vào hộp, có nhà còn đem phơi nắng với hy vọng pin “hồi lại”.

Người giữ quyền vặn đài thường là ông hoặc bố. Trẻ con được nghe nhưng ít khi được tự xoay núm dò sóng, vì một lần xoay lệch là mất cả buổi mới tìm lại đúng chỗ. Có nhà đánh dấu vị trí các đài quen bằng vạch bút bi trên mặt kính, hoặc dán một mẩu băng dính nhỏ cạnh vạch chỉ sóng. Nhìn mặt đài cũ của nhà nào cũng thấy dấu tay mòn quanh núm vặn âm lượng, và vài vạch đánh dấu lem nhem.

Đi làm đồng, đi chăn trâu, đi phụ hồ, nhiều người mang đài theo, treo lên cành cây hay đặt trên bờ ruộng. Ở các khu tập thể, chiều chiều đi qua dãy nhà có thể nghe cùng một chương trình phát ra từ mấy cửa sổ khác nhau, lệch nhau nửa nhịp. Chiếc đài vì vậy vừa là đồ riêng của một nhà, vừa là tiếng nền của cả xóm.

Một ngày trôi theo giờ đài

Giờ cụ thể khác nhau theo từng đài, từng thời kỳ và từng vùng, nên bảng dưới đây chỉ ghi khung giờ phỏng chừng và thói quen phổ biến theo lời kể của nhiều gia đình.

Khung giờThường nghe gìAi nghe, nghe trong lúc làm gì
Sáng sớm, trước khi trời sáng rõNhạc hiệu mở đầu, bản tin sángÔng bà, bố mẹ vừa đánh răng, đun nước, chuẩn bị đi làm
Giữa buổi sángChương trình nông nghiệp, sức khoẻ, ca nhạcNgười ở nhà làm việc vặt, người bán hàng ngoài chợ
TrưaTin trưa, dự báo thời tiếtCả nhà quanh mâm cơm; nông dân nghe trời để tính chuyện phơi lúa
Chiều muộnChương trình thiếu nhi, kể chuyệnTrẻ con vừa đi học về, ngồi bệt trước đài
TốiTin tối, ca nhạc, sân khấu truyền thanhCả nhà sau bữa tối, người già nằm võng nghe
Đêm khuyaĐọc truyện dài kỳ, nhạc nhẹNgười trẻ học bài muộn, người già khó ngủ, người trực đêm

Chính vì nghe theo giờ như vậy nên nhạc hiệu của các chương trình trở thành tiếng báo thức tự nhiên. Nhiều người ngoài năm mươi vẫn kể rằng chỉ cần nghe lại vài nốt mở đầu của bản tin sáng ngày xưa là thấy mùi khói bếp và mùi nước chè buổi sớm.

Dò sóng bằng tai: sóng trung, sóng ngắn và FM

Sóng trung là sóng của gia đình. Phần lớn các đài phát thanh trong nước nghe trên sóng trung, hình chữ nhật trên mặt đài ghi các con số kilohertz. Ban ngày sóng trung đi không xa, ban đêm lại bắt được xa hơn hẳn, nên buổi tối hay nghe lẫn tiếng của những đài ở rất xa chen vào.

Sóng ngắn là sóng của người tò mò. Chiếc đài có nhiều băng sóng ngắn cho phép nghe những đài ở nơi rất xa. Tiếng lúc to lúc nhỏ, lúc rè như sóng biển, phải áp tai sát mới nghe. Người dò sóng ngắn phải xoay núm cực chậm, gần như chỉ bằng đầu ngón tay.

FM rõ nhưng gần. Về sau, khi các đài phát thanh FM nhiều lên, nhất là ở thành phố, tiếng nghe trong và không rè, nhưng ra khỏi vùng phủ sóng là mất hẳn. Người ở quê xa thường vẫn trung thành với sóng trung.

Xoay cả chiếc đài chứ không chỉ xoay núm. Đài sóng trung có thanh ăng-ten từ nằm bên trong, nên xoay cả chiếc đài theo hướng khác nhau thì tiếng to nhỏ khác hẳn. Nhiều người lớn có thói quen cầm đài quay một vòng trước khi đặt xuống.

Tránh xa đèn ống và quạt. Đặt đài gần đèn huỳnh quang, quạt điện hay động cơ thì tiếng rè rè lấn cả tiếng người. Đây là kinh nghiệm thật, không phải mẹo dân gian.

