Thả diều giấy ngày xưa là trò của trẻ con khắp nơi, từ đê làng đến bãi đất trống ở thị xã: con diều tự làm bằng hai thanh tre buộc chéo, dán giấy báo hoặc giấy vở bằng hồ cơm nguội, đuôi là một dải giấy dài, dây là cuộn chỉ quấn quanh một chiếc lon hay khúc gỗ. Chạy ngược gió cho diều bốc lên, rồi đứng thả dây, ngửa cổ nhìn đến mỏi.
Bên cạnh diều trẻ con còn có diều sáo của người lớn ở nhiều làng phía Bắc, kêu vi vu trên trời cả buổi tối. Bài kể lại con diều ngày ấy trông ra sao, thả vào mùa nào ở từng vùng, cảm giác cầm dây, những lần diều mắc ngọn tre, vì sao bãi thả diều thưa dần, và cách làm lại một con với con mình.
Con diều trẻ con trông ra sao
Con diều trẻ con phổ biến nhất có khung hình thoi hoặc hình chữ thập, làm từ hai nan tre vót mỏng, buộc chéo ở giữa bằng chỉ. Một nan căng thêm sợi chỉ uốn hơi cong như cánh cung để diều có độ võng. Mặt diều là giấy báo cũ, giấy vở, có khi là tấm ni lông của túi đựng hàng. Hồ dán là cơm nguội miết nát trên đầu ngón tay, khô lại thì cứng và giòn.
Đuôi diều là phần trẻ con chăm chút nhất: một dải giấy dài cắt từ báo, hoặc nhiều mảnh giấy gập nối nhau, có khi là dải vải vụn. Đuôi giúp diều đứng thẳng, không chao lộn. Diều thiếu đuôi thì vừa lên đã cắm đầu xuống, đuôi quá nặng thì không bốc lên được. Chỉnh đuôi cho vừa là cả một buổi thử đi thử lại.
Dây thả diều thường là chỉ khâu của mẹ, chỉ cước câu cá, hoặc dây gai. Cuộn dây được quấn quanh một chiếc lon rỗng, một khúc tre hay một miếng gỗ khoét hai đầu. Con diều nào có cuộn dây dài được cả nhóm ngưỡng mộ, vì nó bay được cao hơn những con khác, nhỏ xíu như một chấm đen trên trời.
Những loại diều hay thấy
Diều ngày xưa không chỉ có một kiểu. Bảng dưới đây gom các loại thường gặp, ai làm và ai thả:
| Loại diều | Làm từ | Ai thả | Đặc điểm |
|---|---|---|---|
| Diều giấy báo trẻ con | Nan tre, giấy báo, hồ cơm | Trẻ con tự làm | Nhẹ, rẻ, dễ rách, bay thấp vừa |
| Diều ni lông | Nan tre, túi ni lông, băng dính | Trẻ con lớn hơn | Không sợ ướt, bền hơn, kêu sột soạt khi gió mạnh |
| Diều có hình con vật | Khung tre uốn, giấy màu | Mua ở chợ phiên, hàng đồ chơi | Đẹp, nặng, cần gió đều mới lên |
| Diều sáo | Khung tre lớn, giấy bản hoặc vải, gắn ống sáo | Người lớn ở nhiều làng phía Bắc | To, thả cao, tiếng sáo vi vu cả đêm |
Diều sáo là chuyện của người lớn: khung to bằng người, thả bằng dây thừng nhỏ, có nơi buộc dây vào cây hoặc cọc cho diều bay qua đêm. Trẻ con chỉ được đứng xem và nghe tiếng sáo, mơ đến ngày mình đủ lớn để thả một con như thế.
Mùa thả diều ở từng vùng
Nhiều nơi phía Bắc: mùa hè. Khoảng những tháng hè, khi gió nồm nam thổi đều và cánh đồng đã gặt vụ chiêm, trẻ con kéo nhau ra đê, ra đồng thả diều cuối chiều. Diều sáo của người lớn cũng lên trong mùa này.
Nhiều nơi phía Nam: mùa khô, quanh Tết. Ở đồng bằng phía Nam, mùa thả diều thường rơi vào những tháng cuối năm và đầu năm, khi gió chướng thổi mạnh và ruộng đã gặt xong. Trẻ con thả diều trên ruộng khô, bờ kênh, sân phơi lúa.
Miền Trung: bãi cát, bờ biển, đồng gặt. Ở dải đất ven biển miền Trung, gió biển mạnh nên diều lên nhanh, trẻ con thả trên bãi cát hoặc đồng ruộng sau gặt. Mùa thả tùy gió từng địa phương.
Thành phố: sân vận động, bãi đất trống, sân thượng. Trẻ con thành phố thả diều ở bãi đất chưa xây, sân vận động lúc vắng, có khi trên sân thượng nhà tập thể, dù người lớn rất lo.
Cảm giác cầm dây và tiếng diều trên trời
Khoảnh khắc khó quên nhất là lúc diều bốc lên. Một đứa cầm diều đứng xa, giơ cao, chờ hiệu lệnh. Đứa cầm dây chạy ngược gió, dây căng dần, rồi diều rời tay bạn, chao một vòng, lắc đầu, và bất ngờ vút lên. Dây trong tay bỗng nặng, rung bần bật, như đang giữ một con chim sống.
Khi diều đã lên cao, mọi thứ chậm lại. Người thả đứng yên, thỉnh thoảng nhả thêm dây, thỉnh thoảng giật nhẹ khi diều chúi xuống. Tiếng giấy phần phật nghe rõ khi diều còn thấp, lên cao thì chỉ còn tiếng gió vù vù qua tai. Ở những làng có diều sáo, chiều muộn còn nghe tiếng sáo trầm bổng từ trên cao vọng xuống, lúc gần lúc xa.
Tay sau một buổi thả diều thường có vết hằn đỏ do dây cứa, cổ mỏi vì ngửa nhìn trời, mũi nhiễm mùi rơm rạ và đất khô. Có đứa buộc đầu dây vào cổ tay cho khỏi tuột, rồi bị diều kéo chạy theo suốt bờ ruộng.
Một kỷ niệm: con diều mắc trên ngọn tre
Thử hình dung hai anh em ở một làng ven sông, anh mười tuổi, em sáu tuổi. Hai anh em mất cả một buổi sáng làm con diều đầu tiên: nan tre xin ông, giấy báo cũ của bố, cơm nguội mẹ để lại trong nồi. Chiều ra đê, diều lên được ngay lần thả thứ hai, bay cao đến nỗi em phải lấy tay che nắng mới nhìn thấy.
Rồi gió đổi chiều. Diều chao mạnh, anh cuống tay giật dây, con diều lao xuống, mắc chặt vào ngọn bụi tre cuối làng. Hai anh em đứng dưới gốc tre gọi mãi, kéo mãi, dây đứt. Con diều nằm lại trên đó, giấy báo bay phần phật suốt mấy ngày, đến khi một trận mưa làm nó rũ xuống.
Ông thấy cháu buồn, tối ấy ngồi vót nan làm cho hai đứa một con mới, to hơn, đuôi dài hơn. Lần này ông dặn thả xa bụi tre, xa đường dây điện. Người em bây giờ đã có con, mỗi lần nhìn thấy diều bay trên trời vẫn nhớ đến con diều đầu tiên mắc ngọn tre và đôi tay ông vót nan dưới ánh đèn.
An toàn và vì sao bãi thả diều thưa dần
Thả diều vẫn còn, nhưng không còn là cảnh quen mỗi chiều như trước. Một vài lý do, kèm những lưu ý an toàn mà ngày xưa ít ai để ý:
- Dây điện nhiều hơn: nhiều khu dân cư chằng chịt đường dây, diều mắc vào rất nguy hiểm. Tuyệt đối không trèo lên hay dùng sào kéo diều mắc trên dây điện.
- Bãi đất trống thu hẹp: đê, đồng, bãi đất đầu làng được làm đường, xây nhà; ở thành phố gần như chỉ còn công viên lớn và bãi ven sông.
- Sân thượng không phải chỗ thả diều: trẻ mải nhìn diều dễ lùi bước, nhiều tai nạn đáng tiếc đã xảy ra từ những sân thượng không có lan can cao.
- Diều mua sẵn thay diều tự làm: diều vải, diều nhựa bán ở chợ, công viên rất rẻ, nên ít trẻ còn tự vót nan dán giấy.
Ngày nay bạn vẫn gặp cảnh thả diều đông vui ở các bãi cỏ ven sông, các công viên rộng, những cánh đồng sau gặt ở quê, và các lễ hội diều do nhiều địa phương tổ chức. Chọn bãi thoáng, xa đường dây điện và đường xe là đủ để buổi thả diều an toàn.
