Súng nước ống tre là đồ chơi mùa hè do chính trẻ con, hoặc anh chị, ông bố trong nhà, làm từ một đoạn ống nứa hay ống tre: một đầu giữ lại mắt tre và đục một lỗ nhỏ, bên trong là một chiếc que thụt quấn giẻ, kéo ra để hút nước, đẩy vào để bắn thành tia. Ở nhiều làng quê và cả vùng ven đô những năm 80, 90, nó là thứ không thể thiếu của những buổi trưa hè quanh giếng, quanh ao.
Cái hay của súng nước ống tre là không tốn tiền, làm trong một buổi, hỏng thì làm lại. Bài kể lại nó trông ra sao, được làm thế nào, những “họ hàng” của nó như súng phốc, chơi ở đâu, khác nhau theo vùng, vì sao súng nhựa mua sẵn dần thay thế, và cách làm một chiếc để chơi cùng con mà vẫn an toàn.
Trông ra sao, nghe ra sao, cầm ra sao
Một khẩu súng nước ống tre dài chừng một gang rưỡi đến hai gang tay. Thân là một đoạn ống nứa hoặc ống tre thẳng, lòng rộng vừa ngón tay cái, vỏ ngoài xanh nếu mới chặt, ngả vàng nếu đã phơi. Một đầu được cắt sát mắt tre, giữ nguyên vách ngăn, ở giữa vách dùi một lỗ nhỏ bằng que tăm. Đầu kia để hở, cho que thụt luồn vào.
Que thụt là một que tre nhỏ hơn lòng ống, đầu trong quấn giẻ, vải vụn hoặc sợi đay, buộc chặt bằng chỉ cho thật khít với lòng ống. Đầu ngoài có khi gắn thêm một khúc tre ngang làm tay cầm. Khi nhúng đầu có lỗ vào chậu nước rồi kéo que ra, nghe tiếng ọc ọc nhỏ, nước được hút vào đầy ống. Đẩy que vào thật mạnh, tia nước vọt ra kêu xì, bay xa vài bước chân.
Cầm khẩu súng ướt, tay cảm nhận rõ vỏ tre trơn, mát và nặng hơn khi đầy nước. Giẻ quấn đầu que sau vài lần thụt thì ngấm nước, phồng lên, bít khít hơn nên bắn càng xa. Nhưng chơi cả buổi, giẻ tuột dần, nước bắt đầu xì ngược ra phía tay cầm, bắn vào chính người bắn. Mùi tre ướt và mùi giẻ ẩm là thứ mùi ai từng chơi đều nhận ra.
Một khẩu súng tốt được nhận ra ngay từ tia nước: mảnh, thẳng, bay xa mà không toé. Súng kém thì tia nước phun xoè như vòi hoa sen, chỉ đủ làm ướt chân đối thủ. Đứa nào có khẩu súng bắn xa nhất xóm thường được nhờ làm hộ cho cả bọn.
Ngày trước người ta làm súng nước ống tre thế nào
Cách làm phổ biến trong nhiều làng, kể lại để bạn hình dung. Phần dùng dao nên để người lớn làm:
- Chọn một đoạn nứa hoặc tre thẳng, lòng ống tròn đều, không nứt. Cưa sao cho một đầu còn nguyên mắt tre, đầu kia để hở.
- Dùng một chiếc đinh nung nóng hoặc mũi dùi nhỏ đục một lỗ ở chính giữa mắt tre. Lỗ càng nhỏ, tia nước càng mảnh và bắn xa.
- Vót một que tre nhỏ hơn lòng ống một chút, dài hơn thân ống khoảng một đốt ngón tay để có chỗ cầm.
- Quấn giẻ hoặc vải vụn vào một đầu que, buộc chặt bằng chỉ hay dây cao su, sao cho khi đẩy vào ống thấy hơi chặt tay.
- Thử nhúng đầu có lỗ vào nước, kéo que ra, đẩy que vào. Nếu nước rò ở phía sau thì quấn thêm giẻ; nếu đẩy quá nặng thì gỡ bớt.
- Ngâm cả khẩu súng vào nước vài phút trước khi chơi để giẻ nở đều, bắn sẽ êm tay hơn.
Nhiều đứa còn khắc tên mình lên thân ống bằng mũi dao nhỏ, hoặc quấn một sợi chỉ đỏ ở thân để nhận ra súng của mình giữa cả đống súng giống nhau bên bờ giếng.
