ThanQuen.comThân Quen
Câu đố và ô chữ một thời

Câu đố về đồ vật ngày xưa có đáp án: kiềng ba chân, chạn bát, phích nước, đèn dầu

Câu đố về đồ vật ngày xưa có đáp án, chia theo gian bếp, gian nhà ngoài và đồ dùng ban đêm, kèm giải thích món đồ để người lớn đố trẻ mà trẻ vẫn hiểu.

A grandmother sits on a low wooden stool in a smoky village kitchen, pointing at an iron tripod stove while a small child guesses, warm firelight, side view

Câu đố về đồ vật ngày xưa là những câu tả một món đồ quen trong nhà thời ông bà, cha mẹ, như kiềng ba chân, chạn bát, phích nước, đèn dầu, chõng tre, rồi để người nghe đoán tên. Dưới đây là các câu đố có đáp án, chia theo gian bếp, gian nhà ngoài và đồ dùng ban đêm, mỗi câu kèm một dòng giải thích món đồ đó là gì.

Phần lớn câu trong bài được soạn theo lối câu đố dân gian: vần lưng, nói vòng, tả hình dáng và công dụng mà không gọi tên. Một vài câu ngắn, như câu cái lược có răng mà không nhai, na ná những câu truyền miệng mà nhiều người đã nghe từ nhỏ, nhưng không rõ ai đặt ra. Cuối bài có bảng đối chiếu đồ vật xưa với đồ thay thế ngày nay, cách đố theo từng nấc gợi ý, và cách tự đặt câu đố về một món đồ của chính nhà bạn.

Câu đố về đồ vật trong gian bếp ngày xưa

Gian bếp ngày xưa ở nông thôn phía Bắc thường là gian thấp, mái rạ hoặc mái ngói, khói ám đen xà nhà. Đồ trong bếp ít mà món nào cũng có việc riêng, nên rất hợp để đố. Đáp án in sau dấu gạch:

  • "Ba chân đứng giữa tro than, đỡ nồi đỡ ấm chẳng than một lời." — Cái kiềng ba chân. Vòng sắt có ba chân, đặt trên bếp củi hoặc bếp rơm để bắc nồi lên. Ba chân nên đứng vững trên nền đất không phẳng, đó cũng là lý do người ta hay nói "vững như kiềng ba chân".
  • "Thân tre đan mắt li ti, gạo nằm ở lại, nước đi ra ngoài." — Cái rá vo gạo. Rá đan bằng nan tre mảnh, mắt nhỏ hơn hạt gạo. Vo xong thì nước đục chảy qua mắt rá, gạo còn lại trong lòng.
  • "Bốn chân ngâm bát nước đầy, kiến bò không tới, mèo vầy không vô." — Cái chạn bát. Tủ gỗ nhỏ có cửa lưới, bốn chân đặt trong bốn cái bát hoặc chén nước để kiến không leo lên được, cửa lưới thì giữ mèo ở ngoài.
  • "Hai anh dài ngoẵng bằng nhau, xới cơm đảo rán chẳng cần ai hơn." — Đôi đũa cả. Đôi đũa to và dài hơn đũa ăn, thường vót bằng tre, dùng để xới cơm, đảo thức ăn trong chảo.
  • "Đầu đội bấc, bụng chứa dầu, châm lên lửa xanh, nồi cơm chín mau." — Cái bếp dầu. Bếp có bình chứa dầu hoả ở dưới, bấc vải ở trên, vặn núm để bấc lên xuống chỉnh lửa to nhỏ.
  • "Ruột bằng bông, ôm ấm nhỏ, chè xanh nóng suốt buổi chiều." — Cái giỏ ủ ấm. Giỏ đan bằng mây hoặc tre, lót bông hay vỏ trấu bên trong, đặt ấm tích vào để nước chè giữ nóng lâu.
  • "Bụng thuỷ tinh, áo sắt hoa, nước sôi rót tối, sáng ra vẫn còn." — Cái phích nước. Ruột là hai lớp thuỷ tinh tráng bạc, vỏ sắt sơn hoa, nút bấc. Nước sôi đổ buổi tối, sáng hôm sau vẫn đủ ấm để pha chè.

Khi đố trẻ nhỏ, bạn nên thêm một gợi ý về chất liệu, như "món này bằng tre" hay "món này có thuỷ tinh bên trong", vì trẻ ngày nay ít khi nhìn thấy những món đồ này ngoài đời.

Câu đố về đồ vật ở gian nhà ngoài

Gian nhà ngoài là nơi tiếp khách, nơi bố ngồi uống nước, nơi mẹ ngồi may vá. Mấy câu đố dưới đây tả những món đồ hay gặp ở đó:

  • "Nan nối nan xoè cánh rộng, tay phẩy một cái, trưa hè gió sang." — Cái quạt nan. Quạt đan bằng nan tre, có cán, nhà nào cũng có vài cái treo trên vách.
  • "Bốn chân tre, mặt nan thưa, nằm lên kẽo kẹt, tối hè ngoài hiên." — Cái chõng tre. Giường tre nhỏ, nhẹ, ban ngày dựng vào tường, tối mùa hè khiêng ra hiên hay ra sân nằm hóng mát.
  • "Bụng chứa than hồng, mũi như mũi thuyền, áo quần nhăn nhúm qua tay là phẳng." — Cái bàn là than. Bàn là bằng gang, mở nắp bỏ than hồng vào trong. Ở nhiều tỉnh phía Nam người ta gọi là bàn ủi, và loại này hay được gọi là bàn ủi con gà vì cái núm trên nắp có hình con gà.
  • "Chân đạp nhịp nhàng, kim lên kim xuống, áo rách hoá lành." — Cái máy khâu đạp chân. Máy đặt trên bàn gỗ có bàn đạp sắt bên dưới, đạp đều chân thì bánh đà quay, kim chạy.
  • "Một năm dày cộp, mỗi sáng mỏng đi một tờ." — Quyển lịch bóc treo tường. Mỗi ngày bóc một tờ, trẻ con hay tranh nhau bóc vào buổi sáng.
  • "Có răng mà chẳng biết nhai, sáng nào cũng chải mái đầu cho ai." — Cái lược. Lược ngày xưa nhiều nhà dùng loại bằng sừng hoặc bằng gỗ, có cả loại lược bí răng dày.

Câu đố bàn là than là câu hay nhất để mở chuyện vùng miền: người miền Bắc nghe "bàn ủi" có khi phải nghĩ một lúc, người miền Nam nghe "bàn là" cũng vậy. Một món đồ, hai cách gọi, và đáp án nào cũng tính là đúng.

Câu đố về đồ dùng ban đêm: đèn, màn, chiếu, chăn

Đồ dùng ban đêm gắn với những buổi tối mất điện, những đêm mùa đông đắp chăn chung. Mỗi món một câu:

  • "Bụng tròn chứa nước mà không uống, cổ đội mũ thuỷ tinh, đêm về mới thức." — Cái đèn dầu. Bầu đèn đựng dầu hoả, bóng thuỷ tinh úp trên ngọn lửa cho lửa khỏi tắt và đỡ khói.
  • "Bốn góc treo lên bốn cột, cả nhà chui vào, muỗi đứng ngoài than." — Cái màn. Mắc bốn góc vào cột giường hoặc đinh trên tường, giắt mép màn dưới chiếu cho muỗi không lọt vào.
  • "Ban ngày cuộn tròn đứng góc, tối đến trải ra cho cả nhà nằm." — Cái chiếu cói. Chiếu dệt bằng cói, mùa hè nằm mát lưng, có nhà trải chiếu cả xuống nền gạch.
  • "Mùa hè nằm nóc tủ cao, mùa đông ôm cả nhà vào lòng." — Cái chăn bông. Ruột bông đóng ở hàng bật bông, vỏ chăn vải, mùa hè cất lên nóc tủ hoặc vào hòm.
  • "Một mắt sáng trưng, bụng ngậm hai viên, bấm nút là đi khắp ngõ." — Cái đèn pin. Đèn cầm tay chạy hai quả pin to, chóa sáng bạc, dùng đi đêm, soi bắt dế, ra giếng lấy nước.

Với nhóm câu này, phần giải thích quan trọng không kém đáp án. Trẻ bây giờ có thể đoán ra "cái đèn", nhưng không hình dung được vì sao đèn lại cần cái "mũ thuỷ tinh", hay vì sao màn phải giắt dưới chiếu. Mỗi câu đố là một cái cớ để kể thêm một mẩu chuyện.

Đồ vật ngày xưa và món thay thế ngày nay

Một lý do khiến câu đố đồ vật xưa khó với trẻ là nhiều món đã có đồ khác thay hẳn. Bảng dưới đây giúp người lớn giải thích nhanh khi trẻ hỏi "cái đó giờ là cái gì":

Đồ vật ngày xưaDùng để làm gìNgày nay thường thay bằng
Kiềng ba chânĐỡ nồi trên bếp củi, bếp rơmBếp ga, bếp điện có sẵn mặt đỡ nồi
Chạn bátCất bát đĩa, thức ăn thừa, chống kiến và mèoTủ bếp, tủ lạnh
Phích nướcGiữ nước sôi để pha chè, pha sữaẤm siêu tốc, bình giữ nhiệt, máy lọc nước nóng lạnh
Giỏ ủ ấmGiữ ấm nước chè trong ấm tíchBình giữ nhiệt, ấm có đế hâm
Bàn là thanLà phẳng quần áoBàn là điện, bàn là hơi nước
Đèn dầuThắp sáng khi chưa có điện hoặc mất điệnĐèn điện, đèn sạc, đèn pin trên điện thoại
Lịch bócXem ngày âm, ngày dương mỗi sángLịch trên điện thoại; lịch bóc vẫn còn bán dịp Tết

Có những món chưa hề mất: lịch bóc vẫn bán nhiều dịp cuối năm, quạt nan vẫn treo ở nhiều nhà quê, chõng tre vẫn thấy ở quán nước ven đường. Khi đố, bạn có thể hỏi thêm trẻ đã thấy món đó ở đâu chưa, câu trả lời đôi khi rất bất ngờ.

Cách đố cho vui: mở gợi ý từng nấc

Câu đố đồ vật xưa dễ làm trẻ nản nếu đọc một lần rồi chờ. Cách đố theo nấc giúp ai cũng có phần đoán ra, không cần ghi điểm hay xếp ai hơn ai:

  1. Đọc nguyên câu đố một lần, chậm, nhấn vào các chữ tả hình dáng như "ba chân", "bụng thuỷ tinh", "mắt li ti".
  2. Nếu sau một lúc chưa ai đoán, nói chỗ đặt món đồ: "món này ở trong bếp", "món này treo trên vách".
  3. Nấc tiếp theo, nói chất liệu: bằng tre, bằng gang, bằng thuỷ tinh, bằng bông.
  4. Nấc cuối, nói việc làm với nó: "ngày xưa bà dùng cái này để vo gạo". Đến đây hầu như ai cũng đoán ra.
  5. Khi đã có đáp án, kể một câu chuyện ngắn về món đồ đó trong nhà mình, ví dụ cái phích nhà ai từng bị vỡ ruột kêu xoảng một tiếng giữa đêm.
  6. Cho người vừa đoán đúng được quyền đọc câu đố tiếp theo, để trò xoay vòng chứ không dồn về một người.

Cách này hợp với nhóm đông có cả ông bà, cha mẹ và trẻ nhỏ: người lớn tuổi đoán ngay từ nấc đầu thì nhường lượt, trẻ nhỏ đoán ở nấc cuối vẫn thấy mình đoán được. Mục đích là để chuyện được kể ra, không phải để thắng.

Một buổi tối mất điện và trò đố đồ vật

Thử hình dung một tối mùa hè đầu thập niên 1990 ở một làng ven đô. Điện cắt từ lúc chập tối, cả nhà mang chiếu ra sân, đặt ngọn đèn dầu trên bậc thềm, vặn bấc nhỏ cho đỡ tốn dầu. Muỗi vo ve, quạt nan phe phẩy, ông nội ngồi trên chõng tre nói: "Đố các cháu, ba chân đứng giữa tro than là cái gì?".

Đứa lớn đoán ngay vì chiều nào cũng phải nhóm bếp. Đứa bé hơn đoán là "cái ghế", cả nhà cười. Ông đố tiếp về cái chạn, về cái phích, về chính ngọn đèn dầu đang cháy trước mặt mà không ai nhận ra vì nó ở gần quá. Mỗi câu đoán xong là một chuyện: phích nhà bác cả vỡ ruột năm nào, chạn nhà bà ngoại có con mèo nào lách được qua lưới.