Làm một con diều giấy với con
Một con diều giấy đơn giản có thể làm xong trong khoảng một giờ. Các bước dưới đây dùng vật liệu dễ tìm:
- Chuẩn bị hai nan tre hoặc hai que gỗ mảnh, một dài bằng cánh tay trẻ, một ngắn hơn chừng một phần ba.
- Đặt que ngắn chéo lên que dài, cách đầu que dài khoảng một phần tư, buộc chặt bằng chỉ thành hình chữ thập.
- Căng một sợi chỉ nối bốn đầu que để tạo khung hình thoi, đặt khung lên tờ giấy, cắt giấy rộng hơn khung một chút, gập mép giấy qua sợi chỉ rồi dán bằng hồ.
- Buộc dây lèo: một đoạn chỉ nối điểm gần đầu diều và điểm gần đuôi diều, thả dây thả vào khoảng một phần ba từ đầu. Đây là chỗ quyết định diều có đứng gió hay không.
- Làm đuôi dài gấp ba đến bốn lần thân diều, bằng giấy hoặc dải vải nhẹ, dán vào đầu dưới.
- Ra bãi thoáng, cho trẻ cầm cuộn dây, người lớn giữ diều đứng xa, thả khi có gió. Diều chao lộn thì nối thêm đuôi, diều không lên thì dịch điểm buộc dây lèo.
Trẻ thường thất bại vài lần trước khi diều lên được. Chính những lần sửa đuôi, chỉnh dây ấy là phần mà người lớn hôm nay nhớ nhất về tuổi thơ thả diều của mình.
Đố vui về diều
Một vài câu đố quen thuộc và câu hỏi nhớ lại, đáp án đi kèm:
- Câu đố: “Không cánh mà bay, không chân mà đứng trên trời, chỉ cần một sợi dây là ngoan ngoãn.” Là gì? Đáp án: con diều.
- Câu đố: “Diều không có nó thì cắm đầu, có nó quá nặng thì không lên.” Là gì? Đáp án: đuôi diều.
- Bạn còn nhớ con diều đầu tiên của bạn dán bằng giấy gì và hồ gì không?
- Bạn còn nhớ nơi bạn hay ra thả diều ngày nhỏ giờ ra sao không?
Nhiều người trả lời câu thứ ba ngay lập tức: giấy báo và cơm nguội. Còn câu thứ tư thì thường kèm một tiếng thở dài nhẹ, vì bãi đất ấy phần lớn đã thành nhà cửa, đường sá.
Với trẻ nhỏ, bạn có thể thêm một câu đố quan sát: chỉ lên một con diều đang bay và hỏi vì sao dây lại cong chứ không thẳng, vì sao diều không bay thẳng lên đỉnh đầu người thả. Câu trả lời liên quan đến sức gió và trọng lượng của chính sợi dây, đủ cho một buổi trò chuyện dài trên bãi cỏ.
Câu hỏi thường gặp
Thả diều vào mùa nào là đẹp nhất?
Tùy vùng. Ở nhiều nơi phía Bắc, mùa thả diều là mùa hè khi có gió nồm nam; ở nhiều nơi phía Nam là mùa khô cuối năm khi có gió chướng. Quan trọng nhất là có gió đều và bãi thả rộng, thoáng.
Vì sao diều cần có đuôi?
Đuôi tạo lực kéo nhẹ ở phía dưới, giúp diều giữ thẳng và không bị xoay lộn khi gió đổi. Diều càng nhỏ, nhẹ thì càng cần đuôi dài; diều lớn có khung tốt có thể cần ít đuôi hơn.
Diều sáo khác diều trẻ con như thế nào?
Diều sáo to hơn nhiều, khung tre chắc, thường do người lớn làm và thả, có gắn ống sáo để khi gặp gió thì phát ra tiếng vi vu. Đây là thú chơi lâu đời ở nhiều làng phía Bắc.
Diều mắc vào dây điện thì phải làm gì?
Không trèo, không dùng sào hay kéo dây để gỡ, vì rất nguy hiểm. Hãy cắt bỏ phần dây thả, tránh xa khu vực và báo cho đơn vị quản lý điện nếu diều có thể gây sự cố.
Làm diều giấy cho trẻ cần những gì?
Cần hai nan tre hoặc que gỗ mảnh, giấy mỏng nhẹ, hồ dán hoặc băng dính, chỉ khâu để buộc khung và một cuộn dây đủ dài. Thêm một dải giấy hay vải nhẹ làm đuôi là có thể ra bãi thả.