Búp bê giấy là món đồ chơi của nhiều bé gái ở thành phố và thị xã trong những năm 90 và đầu 2000: một tờ giấy in hình một cô bé đứng thẳng cùng cả chục bộ váy áo, mũ, giày, mỗi bộ có những cái tai nhỏ để gập qua vai và hông búp bê. Người chơi cắt từng món bằng kéo, thay đồ cho búp bê, dựng nhà bằng hộp giấy và tự nghĩ ra chuyện cho cô bé giấy ấy.
Món đồ chơi này rẻ, mỏng, dễ rách, nhưng được nâng niu đến lạ: cắt sao cho không đứt tai áo, cất phẳng trong vở để khỏi nhàu, đem đến lớp khoe bạn rồi lại cất. Bài kể lại tờ búp bê giấy trông ra sao, các bé gái chơi thế nào, giữ gìn ra sao, vì sao nó ít dần, và cách tự làm một bộ với con hôm nay.
Một kỷ niệm trước: hai chị em và chiếc kéo bị cấm
Thử hình dung hai chị em, chị lớp bốn, em lớp một, ở một căn hộ tập thể nhỏ. Mẹ cấm em dùng kéo vì sợ đứt tay, nên tờ búp bê giấy mới mua ở cổng trường bao giờ cũng phải chờ chị cắt. Tối nào hai chị em cũng nằm sấp trên chiếu, em giữ tờ giấy, chị cắt, lưỡi kéo nhỏ kêu xoẹt xoẹt chầm chậm quanh từng vạt váy.
Có lần chị lỡ tay cắt đứt cái tai gập trên vai của bộ váy đẹp nhất, bộ màu hồng có nơ. Em khóc ầm lên. Chị lục hộp bút tìm cuộn băng dính, dán một mảnh giấy trắng thay tai mới, rồi lấy bút chì màu tô lại cho gần giống. Bộ váy ấy từ đó có một bên vai cứng hơn bên kia, nhưng em vẫn chọn nó mỗi khi cho búp bê đi dự tiệc tưởng tượng.
Những chuyện như thế giải thích vì sao búp bê giấy được nhớ lâu hơn giá trị thật của nó. Nó là món đồ chơi phải chia sẻ: chia kéo, chia bộ váy, chia lượt kể chuyện, và mọi hỏng hóc đều được sửa bằng tay của chính người chơi.
Tờ búp bê giấy trông ra sao, cầm lên thấy gì
Tờ búp bê giấy thường to bằng một trang vở hoặc lớn hơn một chút, in màu trên giấy mỏng hoặc bìa mỏng, mặt giấy hơi bóng, mùi mực in còn hăng khi mới mua. Ở giữa hay ở một góc là cô bé búp bê đứng thẳng, hai tay buông xuôi, mặc bộ đồ lót đơn giản. Quanh đó là váy dài, váy ngắn, áo khoác, quần, mũ, túi xách, đôi khi có cả thú cưng, tất cả vẽ đúng cỡ để mặc vừa người búp bê.
Mỗi món đồ có những cái tai nhỏ hình chữ nhật nhô ra ở vai, ở eo hoặc ở mép dưới. Khi mặc, người chơi gập các tai ra phía sau người búp bê để giữ đồ. Cái tai là bộ phận mong manh nhất: gập đi gập lại nhiều lần thì mòn, rách, rồi rời hẳn. Búp bê giấy mỏng nên phải dựa vào tường, kẹp vào khe sách hoặc gắn thêm một chân đế gấp bằng bìa mới đứng được.
Cảm giác cắt búp bê giấy cũng là một phần của trò. Kéo trẻ con mũi tròn cắt chỗ cong rất khó, phải xoay tờ giấy từng chút. Những chỗ hẹp như kẽ tay, kẽ chân búp bê thường bị bỏ qua, để nguyên phần giấy trắng. Mép cắt răng cưa, xơ xác là dấu hiệu của người cắt vội; mép cắt trơn tru là niềm tự hào của đứa khéo tay nhất lớp.
Các bé gái chơi búp bê giấy thế nào
Thay đồ theo hoàn cảnh tưởng tượng. Đi học thì mặc áo trắng váy xanh, đi chơi thì mặc váy hoa, đi ngủ thì mặc bộ đồ ngủ. Phần vui nhất là chọn đồ và nói thành lời vì sao chọn bộ ấy.
Dựng nhà bằng hộp giấy. Một chiếc hộp bánh, hộp giày úp nghiêng thành căn phòng, giường làm bằng bao diêm, bàn bằng nắp hộp kem đánh răng, tường dán giấy màu. Có bé làm hẳn ba tầng bằng ba chiếc hộp chồng lên nhau.
