Đố vui ông bà và cháu là trò hỏi đáp trong bữa cơm hay buổi họp mặt gia đình, trong đó ông bà hỏi cháu về chuyện ngày xưa, cháu hỏi lại ông bà về chuyện bây giờ, để mỗi thế hệ được kể và được nghe. Bài này gồm câu hỏi "ngày xưa làm thế nào", câu đúng hay sai, câu đổi vai cho cháu hỏi, đều có đáp án, và cách giữ cho trò nhẹ nhàng.
Đáp án trong bài là cách làm phổ biến ở nhiều gia đình Việt trong khoảng thập niên 1970 tới 1990, không phải nhà nào cũng giống. Khi ông bà nói "nhà ông ngày xưa không làm thế", đó là lúc trò hay nhất bắt đầu: câu đố nhường chỗ cho câu chuyện riêng của nhà mình.
Câu hỏi "ngày xưa làm thế nào", ông bà hỏi cháu
Nhóm câu hỏi này bắt cháu đoán cách người xưa làm những việc hằng ngày khi chưa có đồ dùng hiện đại. Đáp án sau dấu gạch, ông bà nên kể thêm sau mỗi câu:
- Chưa có tủ lạnh thì giữ thức ăn thế nào? — Cất trong chạn có lưới, treo giỏ thức ăn lên cao, kho mặn, muối dưa, phơi khô. Thức ăn thường nấu vừa đủ cho từng bữa.
- Chưa có điện thoại thì báo tin cho người ở xa thế nào? — Viết thư gửi bưu điện, nhờ người quen đi qua nhắn hộ, có việc gấp thì đánh điện tín ở bưu điện.
- Chưa có nồi cơm điện thì nấu cơm bằng gì? — Nồi gang hoặc nồi nhôm trên bếp củi, bếp rơm, bếp trấu, phải canh lửa và trở nồi cho cơm chín đều, khéo thì có cháy giòn.
- Chưa có máy giặt thì giặt quần áo ở đâu? — Giặt tay trong chậu, ở bờ giếng, bờ ao, có nơi giặt ở bến sông; dùng xà phòng bánh, có nơi dùng bồ kết.
- Không có đồng hồ thì biết giờ thế nào? — Nghe tiếng gà gáy, tiếng loa, tiếng kẻng hợp tác xã ở một số làng, nhìn bóng nắng trên sân; nhà nào có đồng hồ treo tường là cả xóm sang hỏi.
- Đi học xa thì đi bằng gì? — Đi bộ, đạp xe, ở vùng sông nước thì đi đò; nhiều trẻ đi bộ vài cây số mỗi ngày.
Câu hỏi về giờ giấc thường là câu cháu bất ngờ nhất. Trẻ lớn lên với đồng hồ trên mọi màn hình rất khó hình dung một ngày trôi theo tiếng gà gáy và bóng nắng.
Đúng hay sai: chuyện ngày xưa có thật không
Câu đúng hay sai hợp với trẻ nhỏ vì chỉ cần chọn một trong hai. Người hỏi đọc câu, cháu đoán, rồi ông bà giải thích:
| Câu nói | Đúng hay sai | Giải thích |
|---|---|---|
| Ngày xưa xem tivi phải có người trèo lên mái chỉnh cột ăng-ten. | Đúng | Ăng-ten gắn trên cột tre cao, gió làm lệch hướng là hình nhiễu, phải xoay lại. |
| Ngày xưa bút bi đã có từ khi ông bà đi học lớp một. | Tuỳ nhà, thường là sai | Nhiều người thế hệ ông bà tập viết bằng bút chấm mực, bút bi về sau mới phổ biến. |
| Ngày xưa quà vặt được người bán mang tới tận ngõ. | Đúng | Kem, kẹo kéo, tào phớ, bỏng ngô đều có người bán rong, rao qua từng ngõ. |
| Ngày xưa nhà nào cũng có tủ lạnh. | Sai | Tủ lạnh từng là món hiếm, có nhà ở nông thôn tới những năm 2000 mới có. |
| Ngày xưa trẻ con tự làm đồ chơi. | Đúng | Trâu lá đa, chong chóng giấy, ô tô lon, súng nước ống tre đều do trẻ hoặc người lớn tự làm. |
| Ngày xưa Tết nào cũng được mua quần áo mới nhiều bộ. | Thường là sai | Nhiều nhà chỉ sắm được một bộ cho mỗi đứa trẻ, mặc đúng sáng mồng một. |
Chữ "tuỳ nhà" và "thường là" trong cột đáp án không phải lỡ tay. Chuyện ngày xưa hiếm khi đúng hay sai tuyệt đối, và cháu nên nghe điều đó từ chính ông bà.
Đổi vai: cháu hỏi, ông bà đoán
Sau vài câu, đổi vai để cháu hỏi ông bà về những thứ cháu đang dùng. Ông bà đoán sai mới là phần vui nhất. Vài câu gợi ý để cháu hỏi:
- "Cái gì đeo ở tai mà không có dây, nghe được nhạc?" — Tai nghe không dây.
- "Cái gì vuốt tay trên mặt kính là đổi được ảnh, nói chuyện được với người ở xa mà nhìn thấy mặt?" — Điện thoại thông minh gọi video.
- "Cái gì quét nhà mà không cần người cầm?" — Máy hút bụi tự động.
- "Ở trường cháu, thay cho bảng đen và phấn trắng là gì?" — Bảng trắng viết bút dạ, có lớp dùng màn hình.
- "Cháu trả tiền mua bánh mà không cần đưa tiền giấy bằng cách nào?" — Quét mã bằng điện thoại.
Khi ông bà đoán sai, cháu sẽ giải thích, và đó là lúc vai trò đảo ngược: cháu trở thành người kể chuyện. Nhiều ông bà thích phần này hơn cả, vì được cháu dạy một điều mới.
Câu đố đồ vật ông bà hay dùng mà cháu chưa thấy
Ngoài câu hỏi "làm thế nào", ông bà có thể đố cháu bằng lối câu đố vần về những món đồ nhà nông, đồ đi chợ ngày trước. Các câu dưới đây soạn theo lối dân gian, đáp án sau dấu gạch:
- "Hai thớt chồng nhau, tay quay vòng vòng, thóc vào trấu ra." — Cái cối xay thóc. Cối đan tre nện đất, hai thớt, quay tay để tách vỏ trấu khỏi hạt thóc.
- "Mình bằng lá, khung bằng tre, che nắng che mưa suốt dọc đường đồng." — Cái nón lá. Ở nhiều vùng, nón đi chợ, đi đồng còn dùng để quạt, để múc nước uống.
- "Hai người hai bên, dây chéo nhịp nhàng, nước ruộng thấp lên ruộng cao." — Cái gàu dai tát nước. Gàu đan tre có bốn sợi dây, hai người đứng hai bên kéo nhịp nhàng để hắt nước lên ruộng cao. Khác với gàu sòng, loại có cán dài treo trên giá ba chân, một người tát.
- "Một đầu một quang, giữa là đòn gánh, vai đau mà chợ vẫn phải đi." — Đôi quang gánh. Đòn gánh tre, hai đầu treo quang, thúng hoặc sọt đựng hàng.
- "Không ăn mà bụng đầy thóc, đặt góc nhà trên, chuột rình cả năm." — Cái bồ thóc, cót thóc. Đan bằng tre, nứa, quây tròn đựng thóc sau mùa gặt.
Những món này phần lớn cháu chỉ thấy ở bảo tàng hay khu du lịch làng quê. Nếu có dịp về quê, chỉ tận tay cho cháu thấy cái cối xay hay đôi quang gánh còn để góc bếp, câu đố sẽ thành một buổi học không cần sách.
Giữ cho trò nhẹ nhàng giữa ba thế hệ
Không chấm điểm cháu. Đây là trò chuyện, không phải bài kiểm tra. Đoán đúng hay sai đều được nghe chuyện. Đừng so cháu này với cháu khác.
Không ép ông bà nhớ. Có những chuyện ông bà nhớ không rõ hoặc không muốn kể. Nếu ông bà ngập ngừng, chuyển sang câu khác mà không hỏi dồn.
Không biến thành bài giảng "ngày xưa khổ". Mục đích là để cháu biết và tò mò, không phải để so thời nào sướng hơn. Giọng kể nên nhẹ nhàng, kể cả khi chuyện ngày xưa có vất vả.
Câu ngắn, vòng ngắn. Với trẻ nhỏ, năm, sáu câu mỗi vòng là đủ. Trẻ chán là dừng, lần sau chơi tiếp. Một trò dừng đúng lúc còn vui hơn một trò kéo dài tới khi ai cũng mệt, và để lại cho cháu cảm giác muốn hỏi thêm vào cuối tuần sau.
Cha mẹ làm cầu nối. Cha mẹ ở giữa hai thế hệ, biết cả chuyện xưa lẫn chuyện nay. Khi ông bà và cháu không hiểu nhau, cha mẹ giải thích thêm một câu là đủ.