Những thể loại người ta chờ đợi

Không nhắc tên chương trình cụ thể vì mỗi đài, mỗi thời một khác; nhưng có những thể loại gần như gia đình nào cũng có ít nhất một người mê:

  • Đọc truyện đêm khuya. Một giọng đọc trầm, chậm, đọc tiểu thuyết dài kỳ mỗi tối một đoạn. Người nghe nằm trong màn, tắt đèn, có khi ngủ quên giữa chừng và hôm sau phải hỏi lại người khác.
  • Kể chuyện cho thiếu nhi. Truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn, có nhạc nền và giọng kể nhiều vai. Trẻ con nghe xong thường bắt chước giọng con cáo, con thỏ trong cả tuần.
  • Ca nhạc theo yêu cầu. Người nghe viết thư gửi đài xin một bài hát, kèm lời chúc mừng sinh nhật hay nhắn gửi người thân ở xa. Được đọc tên trên đài là chuyện cả nhà kể đi kể lại.
  • Sân khấu truyền thanh. Kịch nói, chèo, cải lương, các vở diễn được thu tiếng để phát. Người nghe tự hình dung sân khấu chỉ bằng giọng nói và tiếng động.
  • Dự báo thời tiết. Với nông dân và ngư dân, đây là chương trình quan trọng nhất ngày. Mùa bão, cả nhà im phăng phắc khi đài đọc toạ độ cơn bão.
  • Dạy học qua đài. Có những chương trình dạy ngoại ngữ, dạy hát, hướng dẫn kỹ thuật chăn nuôi; người nghe chép vào sổ tay từng câu.

Điểm chung của các thể loại ấy là đòi hỏi người nghe tự tưởng tượng. Không có hình, câu chuyện chỉ hiện lên trong đầu mỗi người theo một cách riêng, và đó là lý do nhiều người lớn nhớ những buổi nghe đài rõ hơn nhớ những bộ phim xem cùng thời.

Một kỷ niệm giả định: lá thư xin bài hát

Hãy hình dung một cô bé mười hai tuổi ở một làng ven sông, đầu thập niên 1990. Sinh nhật bố sắp tới, cô quyết định viết thư lên đài xin một bài hát tặng bố. Cô xé một tờ giấy ô li giữa vở, viết nắn nót họ tên cả nhà, địa chỉ thôn xóm, tên bài hát bố hay huýt sáo khi đạp xe, rồi gấp lại, dán tem, nhờ chú bưu tá gửi đi. Cô không biết thư có tới nơi không, cũng không biết đài có đọc không.

Ba tuần liền, tối nào cô cũng ngồi canh chiếc đài đúng giờ chương trình. Có hôm nghe đọc tên một cô bé ở tỉnh khác cũng tặng bố, tim cô đập thình thịch rồi chùng xuống. Đến tuần thứ tư, giữa lúc cả nhà đang ăn cơm, giọng phát thanh viên đọc rõ tên thôn, tên bố, tên cô. Bố đặt đũa xuống, mẹ vặn to đài, đứa em reo ầm lên.

Bài hát chỉ dài bốn phút, nhưng hôm sau cả xóm đều biết. Nhiều năm sau, khi điện thoại có thể gửi lời chúc trong một giây, người phụ nữ ấy vẫn kể rằng chưa lời chúc nào làm bố cô vui bằng bốn phút trên sóng đài hôm ấy, chính vì phải chờ quá lâu và không biết có được hay không.

Mỗi vùng một gu nghe

Thói quen nghe đài khác nhau theo vùng, theo nghề và theo tuổi. Đây là xu hướng chung theo lời kể, không phải quy luật:

Vùng hoặc nhóm ngườiHay nghe gìNét riêng
Nông thôn đồng bằng phía BắcTin tức, chèo, ca nhạc truyền thốngNgười già nằm võng nghe chèo buổi trưa, thuộc làn điệu
Miền TrungThời tiết, tin bão, dân caMùa mưa bão nghe đài gần như suốt ngày đêm
Nam BộCải lương, vọng cổ, đọc truyệnĐài treo ở quán nước, ghe xuồng, người nghe ngân theo câu vọng cổ
Ngư dân ven biểnDự báo thời tiết biển, tin bãoMang đài ra khơi, nghe toạ độ bão để tính đường về
Học sinh, sinh viênCa nhạc, đọc truyện đêm khuyaNghe bằng tai nghe dưới gối, sợ bố mẹ biết thức khuya

Ở Nam Bộ, chiếc đài trên ghe xuồng là hình ảnh nhiều người nhắc: người chèo vừa chèo vừa nghe cải lương, tiếng đài vang trên mặt nước. Ở phía Bắc, tiếng chèo phát từ chiếc đài trên phản gỗ buổi trưa hè là ký ức của nhiều đứa cháu từng nằm cạnh ông bà.

