ThanQuen.comThân Quen
Đồ chơi và cuộc chơi tuổi thơ

Tàu thủy sắt tây chạy đèn: đồ chơi Trung thu kêu bình bịch trong chậu nước

Tàu thủy sắt tây chạy đèn là món đồ chơi Trung thu bằng tôn mỏng, đốt ngọn đèn dầu nhỏ trong bụng, thả vào chậu nước là chạy vòng tròn và kêu bình bịch cả buổi tối.

A small painted tin toy boat with a tiny flame inside gliding in a round aluminum basin in a courtyard at night, children crouching around, low angle, warm glow

Tàu thủy sắt tây chạy đèn là món đồ chơi thủ công làm từ tôn mỏng sơn màu, trong bụng có một ngọn đèn dầu nhỏ hoặc mẩu nến; khi đèn đun nóng chiếc nồi hơi tí hon, tàu phụt nước ra phía sau và tự chạy trong chậu, kêu bình bịch đều đều. Ở nhiều nơi phía Bắc, nó gắn chặt với mùa Trung thu những năm 80, 90, bày bán cạnh đèn ông sao và đầu sư tử giấy.

Đứa trẻ nào từng có một chiếc tàu như thế đều nhớ cảnh ngồi xổm bên chậu thau giữa sân, mắt dán vào ngọn lửa xanh xanh trong lòng tàu. Bài kể lại chiếc tàu trông ra sao, vì sao nó chạy, những lỗi hay gặp và cách xử lý, khác nhau theo vùng, vì sao nó thưa dần và ngày nay còn tìm ở đâu.

Chiếc tàu trông ra sao, nghe ra sao, có mùi gì

Chiếc tàu thủy sắt tây dài chừng một gang tay, có khi hai gang. Thân tàu gò từ tôn mỏng, nhiều chiếc tận dụng vỏ hộp, vỏ lon cũ nên lật mặt trong còn thấy màu bạc của kim loại. Mặt ngoài sơn đỏ, xanh, vàng, có cabin nhỏ, ống khói giả, mái che và hai bên mạn vẽ những đường viền đơn giản. Mép tôn được gập lại, sờ vào vẫn hơi sắc.

Bên trong thân tàu là bộ phận quan trọng nhất: một chiếc nồi hơi dẹt như cái hộp nhỏ, nối với hai ống kim loại mảnh chạy ra phía đuôi, mút ống nằm dưới mặt nước. Ngay dưới nồi hơi là một khay nhỏ đặt đèn: chiếc đèn dầu tí hon bằng nắp hộp có bấc, hoặc một mẩu nến. Khi tàu chạy, ngọn lửa nhỏ liếm vào đáy nồi hơi, hắt ánh vàng qua các khe tôn.

Âm thanh đặc trưng là tiếng bình bịch, póc póc đều đặn, nghe như một chiếc thuyền máy thu nhỏ. Tiếng ấy vang rõ hơn khi tàu chạy trong chậu nhôm, chậu thau, vì cả lòng chậu cộng hưởng. Đi kèm là mùi dầu hoả, mùi khói nến và mùi sơn nóng, thứ mùi mà nhiều người lớn bây giờ ngửi thấy ở đâu là nhớ ngay đến đêm Trung thu.

Vì sao chiếc tàu tự chạy được

Nguyên lý của tàu thủy sắt tây rất đơn giản và có thể giải thích cho trẻ bằng từng bước như sau:

  1. Trước khi chơi, người ta mồi nước cho đầy hai ống mảnh và nồi hơi, thường bằng cách bơm nước vào một đầu ống cho đến khi nước chảy ra đầu kia.
  2. Châm đèn đặt dưới nồi hơi. Lửa làm nóng lớp nước mỏng trong nồi.
  3. Nước trong nồi sôi, hoá hơi, hơi nở ra đẩy một ít nước trong ống phụt mạnh ra phía sau đuôi tàu. Lực đẩy ngược làm tàu tiến lên.
  4. Hơi nước đi vào phần ống lạnh hơn, ngưng tụ lại, áp suất giảm, nước bên ngoài bị hút ngược vào ống.
  5. Vòng lặp hút vào, phụt ra diễn ra liên tục nhiều lần mỗi giây, tạo ra tiếng bình bịch và đẩy tàu chạy đều.
  6. Vì nước hút vào chậm hơn nước phụt ra mạnh, lực đẩy tổng thể vẫn hướng về phía trước, nên tàu không chạy lùi.

Hai ống đặt lệch một chút hoặc bánh lái cố định lệch sang một bên làm tàu chạy vòng tròn trong chậu. Đây là chi tiết nhiều đứa trẻ tò mò nhất, có đứa dùng tay bẻ bánh lái cho tàu chạy thẳng rồi lại than tàu đâm vào thành chậu.

Mua ở đâu, chơi khi nào, ai chơi

Mua trước rằm tháng Tám. Tàu thủy sắt tây bày bán dày nhất trong những ngày trước Trung thu, ở các phố bán đồ chơi Trung thu, chợ quê, hàng rong. Ngoài mùa ấy rất ít khi thấy.

Làm bằng tay ở các xưởng gia đình. Những chiếc tàu do thợ thủ công cắt tôn, gò, hàn, sơn bằng tay trong những xưởng nhỏ. Vì vậy hiếm có hai chiếc giống hệt nhau, màu sơn, dáng cabin mỗi lứa một khác.

Chơi buổi tối, có người lớn bên cạnh. Vì có lửa nên tàu thường được thả vào buổi tối, trong chậu đặt giữa sân hoặc ở hiên, người lớn châm đèn, trẻ con ngồi quanh. Ánh lửa nhỏ trong bóng tối làm cả trò thêm huyền diệu.

Cả trai lẫn gái, cả nhà cùng xem. Khác với bắn bi hay nhảy dây, tàu thủy sắt tây là món cả nhà cùng ngồi xem. Ông bà ngồi ghế, bố mẹ châm đèn, trẻ con quỳ bên chậu, đếm xem tàu chạy được mấy vòng.

Một kỷ niệm: chậu thau giữa sân đêm rằm

Thử hình dung đêm rằm tháng Tám ở một ngôi nhà mái ngói có sân gạch. Cô bé tám tuổi được bố mua cho chiếc tàu sơn đỏ, cabin xanh. Mẹ múc nước giếng đổ đầy chiếc chậu thau lớn vẫn dùng để giặt chăn, đặt giữa sân. Bố rót chút dầu hoả vào chiếc đèn tí hon, châm lửa, cẩn thận đặt vào bụng tàu rồi thả xuống nước.

Một phút trôi qua, tàu vẫn đứng im. Cô bé nín thở. Rồi bỗng nghe bình bịch, bình bịch, tàu nhích lên, chạy một vòng, hai vòng, ba vòng quanh chậu. Đứa em trai bò sát mép chậu, tay khua nước, bị mẹ kéo lại. Ánh trăng rọi xuống mặt nước, ngọn lửa nhỏ trong tàu lập loè, tiếng tàu hoà với tiếng trống múa lân từ đầu ngõ vọng vào.

Tàu chạy đến khi hết dầu thì dừng. Cô bé đòi châm lại ba lần. Lần thứ tư bố bảo để mai, vì tàu nóng quá, phải nghỉ. Chiếc tàu ấy được cất trong hộp giấy, Trung thu năm sau mang ra thì nồi hơi đã gỉ, không chạy nữa. Nhưng tiếng bình bịch đêm ấy thì cô bé, giờ đã là mẹ, vẫn nhớ rõ.

Lỗi hay gặp và cách xử lý

Tàu thủy sắt tây nổi tiếng “khó tính”. Bảng dưới đây gom các lỗi nhiều người từng gặp và cách người lớn ngày ấy hay xử lý, để bạn dùng khi mua một chiếc về chơi cùng con.

Hiện tượngNguyên nhân hay gặpCách xử lý
Đốt đèn mà tàu đứng imỐng và nồi hơi chưa đầy nước, còn bọt khíMồi nước lại cho đến khi nước chảy đều ở đầu ống
Tàu chạy vài giây rồi tắtLửa quá nhỏ hoặc bấc ngắn, dầu cạnKéo bấc lên một chút, châm thêm dầu, thay mẩu nến to hơn
Lửa tắt khi thả xuống nướcGió lùa, hoặc nước bắn vào đènThả tàu ở chỗ kín gió, đặt tàu nhẹ tay
Tàu nghiêng, chìm dầnThân tàu thủng, nước lọt vào trongVớt lên lau khô; thân thủng thì gần như phải bỏ
Tàu cũ năm ngoái không chạyNồi hơi gỉ, ống tắcThử thổi thông ống; gỉ nhiều thì nên mua chiếc mới

Sau khi chơi, nên lấy đèn ra, lau khô thân tàu và để chỗ thoáng. Cất ẩm là nguyên nhân phổ biến nhất khiến tàu chỉ chạy được đúng một mùa Trung thu.

Tên gọi và khác nhau giữa các vùng

Tàu thủy sắt tây gắn với Trung thu ở nhiều nơi phía Bắc, nơi những phố bán đồ chơi Trung thu bày nó cạnh đèn ông sao, đèn kéo quân, mặt nạ giấy bồi. Tên gọi phổ biến là tàu thủy sắt tây hoặc tàu thủy chạy đèn. Ở một số nơi khác, người ta gọi theo âm thanh của nó là tàu bình bịch hay tàu póc póc.

Ở phía Nam, đồ chơi Trung thu quen thuộc nhiều người nhắc đến hơn là lồng đèn giấy kiếng, lồng đèn hình con vật, và tàu chạy đèn cũng có bán nhưng không phổ biến bằng ở phía Bắc theo lời kể của nhiều người. Ở miền Trung, mức độ phổ biến tùy từng nơi, thường ở thị xã, thành phố nhiều hơn vùng quê.