Kể chuyện cùng bạn. Mỗi người một búp bê, thay phiên nhau đóng vai, có khi kéo dài thành câu chuyện nhiều kỳ, hôm nay dừng ở đoạn cô bé đi lạc, mai kể tiếp.
Đổi đồ với bạn. Tờ búp bê của mỗi người có bộ váy khác nhau, nên đổi một chiếc mũ lấy một chiếc túi là chuyện thường. Có lần đổi xong lại hối hận, đòi đổi lại, rồi giận nhau vài hôm.
Tổ chức đám cưới, sinh nhật cho búp bê. Những dịp lớn được dàn dựng công phu: bánh sinh nhật bằng nắp chai úp ngược, nến là que diêm đã đốt, khách mời là búp bê của các bạn cùng xóm. Đám cưới búp bê thì chú rể thường là một hình cắt từ vỏ hộp, vì búp bê giấy con trai hiếm hơn.
Tự vẽ thêm đồ. Khi đã chán bộ váy in sẵn, nhiều bé vẽ thêm váy lên giấy vở, tô bút chì màu, cắt ra, nhớ chừa tai gập. Đây là lúc nhiều người phát hiện mình thích vẽ.
Búp bê giấy mua, tự vẽ và búp bê nhựa
Không phải gia đình nào cũng mua búp bê nhựa cho con, và búp bê giấy có vị trí riêng. So sánh dưới đây giúp người trẻ hình dung vì sao tờ giấy mỏng ấy lại quý.
| Tiêu chí | Búp bê giấy mua sẵn | Búp bê giấy tự vẽ | Búp bê nhựa |
|---|---|---|---|
| Giá | Rẻ, ngang vài gói kẹo | Gần như không tốn tiền | Đắt hơn nhiều, thường là quà dịp đặc biệt |
| Số bộ đồ | Cả chục bộ trên một tờ | Bao nhiêu tùy sức vẽ | Ít, thường chỉ một hai bộ kèm theo |
| Độ bền | Dễ rách tai, dễ nhàu | Dễ rách nhất, nhưng vẽ lại được | Bền, chơi được nhiều năm |
| Cách chơi | Thay đồ, kể chuyện, dựng nhà hộp | Như búp bê mua, thêm phần sáng tác | Chải tóc, thay đồ vải, bế ẵm |
| Cất giữ | Kẹp trong vở, hộp bánh | Kẹp trong vở nháp | Để trên giường, trong tủ |
Nhiều người lớn lên ở thành phố kể rằng họ có cả ba loại cùng lúc, và búp bê giấy lại được chơi nhiều nhất, vì nó gọn, nhiều đồ, và không sợ bị mẹ mắng nếu làm hỏng.
Cất giữ: những chỗ giấu búp bê giấy quen thuộc
Búp bê giấy sợ nhất là bị nhàu, bị ướt và bị em nhỏ tìm thấy. Vì vậy mỗi bé gái có một chỗ cất riêng:
- Kẹp giữa hai trang vở hoặc sách giáo khoa: giữ phẳng nhất, nhưng dễ bị rơi ra ở lớp, có khi bị bạn nhặt được.
- Phong bì tự gấp bằng giấy báo: mỗi phong bì một búp bê, bộ váy xếp theo thứ tự, ngoài ghi tên búp bê bằng bút chì.
- Hộp bánh hoặc hộp giày: cả búp bê, đồ, nhà hộp cùng một chỗ, đậy nắp đặt dưới gầm giường.
- Túi ni lông kẹp mép: chống ẩm cho mùa mưa, khi giấy hay bị mềm và quăn mép.
- Dưới tấm kính bàn học: vừa cất vừa ngắm, nhưng muốn chơi lại phải nhấc kính lên.
Khi búp bê bị rách đôi, cách sửa quen thuộc là dán băng dính trong ở mặt sau. Búp bê cũ thường chi chít vết băng dính ngả vàng, nhìn vào là biết nó đã qua bao nhiêu mùa hè.
Đến tuổi lớp sáu, lớp bảy, nhiều bé gái thôi chơi và chuyển cả hộp búp bê cho em họ hoặc em hàng xóm. Có người giữ lại một búp bê duy nhất, kẹp trong cuốn sổ lưu bút, như một cách khép lại tuổi nhỏ.
