ThanQuen.comThân Quen
Đồ vật trong nhà ngày xưa

Ấm tích và giỏ ủ ngày xưa: ấm nước chè xanh nóng cả buổi

Ấm tích là chiếc ấm sành sứ to có quai xách, đặt trong giỏ đan lót bông để giữ nóng nước chè xanh, nước vối cả buổi. Tả ấm, giỏ, cách pha và những buổi ra đồng.

Close view of a large ceramic teapot nestled in a round woven rattan basket lined with faded floral cloth, two rough clay bowls beside it, late afternoon light

Ấm tích là chiếc ấm to bằng sành hoặc sứ, bụng tròn, vòi ngắn, có quai xách cong phía trên, thường đặt trong một chiếc giỏ đan bằng mây, tre hay cói lót bông vải dày gọi là giỏ tích hay giỏ ủ, để nước chè xanh, nước vối giữ nóng suốt buổi. Ở nhiều vùng phía Bắc và Bắc Trung Bộ những năm 80, 90, nhà nào cũng có một bộ ấm tích, đặt trên phản, trên chõng hay ở góc bếp.

Khác với chiếc ấm nhỏ dùng pha trà khô tiếp khách, ấm tích là ấm của cả nhà, của ngày mùa và của người làm đồng. Dưới đây là chiếc ấm và chiếc giỏ được tả lại kỹ, những thứ nước thường được ủ trong đó, cách pha một ấm chè xanh, những buổi mang ấm ra đồng, và vì sao bộ ấm ấy dần nhường chỗ cho phích và bình nhựa.

Chiếc ấm và chiếc giỏ: tả từng chi tiết

Ấm tích to hơn ấm pha trà nhiều lần, chứa được nước cho cả nhà uống trong một buổi. Thân ấm tròn như quả bưởi lớn, bằng sành men nâu, men xanh hoặc sứ trắng vẽ hoa lam. Vòi ấm ngắn và mập, miệng ấm rộng có nắp đậy. Quai không gắn ở bên hông như ấm thường mà là quai xách vắt ngang phía trên, làm bằng đồng, sắt uốn, hoặc một vòng mây bện, cầm vào hơi lỏng lẻo và kêu lạch cạch khi nhấc.

Giỏ tích là phần làm nên tên tuổi của bộ ấm. Giỏ hình trụ hoặc hình quả bầu, đan bằng mây, tre chẻ nhỏ hoặc cói, bên trong lót một lớp bông dày bọc vải hoa, vừa khít thân ấm. Mặt trước giỏ khoét một lỗ cho vòi ấm thò ra. Có loại giỏ có nắp riêng, cũng lót bông, úp lên trên. Khi đặt ấm vào giỏ, chỉ còn vòi và quai lộ ra ngoài.

Cầm giỏ tích lên thấy nặng tay, ấm áp, mùi mây tre lẫn mùi vải bông và mùi chè. Vải lót lâu ngày ngả màu nâu nhạt vì hơi chè ngấm vào. Rót nước thì không nhấc ấm ra mà nghiêng cả giỏ, nước chảy từ vòi xuống bát sành ồng ộc. Nhà nào kỹ thì có thêm một chiếc khay gỗ nhỏ để giỏ, bên cạnh là mấy chiếc bát sành hay chén to úp ngược.

Trong ấm tích thường có gì

Ấm tích không chỉ để chè xanh. Tuỳ mùa, tuỳ vùng, người ta ủ nhiều loại nước uống hằng ngày khác nhau. Bảng sau ghi lại những loại hay gặp ở nhiều nhà phía Bắc:

Loại nướcLàm từ gìMàu và vị quen thuộc
Chè xanh tươiLá chè tươi vò nhẹ, có nhà cho thêm vài lát gừngXanh vàng trong, chát nhẹ rồi ngọt hậu
Nước vốiLá vối hoặc nụ vối phơi khô, ủ lâuNâu đỏ, thơm mùi ngai ngái, vị dịu
Nước lá ổi, lá senLá phơi khô theo mùaMàu vàng nâu, vị nhạt, hơi chát
Nước chè hạt, chè nụNụ chè hoặc hạt chè sao khôMàu vàng, vị đậm hơn chè lá
Nước gừng nóngGừng đập dập, đun sôiVàng nhạt, cay ấm, hay dùng ngày rét

Nước chè xanh và nước vối là hai thứ phổ biến nhất. Nước vối được nhiều nhà ủ quanh năm vì lá khô cất được lâu, mùa hè uống thay nước lọc. Chè xanh tươi thì gắn với những vườn chè nhỏ quanh nhà, sáng ra hái một nắm là đủ một ấm.

Ở nhiều nơi phía Nam, thói quen ủ một ấm lớn như vậy ít phổ biến hơn. Nhiều nhà pha trà trong bình nhỏ uống ngay, hoặc dùng bình thủy, bình nước đá cho trời nóng.

