Màn tuyn, ở phía Nam gọi là mùng, là tấm lưới vải mỏng mắt nhỏ may thành hình hộp chữ nhật, bốn góc có dây buộc vào cọc giường hay đinh trên tường, mép dưới giắt dưới chiếu để muỗi không lọt vào khi ngủ. Từ những năm 80 tới đầu 2000, gần như mọi giường ngủ ở Việt Nam đều có một chiếc màn, mắc lên mỗi tối và gấp gọn mỗi sáng.
Việc mắc màn, giắt màn, rồi soi đèn đập con muỗi lọt vào là nghi thức đi ngủ của cả một thế hệ. Dưới đây là chiếc màn được tả lại kỹ, cách mắc và giắt cho kín, chuyện đập muỗi, những chiếc màn vá chằng vá đụp, cách người xưa dùng lại màn cũ và nơi chiếc màn vẫn còn được dùng hằng đêm.
Chiếc màn tuyn: chất vải, màu sắc, mùi màn mới
Màn phổ biến nhất làm từ vải tuyn sợi tổng hợp, mắt lưới nhỏ như hạt vừng, màu trắng, xanh nhạt, hồng nhạt hoặc xanh lá. Sờ vào thấy mỏng, hơi ráp, kêu sột soạt khi kéo. Màn mới mua về có mùi hồ vải rất riêng, mắc lên đêm đầu tiên còn thấy hơi cứng, mấy lần giặt mới mềm ra. Viền trên và bốn góc được may thêm một dải vải dày, ở góc có quai vải hoặc dây dù để buộc.
Màn có nhiều cỡ: màn một người cho chiếc giường hẹp hay chõng tre, màn đôi cho giường vợ chồng, màn to cho cả nhà ngủ chung trên một tấm phản lớn. Ở một số vùng lạnh, nhà có loại màn vải dày hơn, gần như vải mỏng không có mắt lưới, vừa chống muỗi vừa chắn gió mùa đông. Màn dùng lâu ngả màu ngà, mép dưới thường bẩn hơn vì giắt chiếu và bị kéo nhiều. Giặt màn là việc của ngày nắng to: ngâm trong chậu nước xà phòng, vò nhẹ, không vắt xoắn mạnh vì vải tuyn dễ toạc, rồi vắt lên dây phơi căng cả bốn góc cho nhanh khô.
Nằm trong màn, nhìn ra ngoài thấy mọi thứ mờ đi như qua một lớp sương. Ngọn đèn dầu hay bóng đèn tròn ngoài màn toả ra một quầng sáng mềm. Tiếng muỗi vo ve bên ngoài nghe rất rõ, nhưng trong màn thì an toàn. Cảm giác ấy, của một chiếc hộp nhỏ bằng sương giữa căn phòng, là điều nhiều người lớn lên thời đó vẫn nhớ khi đã quen ngủ phòng kín cửa.
Mắc màn và giắt màn cho kín: các bước mỗi tối
Trẻ con thường được giao việc mắc màn từ khoảng bảy tám tuổi. Làm cho đúng thì đêm đó ngủ yên, làm ẩu thì cả nhà dậy đập muỗi. Thứ tự quen thuộc như sau:
- Rũ màn cho bung ra, tìm bốn góc. Màn gấp đúng cách từ sáng thì chỉ cần cầm hai góc là thả ra được.
- Buộc hai góc phía đầu giường trước, vào cọc màn, đinh tường hay sợi dây căng ngang. Buộc kiểu thắt nơ để sáng ra kéo một cái là tháo được.
- Buộc hai góc phía chân giường, kéo cho đỉnh màn căng phẳng, không võng xuống giữa.
- Chui vào trong màn, đứng hoặc quỳ trên chiếu, giắt mép màn xuống dưới chiếu hoặc đệm, đi một vòng quanh giường, chỗ nào hở thì nhét thêm.
- Phía cửa vào, để thừa một vạt màn chồng lên nhau. Ai vào sau cùng thì vén vạt ấy chui vào thật nhanh rồi giắt lại.
- Trước khi tắt đèn, soi một vòng trong màn xem có con muỗi nào lọt vào không.
Sáng ra, việc gấp màn cũng có thứ tự: tháo bốn góc, gập đôi theo chiều dài, gập tiếp rồi cuộn hoặc gấp vuông đặt ở đầu giường. Nhiều nhà không tháo hẳn mà chỉ vén màn lên, vắt lên dây cho gọn để tối khỏi phải buộc lại.
Những đêm đập muỗi: kỹ năng ai cũng có
Nghe tiếng vo ve là biết. Nằm trong màn mà nghe tiếng muỗi sát tai nghĩa là có con lọt vào. Cả nhà cùng bật dậy, có người bật đèn, có người soi đèn pin.
Soi đèn vào góc màn. Muỗi hay đậu ở góc trên của màn, chỗ tối nhất. Soi đèn pin từ dưới lên là thấy một chấm đen nhỏ bám vào lưới.
Đập bằng hai lòng bàn tay. Kỹ năng chung của cả thế hệ là vỗ hai tay vào nhau thật nhanh, kẹp muỗi giữa lòng bàn tay. Đập trúng con no máu thì để lại một vệt đỏ trên tay hoặc trên màn.
Vết máu trên màn. Màn nhà nào cũng có vài chấm nâu nhạt, dấu vết của những trận đập muỗi. Giặt mãi không sạch hẳn, nhiều người nhìn vết ấy là nhớ đúng đêm hôm nào.
Tìm lỗ thủng. Nếu đêm nào cũng có muỗi, chắc chắn màn có lỗ. Sáng hôm sau soi màn ra ánh nắng, tìm lỗ, vá lại hoặc buộc túm chỗ thủng bằng một sợi chun.
Cãi nhau ai để hở màn. Anh chị em ngủ chung màn thì luôn có một cuộc tranh luận nhỏ: ai vào sau cùng, ai giắt ẩu. Người lớn phân xử bằng cách giao luôn việc giắt màn cho đứa bị tố.
Ngủ chung một màn: một buổi tối giả định
Kể chuyện một căn nhà ở ven đô, mùa hè, ba anh em ngủ chung một chiếc giường lớn trải chiếu cói. Chín giờ tối, chị cả mắc màn, em út ngồi trong màn chờ, đứa giữa đi đánh răng về muộn. Cậu ta vén màn chui vào, nhưng chậm một nhịp, vạt màn mở toang. Ba phút sau, tiếng vo ve vang lên. Cả ba cùng bật dậy, chị cả soi đèn, em út hét “đây này”, cậu anh vỗ tay bộp một cái, trượt.
Trận đập muỗi kéo dài năm phút, kết thúc bằng một vệt đỏ trên lòng bàn tay chị cả và một tràng cười. Rồi cả ba nằm xuống, đèn tắt, tiếng quạt chạy đều. Em út lấy tay vạch lên màn những đường ngón tay, vẽ hình trên lớp lưới mờ dưới ánh trăng hắt qua cửa sổ. Đứa giữa thì kể chuyện ma nghe được ở lớp, đến khi chị cả bảo im để ngủ.
Ngày mai không ai nhớ đã kể chuyện gì. Nhưng hàng chục năm sau, khi đã có nhà riêng, ngủ trong phòng máy lạnh không một con muỗi, ba anh em vẫn nhắc lại những đêm chui chung một chiếc màn. Với nhiều gia đình, chiếc màn là ranh giới nhỏ nhất của một thế giới chung: bên trong là anh em, bên ngoài là đêm tối và muỗi.
Màn cũ chưa vứt: những cách dùng lại của người xưa
Ngày trước ít thứ gì bị bỏ đi, chiếc màn cũng vậy. Khi màn đã rách nhiều, không vá nổi, nó còn được dùng tiếp theo nhiều cách:
| Cách dùng | Làm thế nào | Ai hay làm |
|---|---|---|
| Che rau, che mạ | Căng mảnh màn lên khung tre trên luống rau non | Người làm vườn, nhà có mảnh đất nhỏ |
| Vợt bắt cá, bắt cào cào | Khâu mảnh màn vào vòng tre có cán | Trẻ con ở quê |
| Lọc nước, lọc bột | Gấp đôi mảnh màn, buộc lên miệng chum hay nồi | Người nội trợ |
| Phơi đồ khô | Căng màn trên nong, nia để phơi đồ không bị ruồi đậu | Nhà làm tôm khô, cá khô, mứt |
| Màn che nôi, che võng em bé | Cắt nhỏ, khâu lại vừa nôi | Nhà có con nhỏ |
Những cách dùng này giờ vẫn còn đúng. Mảnh màn cũ sạch có thể căng làm lưới che cây con trên ban công, làm túi đựng đồ chơi tắm cho trẻ nhỏ thoát nước nhanh, hay túi giặt cho đồ mỏng.
Ở nhiều nhà, chiếc màn đi qua ba đời sử dụng: màn ngủ của bố mẹ, rồi màn của con, cuối cùng thành tấm che luống rau ngoài vườn.
Màn và mùng ở các vùng, và vì sao vắng dần
Ở phía Bắc gọi là màn, ở phía Nam gọi là mùng, miền Trung có nơi dùng cả hai từ. Ở nhiều vùng phía Nam, nhất là vùng sông nước, muỗi nhiều quanh năm nên mùng được mắc cả khi ngủ trưa. Người ở đây còn có mùng võng: một chiếc mùng nhỏ may ôm theo võng, buộc hai đầu vào cột, để nằm võng ngoài hiên mà không bị muỗi đốt. Ở vùng núi, màn dày hơn và gắn với những đêm lạnh.
Chiếc màn tuyn vắng dần ở thành phố khi nhà cửa có lưới chắn ở cửa sổ, có máy lạnh đóng kín, có thuốc và vợt diệt muỗi. Sau đó là màn chụp gấp được, màn khung không cần buộc dây, tiện hơn cho người bận rộn. Dù vậy, ở nông thôn và vùng nhiều muỗi, màn mắc bốn góc vẫn là thứ không thể thiếu, và ở nhiều vùng núi, màn ngủ vẫn là cách phòng muỗi quen thuộc nhất.
Nếu muốn con cháu biết cảm giác ngủ trong màn, bạn có thể mắc thử một chiếc vào một buổi tối mất điện hoặc khi về quê. