Ô chữ tuổi thơ là trò giải chữ gồm các hàng ngang có gợi ý về đồ chơi, quà vặt, đồ dùng học trò ngày xưa; giải xong các hàng ngang thì những ô nằm cùng một cột ghép lại thành từ khoá. Bài này có hai ô chữ hoàn chỉnh: ô thứ nhất với từ khoá TUOITHO, ô thứ hai về Tết xưa với từ khoá DAOMAI, kèm gợi ý thêm và lưới đáp án.
Ô chữ theo kiểu này quen với nhiều người từ các trò trên truyền hình và trong giờ sinh hoạt lớp ngày trước: một người đọc gợi ý, cả lớp đoán, thầy cô điền chữ lên bảng. Bạn có thể chép gợi ý ra giấy để chơi ở buổi họp lớp, bữa cơm cuối tuần hay giờ sinh hoạt, rồi chỉ đọc đáp án ở cuối.
Cách đọc và giải ô chữ trong bài
Đáp án viết liền, không dấu. Mỗi ô chỉ chứa một chữ cái, bỏ hết dấu thanh và dấu mũ, chữ "đ" viết thành "D". Ví dụ "mực tím" viết là MUCTIM, sáu ô. Đây là quy ước phổ biến của ô chữ tiếng Việt, giúp mỗi ô chỉ có một chữ.
Số ô là gợi ý quan trọng nhất. Mỗi hàng ngang ghi rõ có bao nhiêu ô. Nếu một món đồ có hai tên, như con quay và con cù, số ô sẽ cho biết người đặt ô chữ muốn tên nào.
Từ khoá nằm ở một cột dọc. Mỗi hàng ngang có đúng một ô rơi vào cột khoá. Bảng gợi ý ghi luôn ô thứ mấy của hàng đó nằm trên cột khoá, để người giải biết chữ cái nào sẽ góp vào từ khoá.
Không cần giải theo thứ tự. Hàng nào dễ thì giải trước. Có khi giải được bốn, năm hàng là đã đoán được từ khoá, và từ khoá lại giúp giải những hàng còn lại.
Đoán từ khoá sớm là một phần của cuộc chơi. Trong nhóm đông, có thể cho phép ai đoán từ khoá bất cứ lúc nào. Đoán sai thì chơi tiếp bình thường, không mất lượt hay bị trừ điểm gì.
Tên gọi theo vùng được ghi trong gợi ý. Khi một món đồ có tên khác nhau giữa các vùng, gợi ý sẽ nói rõ "phía Bắc gọi" hay "phía Nam gọi". Nếu người giải ở vùng khác, họ vẫn biết mình cần tìm tên nào, và có thêm dịp kể nhà mình gọi món ấy ra sao.
Giấy nháp là bạn của người giải. Nên để sẵn vài tờ giấy trắng và bút chì cạnh ô chữ. Viết thử đáp án ra nháp, đếm từng chữ cái cho khớp số ô, rồi mới điền vào lưới. Cách này tránh được lỗi quen thuộc nhất là quên bỏ dấu hoặc viết thừa một chữ.
Ô chữ thứ nhất: bảy hàng ngang về tuổi thơ
Ô chữ thứ nhất có bảy hàng ngang về đồ dùng học trò, quà vặt, đồ chơi và trò ngày xưa. Từ khoá dọc gồm bảy chữ cái, là chủ đề chung của cả ô chữ:
| Hàng | Gợi ý | Số ô | Ô thứ mấy nằm trên cột khoá |
|---|---|---|---|
| 1 | Thứ mực học trò ngày xưa hay dùng, dây ra ngón tay thì mấy ngày mới sạch | 6 | Ô thứ 4 |
| 2 | Chiếc quạt bàn nhỏ, dáng thấp và bè, được gọi bằng tên một con vật | 10 | Ô thứ 2 |
| 3 | Món quà ra đời sau một tiếng nổ lớn từ chiếc lò quay trên bếp than | 7 | Ô thứ 2 |
| 4 | Viên thuỷ tinh có cánh hoa màu ở giữa, con trai đựng đầy túi quần | 4 | Ô thứ 2 |
| 5 | Trò cần bãi đất rộng, gió chiều và một cuộn dây thật dài | 7 | Ô thứ 1 |
| 6 | Trò của các bé gái với sợi dây kết từ chun buộc tóc | 7 | Ô thứ 2 |
| 7 | Đồ chơi bằng gỗ đầu to đít nhọn, quấn dây rồi giật tay thả, phía Bắc gọi tên này | 7 | Ô thứ 2 |
Hàng 2 và hàng 7 là hai hàng hay gây tranh luận vì cùng món đồ có nhiều tên. Ở hàng 7, số ô là bảy nên không thể là con cù hay con vụ, cả hai chỉ có năm ô. Đây là cách số ô giúp người giải chọn đúng tên người đặt ô chữ muốn.
Gợi ý thêm khi cả nhóm bị bí
Nếu sau vài phút một hàng vẫn chưa ai giải được, người dẫn có thể mở thêm các gợi ý dưới đây, mỗi lần một dòng:
- Hàng 1: màu của thứ mực này giống màu hoa sim, hoa bằng lăng.
- Hàng 2: con vật trong tên là con vật hay nhảy ra sân khi trời sắp mưa.
- Hàng 3: nguyên liệu là thứ hạt nhà nào cũng có trong thùng, nấu thành cơm mỗi ngày.
- Hàng 4: tên gồm hai tiếng, tiếng sau cũng là tên một loài côn trùng kêu inh ỏi mùa hè.
- Hàng 5: thứ được thả lên trời có khung tre, đuôi dài, đứt dây là bay mất.
- Hàng 6: động tác chính là bật cao hai chân qua sợi dây căng.
- Hàng 7: tên gồm hai tiếng, tiếng đầu là "con", tiếng sau chỉ việc nó làm suốt lúc chơi.
- Từ khoá: hai tiếng, là quãng đời mà mọi thứ trong ô chữ này thuộc về.
Khi mở gợi ý, nên mở cho cả nhóm cùng lúc, không ghé tai riêng một người. Trò ô chữ vui nhất khi cả nhóm cùng tiến, không phải khi một người giải hết.
Đáp án ô chữ thứ nhất và lưới lời giải
Đáp án bảy hàng ngang lần lượt là: MUCTIM (mực tím), QUATCONCOC (quạt con cóc), BONGGAO (bỏng gạo), BIVE (bi ve), THADIEU (thả diều), NHAYDAY (nhảy dây), CONQUAY (con quay). Đặt các hàng sao cho ô được ghi ở bảng gợi ý nằm thẳng một cột, ta có lưới dưới đây:
| Hàng | Khoá | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | M | U | C | T | I | M | ||||||
| 2 | Q | U | A | T | C | O | N | C | O | C | ||
| 3 | B | O | N | G | G | A | O | |||||
| 4 | B | I | V | E | ||||||||
| 5 | T | H | A | D | I | E | U | |||||
| 6 | N | H | A | Y | D | A | Y | |||||
| 7 | C | O | N | Q | U | A | Y |
Đọc cột "Khoá" từ trên xuống: T, U, O, I, T, H, O, tức TUOITHO, là "tuổi thơ". Nếu muốn chơi lại với người khác, bạn có thể giữ nguyên bảy hàng ngang nhưng đảo thứ tự gợi ý, từ khoá khi đó sẽ không còn đọc liền được nên người giải phải chờ giải hết rồi mới sắp lại.
Ô chữ thứ hai: Tết xưa, có gợi ý và đáp án
Ô chữ thứ hai có sáu hàng ngang về món ăn, đồ vật ngày Tết. Từ khoá gồm hai tiếng, là hai loài hoa của Tết hai miền. Gợi ý từng hàng: hàng 1, món muối chua trắng ngà ăn kèm bánh chưng ở phía Bắc (7 ô, ô thứ 1 trên cột khoá); hàng 2, hạt nhỏ vỏ đỏ, khách ngồi cắn mãi không xong (6 ô, ô thứ 2); hàng 3, chiếc bao giấy đỏ đựng tiền mừng tuổi (8 ô, ô thứ 3); hàng 4, thứ mứt cay ấm làm từ một loại củ (7 ô, ô thứ 1); hàng 5, bánh nếp hình trụ dài gói lá chuối của phía Nam (7 ô, ô thứ 2); hàng 6, hai tiếng quen dùng để nói chuyện mừng tuổi, nhất là ở phía Nam (4 ô, ô thứ 2). Lưới lời giải:
| Hàng | Khoá | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | D | U | A | H | A | N | H | ||
| 2 | H | A | T | D | U | A | |||
| 3 | P | H | O | N | G | B | A | O | |
| 4 | M | U | T | G | U | N | G | ||
| 5 | B | A | N | H | T | E | T | ||
| 6 | L | I | X | I |
Đáp án: DUAHANH (dưa hành), HATDUA (hạt dưa), PHONGBAO (phong bao), MUTGUNG (mứt gừng), BANHTET (bánh tét), LIXI (lì xì). Cột khoá đọc là DAOMAI, tức "đào, mai", hoa Tết của phía Bắc và phía Nam. Ô chữ này cố ý trộn món của cả hai miền, nên hợp với gia đình có người Bắc lẫn người Nam.
Một buổi họp lớp giải ô chữ trên tờ giấy ăn
Thử hình dung một buổi họp lớp cuối năm của những người đã tốt nghiệp cấp ba hơn hai mươi năm. Cả bàn đang kể chuyện cũ thì bạn lớp trưởng ngày xưa rút cây bút bi, kẻ bảy hàng ô lên mặt tờ giấy ăn, đánh số từng hàng, và nói: "Như giờ sinh hoạt ngày xưa, ai giải được hàng nào thì nói".
Hàng một về mực tím, cả bàn giơ ngón tay giữa ra cười. Hàng hai về quạt con cóc, một bạn ở miền Nam sang học từ nhỏ cãi rằng nhà mình không gọi thế, cả bàn lại có chuyện. Đến hàng năm, ai đó đoán ra từ khoá trước khi giải xong, hét lên "tuổi thơ", và cả bàn vỗ tay như đúng ở lớp học năm nào.
Tờ giấy ăn ấy cuối buổi được gấp lại, bỏ vào túi áo một bạn. Không ai nhớ hôm ấy ăn món gì, nhưng nhiều người nhớ khoảnh khắc cả bàn cùng đọc to từ khoá. Một ô chữ tự tay kẻ, đôi khi, làm được điều mà những lời hỏi han xã giao không làm được.
Dùng hai ô chữ này với trẻ nhỏ
Ô chữ không dấu hơi khó với trẻ đang học lớp một, lớp hai, nhưng trẻ lớn hơn thường rất thích. Nếu muốn chơi cùng con cháu, có thể làm theo trình tự sau:
- Kẻ lưới ô trống lên giấy hoặc lên bảng, đánh số từng hàng, tô màu nhẹ cột khoá cho dễ thấy.
- Giải thích quy ước viết không dấu bằng một ví dụ ngoài ô chữ, chẳng hạn tên của chính đứa trẻ.
- Đọc gợi ý, sau đó kể ngắn về món đồ đó, vì trẻ có thể chưa từng thấy mực tím hay bỏng gạo.
- Cho trẻ cầm bút tự điền chữ khi đã đoán ra, kể cả khi người lớn đoán giúp.
- Khi cột khoá hiện ra, để trẻ tự đọc từ khoá.
- Không chấm điểm, không bấm giờ, không so trẻ này với trẻ khác. Ô chữ ở đây để kể chuyện, không để thi.
Với trẻ nhỏ, nên giải ô chữ thứ hai trước, vì món Tết gần với trải nghiệm của trẻ hơn. Ô chữ thứ nhất để dành cho dịp có ông bà, cha mẹ kể chuyện kèm theo.
Câu hỏi thường gặp
Từ khoá của ô chữ tuổi thơ trong bài là gì?
Ô chữ thứ nhất có từ khoá TUOITHO, tức tuổi thơ, ghép từ chữ cái nằm trên cột khoá của bảy hàng ngang. Ô chữ thứ hai về Tết xưa có từ khoá DAOMAI, tức đào và mai, hai loài hoa Tết của phía Bắc và phía Nam.
Vì sao ô chữ tiếng Việt thường viết không dấu?
Vì mỗi ô chỉ chứa một chữ cái. Nếu giữ dấu, một chữ như ồ hay ặ sẽ phải chiếm cả chữ lẫn dấu trong một ô, khó điền và khó ghép cột khoá. Bỏ dấu và viết đ thành D là quy ước phổ biến nhất.
Cùng một món đồ có nhiều tên thì giải thế nào?
Hãy nhìn số ô. Con quay bảy ô, con cù và con vụ năm ô, nên hàng có bảy ô chỉ có thể là con quay. Người đặt ô chữ nên ghi rõ vùng hay tên gọi trong gợi ý để người ở vùng khác không bị thiệt.
Có thể in ô chữ này ra để chơi trong lớp học không?
Được. Bạn chỉ cần kẻ lại lưới ô trống, chép phần gợi ý và giữ phần đáp án riêng cho người dẫn. Với học sinh nhỏ, nên giải cùng cả lớp, không chấm điểm hay xếp hạng, và kể chuyện về từng món đồ sau mỗi hàng.
Ô chữ thứ hai có hợp với gia đình chỉ ở một miền không?
Vẫn hợp, chỉ là sẽ có một hai hàng khó hơn. Gia đình phía Bắc có thể chưa quen bánh tét, gia đình phía Nam có thể chưa quen dưa hành. Gợi ý trong bài đã ghi vùng để người giải không bị đánh đố.
Làm sao để tự làm một ô chữ tương tự?
Chọn từ khoá trước, viết không dấu, rồi tìm mỗi chữ cái một đáp án hàng ngang có chứa chữ đó. Ghi số ô và vị trí chữ khoá cho từng hàng, sau đó kẻ lưới cho các ô khoá thẳng một cột là xong.