Vì sao ít dần và cách làm một bộ búp bê giấy với con
Búp bê giấy in sẵn thưa dần ở nhiều nơi, khi đồ chơi nhựa rẻ hơn và trò trên màn hình phổ biến. Dù vậy, làm một bộ ở nhà vẫn rất dễ:
- Vẽ một búp bê đứng thẳng, cao khoảng một gang tay, lên tờ bìa cứng mỏng hoặc giấy vẽ dày, hai tay hơi dang ra để dễ mặc đồ.
- Tô màu và cắt búp bê. Dán phía sau một miếng bìa gập hình tam giác làm chân đế cho búp bê đứng được.
- Đặt búp bê lên giấy thường, đồ theo đường viền vai và eo để vẽ váy áo vừa người.
- Vẽ thêm những cái tai nhỏ ở vai, eo, mép dưới của mỗi món đồ, mỗi tai rộng cỡ đầu ngón tay út.
- Cho trẻ tự tô màu và trang trí bộ đồ, rồi người lớn cắt những chỗ khó, trẻ cắt những đường thẳng.
- Làm một phong bì giấy để cất cả bộ, ghi tên búp bê do trẻ tự đặt.
Ngày nay bạn vẫn có thể gặp búp bê giấy in sẵn ở một số hàng văn phòng phẩm, chợ đồ chơi và cửa hàng trực tuyến, nhiều bộ được in lại với hình vẽ mới. Nhưng bộ tự làm thường được trẻ giữ lâu hơn, vì mỗi chiếc váy đều do chính tay chúng tô.
Mấy câu đố gợi nhớ
Dành cho buổi họp lớp hoặc buổi tối kể chuyện ngày xưa với con gái, đáp án đi kèm:
- Câu đố: “Mỏng như tờ lá, mặc áo bằng tai, cất trong trang vở, không biết đứng một mình.” Là gì? Đáp án: búp bê giấy.
- Câu đố: “Nhỏ hơn đầu ngón tay, gập ra phía sau, mất nó thì váy rơi.” Là gì? Đáp án: cái tai gập của bộ váy giấy.
- Bạn còn nhớ búp bê giấy đầu tiên của bạn tên là gì không?
- Bạn còn nhớ bạn cất búp bê giấy ở đâu để em nhỏ không tìm thấy không?
Nếu có ai trong nhóm còn giữ được một tờ búp bê giấy cũ chưa cắt, đó là món quà kỷ niệm hiếm, đáng đem ra cho cả lớp xem.
Với con gái nhỏ, bạn có thể biến câu đố thành trò: giấu một bộ váy giấy trong nhà, đưa ra từng gợi ý về màu sắc và chỗ giấu, ai tìm thấy thì được chọn bộ đồ cho búp bê hôm đó. Trò này gần với cách các bé gái ngày xưa vẫn đố nhau, chỉ khác là đồ chơi do chính cả nhà làm.
Câu hỏi thường gặp
Búp bê giấy ngày xưa thường mua ở đâu?
Búp bê giấy thường được bán ở hàng văn phòng phẩm, hàng tạp hoá gần trường, các sạp đồ chơi ở chợ và người bán hàng rong trước cổng trường tiểu học. Mỗi tờ gồm một búp bê và nhiều bộ váy áo in sẵn để cắt.
Cái tai gập trên váy búp bê giấy dùng để làm gì?
Tai gập là những mẩu giấy nhỏ nhô ra ở vai, eo hoặc mép dưới của mỗi món đồ. Khi mặc, người chơi gập tai ra phía sau người búp bê để giữ bộ váy áo không bị rơi.
Làm thế nào để búp bê giấy đứng được?
Có thể dán một miếng bìa gập hình tam giác ở mặt sau làm chân đế, hoặc cắt một khe nhỏ ở chân búp bê rồi cắm vào một mẩu bìa nằm ngang. Ngày xưa nhiều bé chỉ đơn giản dựa búp bê vào tường hoặc kẹp vào gáy sách.
Búp bê giấy có phù hợp với trẻ bây giờ không?
Phù hợp, nhất là với trẻ từ bốn tuổi trở lên. Trẻ được tô màu, cắt dán, sắp xếp và kể chuyện, nên đây là hoạt động tốt cho đôi tay và trí tưởng tượng, lại không cần màn hình.
Búp bê giấy cũ có giữ được lâu không?
Giấy dễ ngả vàng và giòn theo thời gian. Muốn giữ lâu, nên để búp bê trong phong bì hoặc hộp kín, tránh nơi ẩm và ánh nắng trực tiếp, hạn chế dán băng dính vì băng dính cũ làm ố giấy.