Họ hàng của súng nước ống tre
Từ cùng một ống tre, trẻ con ngày xưa nghĩ ra vài món đồ chơi khác nhau. Bảng dưới đây so sánh những món hay được nhắc lại cùng nhau.
| Món | Dùng để bắn gì | Âm thanh đặc trưng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Súng nước ống tre | Nước | Xì, ọc ọc khi hút | Chơi mùa hè, quanh giếng, ao, chậu nước |
| Súng phốc | Viên giấy nhai ướt hoặc quả nhỏ theo mùa | Phốc khô, gọn | Dùng ống trúc nhỏ, que thụt đẩy hơi; người lớn hay cấm vì dễ trúng mắt |
| Ống thổi | Hạt nhỏ, viên giấy | Phù, gần như im lặng | Chỉ là ống nhỏ thổi bằng miệng, trẻ con hay bị nhắc vì mất vệ sinh |
| Súng nước nhựa mua sẵn | Nước | Lạch cạch của cò nhựa | Phổ biến dần ở chợ, hàng đồ chơi; bền nhưng kém vui khi tự làm |
Trong ký ức nhiều người, súng phốc là món “nguy hiểm” nhất vì viên đạn bay nhanh và cứng. Ngày nay nếu nhắc với con, bạn nên kể như một kỷ niệm và giải thích vì sao người lớn hồi ấy cấm, thay vì làm lại.
Chơi ở đâu, lúc nào, cùng ai
Quanh giếng làng và bờ ao. Nước có sẵn, mặt đất lát gạch hoặc đất nện, bắn ướt đến đâu cũng không sao. Bọn trẻ tụ ở giếng lúc người lớn đi làm đồng, chia phe, núp sau thành giếng, sau gốc cau.
Những trưa hè oi bức. Đây là trò giải nhiệt. Chơi đến khi quần áo ướt sũng, tóc bết, rồi cởi ra phơi lên hàng rào, mặc lại khi khô, mong mẹ không phát hiện.
Chơi cùng anh em trong nhà và bạn cùng xóm. Cả trai lẫn gái đều chơi, đông nhất là tầm tám đến mười hai tuổi. Em nhỏ thường được giao giữ chậu nước, đổ nước vào ống cho anh chị.
Ở thành phố: ban công, sân chung khu tập thể. Trẻ con khu tập thể chơi ở sân chung, quanh vòi nước công cộng, có lúc bắn trúng cả người đi qua, bị mắng một trận rồi lại chơi tiếp.
Một kỷ niệm: trận súng nước ngày mất điện
Thử hình dung một trưa tháng Sáu ở một xóm nhỏ ven đô. Điện mất từ sáng, quạt không chạy, trong nhà nóng như lò. Năm đứa trẻ hai nhà sát vách rủ nhau ra giếng chung. Đứa nào cũng có một khẩu súng ống nứa, làm từ hôm trước. Chia hai phe, mỗi phe một chậu nước, núp hai bên thành giếng.
Trận đấu kéo dài gần hai tiếng. Có đứa giẻ tuột, nước xì ngược ra cả mặt. Có đứa bắn trượt trúng cái mẹt phơi ngô của bà hàng xóm, phải chạy sang nhặt lại từng hạt. Đến khi điện có lại, nghe tiếng quạt nhà ai chạy rè rè, cả bọn mới chịu dừng, ướt từ đầu đến chân, ngồi phơi nắng trên bậc giếng.
Ba mươi năm sau, gặp lại nhau, những đứa trẻ ấy không nhớ phe nào thắng. Họ nhớ cái mẹt ngô, cái giếng, và cảm giác mát lạnh của tia nước bắn trúng gáy giữa trưa nắng. Đó là thứ mà máy điều hoà bây giờ không thay được.
Khác nhau theo vùng
Vùng trung du, miền núi phía Bắc: ống nứa. Nứa nhiều, thân thẳng, vách mỏng, dễ cắt, nên súng nước hay làm bằng nứa. Nứa nhẹ, trẻ nhỏ cầm vừa tay.
Đồng bằng phía Bắc và miền Trung: tre, trúc. Ở làng có lũy tre, trẻ con dùng ống tre non hoặc cành trúc. Tre dày hơn nứa, súng nặng nhưng bền, ít nứt khi rơi.
Phía Nam: ống tre, ống trúc và cả thân cây đu đủ. Ở nhiều nơi phía Nam, ngoài tre, trúc, trẻ con còn kể dùng cuống lá đu đủ rỗng ruột làm ống thổi nước. Vùng sông nước thì chơi ngay ở bến sông, mép kênh.
