Đồ chơi tự làm ngày xưa là những món trẻ con Việt những năm 80, 90 tự chế từ thứ bỏ đi trong nhà và ngoài vườn: lon sữa bò thành ô tô kéo dây, dép cao su cũ cắt tròn thành bánh xe, bao diêm nối thành đoàn tàu, lá đa thành con trâu, lá dừa thành cào cào, giấy vở thành chong chóng và máy bay. Thời đồ chơi mua sẵn còn hiếm và đắt với nhiều gia đình, đôi tay và trí tưởng tượng thay cho cửa hàng.
Bài này kể lại những món đồ chơi tự làm phổ biến, cách làm một chiếc ô tô lon kéo dây, âm thanh và cảm giác chơi chúng, khác nhau giữa các vùng, vì sao chúng ít dần, và vì sao làm lại cùng con hôm nay vẫn đáng.
Những món đồ chơi tự làm hay gặp
Danh sách dưới đây gom những món nhiều người còn nhớ, kèm nguyên liệu và người hay làm. Mỗi nhà, mỗi xóm có thêm những món riêng.
| Món | Làm từ | Ai hay làm | Chơi thế nào |
|---|---|---|---|
| Ô tô lon | Lon sữa bò rỗng, nắp chai, dây gai hoặc dây dù | Anh lớn, bố, ông | Kéo lạch xạch dọc ngõ |
| Ô tô bánh dép | Gỗ vụn, bánh cắt tròn từ dép cao su cũ, trục là đoạn nan hoa xe đạp | Con trai lớp bốn, lớp năm trở lên | Đẩy, thi xe chạy xa |
| Đoàn tàu bao diêm | Vỏ bao diêm, chỉ khâu, giấy màu | Trẻ nhỏ cả trai lẫn gái | Kéo trên chiếu, xếp hàng dài |
| Trâu lá đa | Lá đa rụng, que tre nhỏ | Trẻ chăn trâu, trẻ ở làng có cây đa | Xếp đàn, chọi trâu tưởng tượng |
| Chong chóng | Giấy vở, lá dừa, que tre, cái ghim | Ai cũng làm được | Cầm chạy ngược gió |
| Điện thoại lon | Hai lon rỗng hoặc hai cốc giấy, sợi chỉ dài | Anh chị dạy em | Áp tai nghe tiếng nhau qua sợi chỉ căng |
| Thuyền và máy bay giấy | Giấy vở cũ, giấy báo | Học trò | Thả rãnh nước mưa, phóng từ ban công |
Điểm chung của mọi món là không ai mua nguyên liệu. Chúng đến từ thùng đồ cũ, góc bếp, gốc cây. Đồ chơi hỏng thì làm lại, không ai buồn lâu.
Một chiếc ô tô lon sữa bò được làm ra sao
Ô tô lon là món điển hình nhất. Cách làm phổ biến ngày trước, kể lại để bạn hình dung và có thể làm lại với con:
- Rửa sạch một lon sữa bò rỗng, lau khô. Người lớn dùng búa đập phẳng mép miệng lon cho khỏi sắc.
- Đục hai lỗ đối diện ở hai bên thân lon, gần đáy, để luồn trục bánh xe. Ngày xưa dùng đinh và búa, bây giờ có thể dùng dùi.
- Lấy một que tre hoặc đoạn dây thép làm trục, luồn qua hai lỗ, hai đầu gắn hai nắp chai hoặc hai khoanh dép cắt tròn làm bánh.
- Làm thêm một trục phía trước theo cách tương tự nếu muốn xe bốn bánh, hoặc để lon tự lăn nếu chỉ cần xe đơn giản.
- Buộc một sợi dây dài vào đầu lon để kéo. Có đứa cho thêm vài viên sỏi vào trong lon để xe chạy kêu lục cục.
- Trang trí bằng giấy màu, vẽ cửa sổ, đèn pha bằng bút sáp, hoặc dán một mảnh giấy bạc gói kẹo làm đèn.
Nếu làm lại với con, nên để người lớn làm phần đục lỗ và xử lý mép kim loại, còn trẻ làm phần lắp bánh và trang trí. Lon nhôm mỏng ngày nay dễ móp hơn lon sắt ngày xưa, nên chọn lon dày hoặc dùng hộp nhựa thay thế.
Âm thanh và cảm giác của đồ chơi tự làm
Ô tô lon kéo trên ngõ lát gạch kêu lạch xạch, lục cục, vang cả xóm, đặc biệt khi trong lon có sỏi. Chiếc xe chạy lệch, đổ nghiêng, lăn lông lốc rồi lại được dựng lên. Đứa trẻ kéo xe vừa đi vừa ngoái lại nhìn, miệng giả tiếng còi, tiếng máy, có khi giả cả tiếng phanh két.
Chong chóng giấy cầm chạy ngược gió quay vù vù, nghe phành phạch nếu cánh giấy mỏng. Gặp gió lớn trên đê, cánh quay nhanh đến mức nhìn thành một vòng tròn mờ. Trâu lá đa thì không có tiếng động, nhưng mùi lá đa tươi hăng hăng, nhựa trắng dính tay, và cái cuống lá được bẻ cong thành sừng trâu là chi tiết nhiều người nhớ đến tận bây giờ.
Cảm giác đáng nhớ nhất có lẽ là sự tự hào. Một chiếc ô tô lon do anh trai làm cho, chạy được dù lệch bánh, đem ra ngõ khoe, đứa trẻ nào cũng thấy mình có món đồ không ai có. Đồ chơi mua sẵn ở chợ có thể đẹp hơn, nhưng đồ tự làm thì chỉ có một chiếc trên đời.
Đổi lại, đồ chơi tự làm cũng để lại vài vết sẹo nhỏ: mép lon cứa tay, que tre đâm dằm, keo dán tay bằng cơm nguội khô cứng trên ngón. Người lớn lên với chúng thường nhắc đến những vết ấy như một phần của kỷ niệm, không phải điều đáng sợ.
Khác nhau giữa các vùng
Phía Bắc: trâu lá đa, ô tô lon, chong chóng giấy. Ở làng có cây đa đầu đình, trẻ con nhặt lá đa rụng làm trâu, xếp cả đàn dưới gốc. Ở thị xã, khu tập thể, ô tô lon sữa bò và ô tô bánh dép phổ biến hơn vì có sẵn lon và dép cũ.
Phía Nam: đồ chơi lá dừa. Ở vùng có nhiều dừa, nhất là đồng bằng sông nước phía Nam, trẻ con dùng lá dừa kết cào cào, châu chấu, chong chóng, nhẫn, đồng hồ đeo tay. Người lớn trong nhà thường là người dạy những cách kết khó.
Miền Trung: tận dụng tre, mo cau, lá chuối. Ở nhiều nơi miền Trung, tre và cau có sẵn quanh nhà nên mo cau thành xe kéo cho em ngồi, tre thành súng, thành ống thổi, lá chuối thành những chiếc chong chóng lớn.
Ven biển và vùng sông nước: thuyền đủ loại. Ở làng chài và vùng nhiều kênh rạch, trẻ con đẽo thuyền từ mảnh gỗ trôi dạt, bẹ chuối, vỏ dừa khô, cắm một mảnh vải vụn làm buồm rồi thả xuống mép nước. Thuyền trôi xa thì bơi ra vớt, nên trò này thường có người lớn đứng gần.
Thành phố: đồ chơi từ vỏ hộp và giấy. Ở thành phố, trẻ con dùng vỏ bao diêm, hộp giấy, nắp chai, giấy báo cũ. Nhiều món đồ chơi tự làm bắt chước đồ chơi mua sẵn mà chúng thấy ở hàng đồ chơi nhưng chưa mua được.
Một kỷ niệm: chiếc ô tô có tên riêng
Thử hình dung một cậu bé năm tuổi ở một khu tập thể. Anh trai cậu, mười hai tuổi, mất cả một chiều chủ nhật để làm chiếc ô tô lon: lon sữa bò sơn lại bằng chút sơn xanh còn thừa của nhà hàng xóm, bánh cắt từ đôi dép tổ ong rách của bố, trục là hai đoạn nan hoa xin ở hiệu sửa xe đầu ngõ. Anh còn lấy bút dạ viết lên thân xe một cái tên do cậu bé tự đặt.
Chiếc ô tô đi theo cậu khắp nơi suốt mấy tháng: ra ngõ, lên cầu thang, vào cả giường ngủ. Đến khi một bánh rơi mất, anh trai lại làm bánh mới. Đến khi lon móp quá, mẹ định bỏ đi thì cậu khóc, nên chiếc xe được giữ trên nóc tủ thêm vài năm nữa.
Bây giờ cậu bé ấy đã có con. Lần đầu con trai đòi một chiếc ô tô điều khiển, anh mua cho, nhưng rồi một tối cũng lục tìm một chiếc lon, ngồi đục lỗ, gắn bánh. Đứa con chơi chiếc ô tô điều khiển một tuần rồi chán, còn chiếc ô tô lon do bố làm thì được kéo ra ngõ mỗi chiều.
Ngày xưa và bây giờ: vì sao ít dần, vì sao vẫn đáng làm
Đồ chơi tự làm không biến mất, nhưng vị trí của nó đã khác. So sánh dưới đây giúp hiểu điều đó:
| Khía cạnh | Ngày xưa | Bây giờ |
|---|---|---|
| Lý do làm | Đồ chơi mua sẵn hiếm, đắt với nhiều nhà | Làm để trải nghiệm, để gắn bó cha mẹ và con |
| Nguyên liệu | Lon sắt, dép cao su, lá cây, bao diêm có sẵn | Lon nhôm mỏng, hộp nhựa, giấy màu mua ở hiệu sách |
| Người dạy | Anh chị, ông bà, bạn cùng xóm | Cha mẹ, thầy cô, các lớp thủ công, video hướng dẫn |
| Thời gian chơi | Cả buổi chiều ngoài ngõ | Chen giữa giờ học thêm và giờ dùng màn hình |
| Điều trẻ học được | Tự xoay xở, sửa chữa, chia sẻ | Vẫn như vậy, thêm ý thức tái chế đồ bỏ đi |
Ngày nay bạn vẫn gặp đồ chơi tự làm ở các ngày hội tái chế của trường học, các góc trải nghiệm làng quê, và những gia đình chủ động làm cùng con. Chỉ cần nhớ một nguyên tắc: phần sắc, nhọn, nóng do người lớn làm; phần lắp ghép, trang trí và đặt tên để trẻ tự quyết.
Đố vui về đồ chơi tự làm
Vài câu đố cho cả nhà, đáp án đi kèm:
- Câu đố: “Xưa đựng sữa ngọt, nay có bốn chân tròn, kéo đi lạch xạch khắp ngõ.” Là gì? Đáp án: ô tô lon sữa bò.
- Câu đố: “Rụng từ gốc đình, bẻ cuống làm sừng, xếp thành cả đàn mà không ăn cỏ.” Là gì? Đáp án: trâu lá đa.
- Câu đố: “Không có gió thì đứng im, có người chạy thì quay tít.” Là gì? Đáp án: chong chóng.
- Bạn còn nhớ món đồ chơi đầu tiên bạn tự tay làm là gì không?
- Bạn còn nhớ ai trong nhà là người khéo tay làm đồ chơi nhất không?
Câu hỏi cuối thường dẫn tới chuyện về một người ông, người bố hay người anh. Kể chuyện ấy cho con nghe trong lúc cùng làm một món đồ chơi là cách giữ ký ức tự nhiên nhất.
Một gợi ý cho cuối tuần: mỗi người trong nhà chọn một món đồ bỏ đi, như lon, hộp giấy, nắp chai, và có nửa giờ để biến nó thành đồ chơi. Người lớn thường chọn đúng món mình từng làm hồi bé, và đó là lúc câu chuyện ngày xưa tự bật ra.
Câu hỏi thường gặp
Lon sữa bò là lon gì?
Lon sữa bò là cách gọi quen thuộc của lon sữa đặc có đường bằng sắt tây ngày xưa. Lon rỗng được dùng vào đủ việc trong nhà như đong gạo, đựng đồ lặt vặt, và trở thành nguyên liệu làm ô tô kéo dây cho trẻ con.
Làm trâu lá đa như thế nào?
Người ta chọn một chiếc lá đa to, gập đôi theo gân giữa, cuộn và gài bằng que tre nhỏ để tạo thân và đầu trâu, cuống lá bẻ cong thành sừng. Cách gài và cuộn mỗi nơi một kiểu, người lớn ở làng thường dạy trẻ trực tiếp.
Làm đồ chơi từ lon kim loại có an toàn cho trẻ không?
Mép lon và lỗ đục có thể rất sắc, nên người lớn phải làm phần cắt, đục và đập phẳng mép. Trẻ chỉ nên tham gia phần lắp ghép và trang trí, và người lớn kiểm tra lại các cạnh trước khi đưa trẻ chơi.
Đồ chơi tự làm có lợi gì cho trẻ ngày nay?
Trẻ được dùng tay, tính toán cách lắp ghép, học cách sửa khi đồ chơi hỏng và hiểu rằng đồ bỏ đi vẫn có thể dùng lại. Làm cùng cha mẹ còn là dịp trò chuyện, kể chuyện tuổi thơ của người lớn.
Cào cào lá dừa phổ biến ở đâu?
Cào cào và các đồ chơi kết bằng lá dừa phổ biến ở những vùng trồng nhiều dừa, nhất là đồng bằng phía Nam. Ở một số nơi miền Trung có dừa cũng có trẻ con biết kết, còn phía Bắc ít gặp hơn vì ít dừa.