Pha một ấm chè xanh kiểu ngày xưa

Cách pha mỗi nhà một chút khác nhau. Dưới đây là cách làm khá phổ biến ở nhiều làng quê phía Bắc, để bạn hình dung chứ không phải công thức duy nhất:

  1. Hái một nắm lá chè tươi buổi sáng, chọn lá bánh tẻ, không quá non không quá già, bỏ cuống to.
  2. Rửa lá qua nước sạch, để ráo. Vò nhẹ lá bằng hai tay cho dập, để chè ra nước nhanh hơn.
  3. Tráng ấm tích bằng một ít nước sôi cho ấm nóng lên, đổ đi.
  4. Cho lá chè vào ấm, nhiều nhà thêm vài lát gừng. Chế nước sôi già vào khoảng một nửa ấm, lắc nhẹ rồi chắt bỏ nước đầu để lá sạch hơn.
  5. Chế nước sôi lần hai cho đầy ấm, đậy nắp, đặt ngay vào giỏ, đậy nắp giỏ.
  6. Chờ chừng mười lăm, hai mươi phút cho chè ngấm. Nước có màu xanh vàng là uống được, ủ trong giỏ có thể giữ ấm khá lâu trong buổi.

Có nhà không chế mà cho lá chè vào nồi đun sôi rồi mới rót sang ấm tích, nước sẽ đậm và nâu hơn. Chè xanh để lâu qua đêm thì đổi màu, đổ đi, sáng hôm sau pha ấm mới. Mặt nước chè trong bát thường có một lớp váng mỏng, trẻ con thổi cho dạt sang một bên rồi mới uống. Nước vối thì khác, lá khô được ủ lâu hơn, có nhà đun hẳn một nồi rồi mới rót sang ấm, nước đậm màu và để được lâu hơn chè xanh.

Ấm tích ngày mùa: một buổi trưa ngoài đồng

Mùa gặt ở một làng đồng bằng, chuyện có thể diễn ra thế này. Mười giờ sáng, mẹ pha xong ấm chè xanh, đặt vào giỏ, buộc thêm một sợi dây quanh nắp giỏ cho chắc, xếp vào thúng cùng mấy chiếc bát sành, một đĩa khoai luộc. Cô con gái lớn đội thúng ra đồng, đi trên bờ ruộng hẹp, cố giữ cho giỏ tích không nghiêng.

Ngoài ruộng, mọi người đang cắt lúa dưới nắng. Thấy cô bé từ xa, ai nấy đứng thẳng lưng, đi về gốc cây đa ở đầu bờ. Giỏ tích được đặt xuống bóng râm, mẹ nghiêng giỏ rót chè ra từng bát. Nước chè vẫn nóng, mùi lá chè lẫn mùi rơm rạ. Mọi người ngồi xổm, thổi phù phù rồi uống từng ngụm lớn, nói chuyện ruộng ai năng suất, mai cắt ở thửa nào.

Chuyện giả định ấy rất gần với ký ức của nhiều người lớn lên ở nông thôn. Chiếc giỏ tích ra đồng không chỉ mang nước, nó mang theo một quãng nghỉ giữa buổi làm. Uống xong bát chè, người ta lại xuống ruộng, còn đứa trẻ ngồi trông giỏ, nghe tiếng liềm cắt lúa xoèn xoẹt và chờ được sai mang ấm về.

Những cảm giác chỉ ấm tích mới có

Quai ấm nóng tay. Quai đồng hay quai sắt hấp hơi nóng từ thân ấm, cầm lâu thấy ấm tay. Người lớn hay quấn thêm một vòng vải hoặc dây cói quanh quai cho đỡ nóng.

Tiếng rót ồng ộc. Ấm to, vòi mập nên nước chảy ra thành dòng lớn, kêu ồng ộc. Trẻ con mới học rót thường nghiêng giỏ quá đà, nước tràn ra khay.

Mùi giỏ. Giỏ dùng lâu ngày ngấm mùi chè, mùi vối, mùi khói bếp. Mở nắp giỏ là một luồng hơi ấm và mùi lá bốc lên.

Bát sành nặng tay. Nước trong ấm tích thường được rót ra bát sành hay chén to chứ không phải chén nhỏ. Bát dày, nặng, giữ nóng, hai tay ôm bát uống vào sáng mùa đông là ấm cả người.

Hơi ấm từ lỗ vòi. Mùa đông, trẻ con hay áp má vào chỗ vòi ấm thò ra khỏi giỏ để hơ cho ấm. Người lớn bảo coi chừng bỏng, nhưng chỗ đó chỉ ấm vừa đủ vì đã qua lớp bông dày, nên trò này cứ lặp lại mãi mỗi khi gió mùa về.

Bã chè dưới đáy ấm. Đổ bã chè là việc của trẻ con. Bã chè xanh được đổ vào gốc cây trong vườn, có nhà dùng bã chè lau bàn, lau sàn gỗ.