Đến khi điện có lại, bóng đèn trong nhà bật sáng, chẳng ai muốn vào. Chuyện kể dở thì phải kể nốt. Nhiều người lớn bây giờ nhớ những tối như thế không phải vì cái nóng hay vì muỗi, mà vì đó là lúc cả nhà ngồi sát nhau nhất trong ngày. Câu đố đồ vật, xét cho cùng, là trò của những buổi tối ít việc như vậy.

Tự đặt câu đố về một món đồ trong nhà bạn

Chọn món đồ có hình dáng lạ. Món có nhiều chân, có bụng, có nắp, có cán thì dễ tả bằng hình ảnh người hoặc con vật: "ba chân", "bụng tròn", "đội mũ". Món phẳng và trơn như cái khay thì khó đố hơn.

Tả bằng việc nó làm, không gọi tên. Thay vì nói "để giữ nước nóng", hãy nói "rót tối, sáng ra vẫn còn". Câu đố hay là câu nói vòng mà người nghe vẫn lần ra được.

Thêm một chữ trái ngược cho vui. Lối dân gian rất hay dùng cặp ngược nhau: "có răng mà không nhai", "chứa nước mà không uống". Chỗ ngược ấy làm người nghe bật cười và nhớ câu đố lâu hơn.

Giữ vần lưng ngắn gọn. Không cần đúng lục bát. Chỉ cần chữ cuối vế đầu vần với một chữ ở vế sau, như "than" với "than", "nước" với "được", là câu đọc lên đã trơn tai.

Thử với người trong nhà trước. Đọc cho một người chưa biết đáp án nghe. Nếu họ đoán ra quá nhanh thì bớt một gợi ý, nếu mãi không ra thì thêm chất liệu hoặc chỗ đặt món đồ.

Ghi lại kèm câu chuyện. Viết câu đố vào một cuốn sổ, bên dưới ghi món đồ đó của ai, mua năm nào nếu nhớ chắc, từng gắn với chuyện gì. Vài năm sau, cuốn sổ ấy là một kho kỷ niệm của cả nhà.

Câu hỏi thường gặp

Câu đố "ba chân đứng giữa tro than" là cái gì?

Đó là cái kiềng ba chân, vòng sắt có ba chân đặt trên bếp củi hoặc bếp rơm để bắc nồi lên. Ba chân giúp kiềng đứng vững trên nền đất không phẳng, nên mới có câu vững như kiềng ba chân.

Câu đố trong bài có phải câu đố dân gian cổ không?

Phần lớn câu được soạn mới theo lối câu đố dân gian, tức là nói vòng, có vần, tả hình dáng và công dụng. Một số câu ngắn quen thuộc thì đã truyền miệng từ lâu, nhưng khó xác định ai đặt ra và từ bao giờ.

Vì sao chạn bát ngày xưa phải ngâm chân trong bát nước?

Bát nước dưới mỗi chân chạn ngăn kiến bò lên chỗ cất thức ăn và bát đĩa. Kiến không bơi qua được vũng nước nhỏ, nên chỉ cần thay nước thường xuyên là thức ăn trong chạn được giữ sạch.

Bàn ủi con gà và bàn là than có phải một thứ không?

Đúng là cùng một kiểu bàn là bằng gang, bỏ than hồng vào trong để là quần áo. Miền Nam quen gọi bàn ủi, và loại có núm hình con gà trên nắp thì hay được gọi là bàn ủi con gà.

Nên đố trẻ mấy tuổi những câu đố về đồ vật xưa?

Trẻ từ khoảng năm, sáu tuổi đã đoán được nếu người lớn mở gợi ý từng nấc. Với trẻ nhỏ hơn, nên kèm hình ảnh hoặc chỉ món đồ thật nếu nhà còn giữ, và không cần ghi điểm hay so ai đoán nhanh hơn.

Làm sao để câu đố đồ vật không bị khô và nhàm?

Sau mỗi đáp án, hãy kể một câu chuyện nhỏ về món đồ đó trong chính gia đình mình. Câu đố chỉ là cánh cửa, chuyện kể sau đó mới là phần trẻ nhớ lâu và hay hỏi lại vào lần sau.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138