Vì sao thói quen nghe đài thưa dần, và ai vẫn còn nghe

Tivi vào nhà là đợt đầu kéo người ta khỏi chiếc đài, nhất là buổi tối. Điện thoại có mạng và mạng xã hội là đợt thứ hai: tin tức, nhạc, truyện đều có sẵn bất cứ lúc nào, không phải chờ đúng giờ. Khi không còn phải chờ, nhịp sống theo giờ phát thanh cũng tan dần. Chiếc đài trên đầu tủ trở thành đồ để đó, pin chảy nước, núm vặn kẹt cứng.

Dù vậy, nghe đài chưa mất. Người lái xe khách, tài xế taxi, người chạy xe công nghệ vẫn nghe đài giao thông trên sóng FM. Nhiều người già vẫn giữ chiếc đài nhỏ cạnh gối, sáng dậy vẫn bật bản tin như năm mươi năm trước. Ngư dân vẫn nghe dự báo thời tiết biển. Các chương trình đọc truyện, kể chuyện bây giờ cũng có mặt trên ứng dụng nghe trên điện thoại, chỉ là không còn chung giờ cho cả nước.

Nếu muốn con cháu hiểu cảm giác ngày xưa, bạn thử một tối tắt tivi, cả nhà nghe chung một buổi đọc truyện từ chiếc loa nhỏ, không ai nhìn màn hình. Trẻ con sẽ hỏi “hình đâu”, rồi mười phút sau tự nhắm mắt lại tưởng tượng. Đó chính là thứ ông bà các em đã trải qua mỗi tối.

Bạn còn nhớ không: câu đố nghe đài

Vài câu hỏi có đáp án để thử trí nhớ cả nhà:

  • Vì sao ban đêm đài sóng trung bắt được những đài ở rất xa? — Vì ban đêm sóng trung phản xạ trên tầng cao của khí quyển tốt hơn, đi xa hơn ban ngày.
  • Người ta đánh dấu chỗ đài quen trên mặt đài bằng gì? — Bằng vạch bút bi hoặc mẩu băng dính nhỏ cạnh vạch chỉ sóng.
  • Muốn được đọc lời chúc trên chương trình ca nhạc theo yêu cầu thì làm thế nào? — Viết thư gửi qua bưu điện tới đài và chờ nhiều tuần.
  • Ngư dân nghe gì trên đài nhiều nhất? — Dự báo thời tiết biển và tin bão.
  • Vì sao không nên đặt đài cạnh đèn ống? — Vì đèn huỳnh quang gây nhiễu, làm tiếng rè lấn tiếng người.

Câu đầu tiên là câu khó nhất, nhưng nhiều người lớn trả lời được theo kinh nghiệm: “cứ tối là nghe được đài xa”, dù chưa từng biết lý do.

Câu hỏi thường gặp

Ngày xưa người ta nghe đài vào những giờ nào?

Phổ biến nhất là sáng sớm nghe bản tin, trưa nghe tin và dự báo thời tiết, chiều muộn trẻ con nghe chương trình thiếu nhi, tối nghe ca nhạc, sân khấu và đêm khuya nghe đọc truyện. Giờ cụ thể khác nhau theo đài và thời kỳ.

Sóng trung và sóng ngắn khác nhau thế nào?

Sóng trung dùng cho phần lớn các đài trong nước, ban ngày đi gần, ban đêm đi xa hơn. Sóng ngắn đi được rất xa nhưng tiếng lúc to lúc nhỏ, hay rè, phải dò rất chậm mới bắt được.

Ca nhạc theo yêu cầu ngày xưa hoạt động ra sao?

Người nghe viết thư gửi qua bưu điện tới đài, ghi tên bài hát và lời chúc. Đài chọn một số thư để đọc và phát bài hát. Người gửi thường phải chờ nhiều tuần và không chắc được đọc.

Vì sao người già vẫn thích nghe đài?

Vì thói quen gắn với nhịp sống nhiều chục năm, nghe đài không phải nhìn màn hình, đỡ mỏi mắt, và chiếc đài nhỏ dễ dùng, chỉ cần xoay một núm là có tiếng.

Ngày nay còn nghe đài phát thanh ở đâu?

Trên xe ô tô qua sóng FM, trên những chiếc đài nhỏ của người lớn tuổi, trên tàu thuyền đánh cá và qua các ứng dụng nghe phát thanh trên điện thoại.

Có nên giữ lại chiếc đài cũ trong nhà không?

Nếu đài còn chạy, bạn nên tháo pin khi không dùng để tránh pin chảy nước làm hỏng mạch. Một chiếc đài cũ còn kêu được là món đồ rất tốt để kể chuyện cho con cháu về thói quen nghe đài.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138