Vì sao ấm tích vắng dần, ngày nay còn gặp ở đâu

Phích nước tiện hơn vì giữ nóng lâu hơn và nhẹ hơn, rồi bình nhựa, bình giữ nhiệt, nước đóng chai thay chỗ ấm tích trong những buổi ra đồng. Máy móc thay sức người trong mùa gặt nên những buổi uống chè giữa ruộng cũng thưa đi. Giỏ mây lót bông khó giặt, dễ mốc nếu để ẩm, nhiều nhà bỏ giỏ, chỉ giữ chiếc ấm.

Dù vậy, ấm tích vẫn còn ở khá nhiều nhà nông thôn phía Bắc, nhất là nhà có người già quen uống nước vối, nước chè xanh. Một số làng nghề gốm vẫn làm ấm tích dáng cũ, một số làng nghề mây tre vẫn đan giỏ ủ, bán cho nhà hàng, quán ăn đồng quê và người thích đồ xưa. Ở chợ đồ cũ, giỏ tích kèm ấm sứ hoa lam là món được nhiều người tìm mua để trang trí.

Nếu nhà còn giữ một bộ ấm tích, bạn có thể thay lớp vải lót bên trong giỏ bằng vải mới, phơi giỏ thật khô, rửa ấm bằng nước nóng và chút muối hạt để sạch cặn chè. Pha một ấm nước vối hay chè xanh, đặt vào giỏ giữa bàn, rót ra bát mời ông bà. Đôi khi chỉ một ngụm nước ấy là đủ để người lớn bắt đầu kể chuyện mùa gặt năm nào.

Bạn còn nhớ: câu đố về ấm tích

Vài câu đố nhỏ cho buổi trà chiều cuối tuần, đáp án nằm ngay sau câu:

  • “Mặc áo bông quanh năm, chỉ thò mỗi cái mũi ra ngoài.” Đáp án: ấm tích trong giỏ ủ.
  • “Bụng to như bưởi, quai vắt qua đầu, ra đồng có người đội.” Đáp án: chiếc ấm tích.
  • Vì sao giỏ ủ phải lót bông dày? Đáp án: để giữ hơi nóng cho nước trong ấm lâu nguội.
  • Nước vối có màu gì? Đáp án: nâu đỏ, đậm hơn nước chè xanh.
  • Bã chè xanh ngày xưa thường đổ đi đâu? Đáp án: đổ vào gốc cây trong vườn, có nhà dùng để lau bàn.

Những câu đố này hợp để đố trẻ con khi về quê. Đố xong, cho chúng tự tay nghiêng giỏ rót một bát nước, chúng sẽ hiểu vì sao người lớn phải dặn nghiêng từ từ. Bát nước tự rót bao giờ cũng ngon hơn, và câu chuyện kèm theo về những buổi đội giỏ ra đồng sẽ ở lại lâu hơn mọi câu trả lời đúng.

Câu hỏi thường gặp

Ấm tích là gì?

Ấm tích là chiếc ấm sành hoặc sứ cỡ lớn, có quai xách vắt ngang phía trên, dùng để ủ nước chè xanh, nước vối cho cả nhà uống trong ngày. Ấm thường đặt trong giỏ đan lót bông để giữ nóng, gọi là giỏ tích hay giỏ ủ.

Giỏ ủ ấm tích giữ nóng được bao lâu?

Tuỳ độ dày lớp bông lót, thời tiết và lượng nước trong ấm. Với giỏ lót kỹ và ấm đầy, nước thường còn ấm trong nhiều giờ của một buổi. Phích nước giữ nóng lâu hơn, nhưng giỏ ủ vẫn đủ cho một buổi làm đồng.

Ấm tích khác ấm pha trà thường thế nào?

Ấm pha trà thường nhỏ, quai ở bên hông, dùng pha trà khô uống ngay với chén nhỏ khi tiếp khách. Ấm tích to hơn nhiều, quai xách trên đỉnh, đặt trong giỏ ủ, dùng cho nước chè tươi, nước vối uống dần cả buổi.

Làm sao vệ sinh giỏ ủ ấm tích cũ?

Tháo lớp vải lót ra giặt hoặc thay mới, giữ lại phần bông nếu còn tốt và phơi thật khô. Phần vỏ mây tre lau bằng khăn ẩm, phơi nắng nhẹ, tránh ngâm nước lâu. Giỏ để nơi ẩm dễ bị mốc, nên cất ở chỗ thoáng.

Ấm tích có phổ biến ở mọi miền không?

Ấm tích và giỏ ủ phổ biến nhất ở nhiều vùng phía Bắc và Bắc Trung Bộ, gắn với thói quen uống chè xanh, nước vối. Ở nhiều nơi phía Nam, người ta thường pha trà bình nhỏ uống ngay hoặc dùng bình thủy nên ấm tích ít gặp hơn.

Ngày nay còn mua được ấm tích ở đâu?

Ấm tích dáng cũ còn bán ở một số làng nghề gốm, cửa hàng đồ gốm sứ và chợ quê. Giỏ ủ đan mây tre có ở làng nghề mây tre đan và chợ đồ cũ. Nhiều người mua cả bộ để dùng hằng ngày hoặc trang trí theo lối xưa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138