Một khác biệt nữa là chất liệu đèn. Có nơi bán kèm đèn dầu tí hon, có nơi chỉ dùng mẩu nến cắt ngắn. Đèn dầu cho lửa đều và lâu hơn nhưng có mùi; nến sạch hơn nhưng dễ tắt và chảy sáp vào khay. Người từng chơi ở hai vùng khác nhau thường tranh luận vui xem loại nào chạy khoẻ hơn.

Vì sao ít dần và ngày nay còn gặp ở đâu

Tàu thủy sắt tây chưa biến mất, nhưng không còn là món chính của Trung thu như trước. Những lý do hay được nhắc:

  • Đồ chơi nhựa chạy pin, có đèn, có nhạc rẻ và nhiều kiểu hơn, cha mẹ thấy tiện và an toàn hơn so với đồ có lửa.
  • Nghề làm đồ chơi sắt tây thủ công tốn công, lãi ít, ít người trẻ theo, nên số xưởng giảm dần.
  • Nhà phố ít sân, ít chậu thau lớn, chung cư lại ngại lửa trần.
  • Trẻ con có nhiều lựa chọn giải trí khác trong đêm Trung thu.

Ngày nay bạn vẫn có thể tìm thấy tàu thủy sắt tây ở các phố bán đồ chơi Trung thu truyền thống trong tháng Tám âm lịch, ở các hội chợ đồ chơi dân gian, góc trải nghiệm của bảo tàng và trên các trang bán hàng trực tuyến. Khi chơi với con, hãy dùng chậu nước vững, đặt trên mặt đất, người lớn châm và tắt đèn, để trẻ ngắm từ mép chậu. Đó cũng là dịp tốt để giải thích cho con về hơi nước và lực đẩy.

Câu đố đêm rằm

Vài câu đố để hỏi con hoặc đố nhau dưới trăng, đáp án đi kèm:

  • Câu đố: “Bụng có ngọn lửa, đuôi phụt nước ra, chạy vòng trong chậu, miệng kêu bình bịch.” Là gì? Đáp án: tàu thủy sắt tây chạy đèn.
  • Câu đố: “Nước nóng thành gì mà đẩy được tàu?” Đáp án: hơi nước.
  • Bạn còn nhớ chiếc tàu đầu tiên của bạn sơn màu gì không?
  • Bạn còn nhớ ai trong nhà là người châm đèn cho tàu không?

Câu đố thứ hai là cánh cửa nhỏ để nói chuyện khoa học với trẻ mà không cần sách. Còn hai câu cuối thường gợi lại hình ảnh một người bố, người ông cúi người bên chậu nước trong đêm trăng.

Nếu nhà có trẻ lớn hơn, bạn có thể đố tiếp: vì sao tàu không chạy lùi dù nước vừa phụt ra vừa hút vào cùng một ống? Câu này khó, người lớn cũng ít ai trả lời ngay, nhưng đọc lại phần nguyên lý ở trên là cả nhà cùng hiểu.

Câu hỏi thường gặp

Tàu thủy sắt tây chạy bằng gì?

Tàu chạy nhờ hơi nước. Ngọn đèn dầu hoặc mẩu nến đun nóng nồi hơi nhỏ, nước sôi hoá hơi đẩy nước trong ống phụt ra phía sau rồi lại hút vào, lặp liên tục, tạo lực đẩy tàu tiến lên và phát ra tiếng bình bịch.

Vì sao tàu thủy sắt tây kêu bình bịch?

Tiếng kêu đến từ nồi hơi: hơi nước giãn nở rồi ngưng tụ liên tục, với loại nồi có mặt kim loại mỏng thì mặt ấy còn bị đẩy ra kéo vào theo nhịp. Quá trình lặp lại rất nhanh nên nghe thành tiếng bình bịch đều đặn.

Mua tàu thủy sắt tây ở đâu?

Thường có ở các phố bán đồ chơi Trung thu truyền thống, hội chợ đồ chơi dân gian, cửa hàng đồ lưu niệm và các trang bán hàng trực tuyến, nhiều nhất vào khoảng tháng Tám âm lịch.

Cho trẻ chơi tàu thủy sắt tây có an toàn không?

Có thể an toàn nếu người lớn giám sát. Người lớn nên châm và tắt đèn, đặt chậu nước trên mặt đất vững, tránh xa rèm, giấy và đồ dễ cháy, và nhắc trẻ không chạm vào thân tàu khi đang nóng.

Tàu đốt đèn rồi mà không chạy thì làm sao?

Thường do ống và nồi hơi chưa đầy nước. Hãy mồi nước lại bằng cách bơm nước vào một đầu ống cho đến khi chảy đều ở đầu kia, kiểm tra bấc đèn đủ dài, rồi thả tàu ở nơi kín gió.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138