Nói rõ khi chuyện khác vùng. Ông bà ở quê phía Bắc và ông bà ở quê phía Nam có thể kể hai cách làm khác nhau cho cùng một việc. Cứ để cả hai cách cùng tồn tại, cháu sẽ hiểu rằng ngày xưa ở mỗi nơi một khác.
Một bữa cơm cuối tuần và câu hỏi về cái chạn
Thử hình dung bữa cơm chủ nhật ở nhà ông bà ngoại. Cháu gái chín tuổi đang kể chuyện tủ lạnh nhà mình mới có ngăn làm đá tự động. Bà ngoại cười, hỏi: "Thế cháu có biết ngày xưa chưa có tủ lạnh thì bà cất thức ăn ở đâu không?".
Cháu đoán là trong tủ quần áo, rồi đoán là chôn dưới đất. Cả nhà cười. Bà kể về cái chạn gỗ có cửa lưới, bốn chân đặt trong bốn bát nước để kiến khỏi bò lên, về con mèo cứ rình mãi mà không lách vào được. Ông ngoại thêm vào chuyện cái giỏ treo trên xà nhà đựng thức ăn cho khỏi chuột.
Đến lượt cháu hỏi lại: "Bà có biết máy hút bụi tự động là gì không?". Bà đoán là cái chổi có điện. Cháu giải thích, bà gật gù, bảo hôm nào cháu cho bà xem. Bữa cơm hôm ấy kéo dài hơn mọi lần. Không ai thắng, không ai thua, chỉ có hai thế hệ vừa mở thêm một cánh cửa nhỏ vào thế giới của nhau.
Chuẩn bị một buổi đố vui gia đình trong mười lăm phút
Không cần chuẩn bị cầu kỳ. Một buổi đố vui gia đình có thể dựng lên ngay trước bữa cơm theo trình tự sau:
- Cha mẹ chọn trước khoảng năm câu "ngày xưa làm thế nào" và năm câu đúng hay sai phù hợp với tuổi của cháu.
- Nhờ cháu chuẩn bị ba câu đố về đồ dùng của mình để hỏi lại ông bà.
- Nếu nhà còn giữ đồ cũ như cái phích, quạt nan, đèn dầu, mang ra bày gần bàn ăn.
- Bắt đầu bằng một câu dễ để ai cũng trả lời được.
- Xen kẽ lượt hỏi của ông bà và lượt hỏi của cháu.
- Kết thúc bằng câu hỏi chung: "Hôm nay mỗi người biết thêm điều gì?".
Sau vài lần, trò sẽ tự có nếp riêng của nhà bạn. Có nhà chơi mỗi chủ nhật, có nhà chỉ chơi dịp Tết. Điều quan trọng là để ông bà được kể và cháu được hỏi.
Câu hỏi thường gặp
Đố vui ông bà và cháu hợp với trẻ mấy tuổi?
Trẻ từ khoảng năm tuổi đã tham gia được với câu đúng hay sai và câu hỏi đơn giản. Trẻ từ tám, chín tuổi có thể tự chuẩn bị câu hỏi đổi vai cho ông bà, và thường thích phần này nhất.
Ngày xưa chưa có tủ lạnh thì giữ thức ăn thế nào?
Nhiều gia đình cất thức ăn trong chạn có cửa lưới, chân ngâm bát nước chống kiến, treo giỏ thức ăn lên xà nhà để tránh chuột, và chế biến theo cách để được lâu như kho mặn, muối dưa, phơi khô.
Có nên chấm điểm khi chơi đố vui với cháu không?
Không nên. Trò nhằm cho cháu nghe chuyện và cho ông bà được kể, không phải để kiểm tra. Đoán đúng hay sai đều được nghe giải thích, và không so sánh cháu này với cháu khác.
Ông bà không nhớ rõ chuyện ngày xưa thì sao?
Hoàn toàn bình thường. Cha mẹ có thể gợi ý thêm hoặc chuyển sang câu khác. Không nên hỏi dồn hay sửa lời ông bà trước mặt cháu, vì điều quý nhất là ông bà thấy vui khi được kể.
Làm sao để cháu không thấy chuyện ngày xưa nhàm chán?
Cho cháu được hỏi lại và đoán bằng cách của mình, mang đồ vật cũ ra cho cháu cầm, giữ mỗi vòng thật ngắn. Trẻ thấy hứng thú khi được tham gia, không phải khi chỉ ngồi nghe.
Đáp án trong bài có đúng với mọi gia đình không?
Không. Đáp án là cách làm phổ biến ở nhiều gia đình thời ấy, còn mỗi nhà, mỗi vùng có cách riêng. Khi ông bà nói nhà mình khác, cứ mời ông bà kể tiếp, đó mới là phần đáng nghe nhất.