Thành phố: chai nhựa và ống nước. Thiếu tre, trẻ con thành phố dùng chai nhựa đục lỗ ở nắp, bóp cho nước phụt ra, hoặc đoạn ống nhựa nhỏ kèm que thụt. Về sau, súng nước nhựa mua sẵn dần phổ biến ở các chợ đô thị.
Ngày xưa, bây giờ và cách chơi lại cùng con
Súng nước ống tre ít dần vì nhiều lý do, nhưng vẫn có thể quay lại trong một buổi chiều cuối tuần. So sánh dưới đây giúp bạn thấy chỗ khác:
| Ngày xưa | Bây giờ |
|---|---|
| Tre, nứa mọc quanh nhà, xin là có | Phải mua ống tre ở chợ, hàng đồ thủ công, hoặc dùng ống nhựa |
| Giếng làng, ao, vòi nước chung để té nước | Nhà phố ít sân, nước máy, hồ bơi, công viên nước |
| Súng tự làm, mỗi khẩu một kiểu | Súng nhựa nhiều màu, bơm hơi, bình chứa lớn |
| Trẻ tự chơi cả buổi không người lớn | Người lớn thường ở gần, lo trơn ngã, lo cảm nắng |
Muốn làm lại cùng con, bạn có thể mua một đoạn ống tre đã cắt sẵn, để con quấn giẻ và tự thử độ khít. Chơi ở sân có bề mặt không trơn, dặn trẻ không bắn vào mặt, và nhớ chuẩn bị quần áo khô. Phần làm súng thường vui ngang phần bắn, vì trẻ được tự sửa mỗi khi nước rò.
Đố vui mùa hè
Vài câu đố gợi nhớ cho những ai từng có một khẩu súng ống tre, đáp án đi kèm:
- Câu đố: “Thân tre một đốt, đầu có lỗ kim, uống nước bằng bụng, nhổ nước bằng mũi.” Là gì? Đáp án: súng nước ống tre.
- Câu đố: “Áo bằng giẻ cũ, sống trong ống tre, đi vào thì nước ra, đi ra thì nước vào.” Là gì? Đáp án: que thụt của súng nước.
- Bạn còn nhớ khẩu súng nước của bạn làm bằng tre, nứa hay chai nhựa không?
- Bạn còn nhớ lần bị mẹ phát hiện vì quần áo ướt sũng lúc trưa không?
Câu cuối hầu như ai cũng trả lời là có. Và nhiều người thú nhận rằng chiêu phơi quần áo lên hàng rào chưa bao giờ qua được mắt mẹ.
Nếu đố con, bạn có thể đổi câu đố thứ hai thành một thử thách nhỏ: cho trẻ nhìn khẩu súng tháo rời và đoán xem bộ phận nào làm nhiệm vụ hút nước, bộ phận nào giữ nước không rò. Trẻ trả lời được là đã hiểu nguyên lý của chiếc bơm, một bài học vật lý nhỏ nằm trong món đồ chơi mùa hè.
Câu hỏi thường gặp
Súng nước ống tre hoạt động theo nguyên lý gì?
Súng hoạt động như một chiếc bơm đơn giản. Kéo que thụt ra tạo khoảng trống làm nước bị hút vào qua lỗ nhỏ, đẩy que vào thì nước bị ép ra qua chính lỗ ấy thành một tia mạnh vì lỗ hẹp.
Vì sao phải quấn giẻ vào đầu que thụt?
Giẻ giúp đầu que khít với lòng ống, không để nước và không khí lọt qua. Khi ngấm nước giẻ nở ra, bít kín hơn nên súng bắn xa hơn. Giẻ lỏng thì nước rò ngược về phía tay cầm.
Súng phốc khác súng nước ống tre thế nào?
Súng phốc dùng ống nhỏ hơn và bắn viên giấy vo ướt hoặc quả nhỏ bằng sức ép không khí, nghe tiếng phốc. Viên đạn cứng và bay nhanh nên dễ gây thương tích ở mắt, vì vậy người lớn ngày xưa thường cấm trẻ chơi.
Làm súng nước ống tre cho trẻ cần lưu ý gì?
Người lớn nên làm phần cưa, đục lỗ và vót que, mài nhẵn các cạnh để không còn dằm. Khi chơi, dặn trẻ không bắn vào mặt, chơi trên nền không trơn và thay quần áo khô sau khi chơi.
Ngày nay mua ống tre làm súng nước ở đâu?
Có thể tìm ống tre đã cắt sẵn ở chợ quê, các cửa hàng đồ thủ công, đồ tre nứa hoặc trên các trang bán hàng trực tuyến. Nếu khó tìm, một đoạn ống nhựa cứng có nắp đục lỗ cũng thay thế được.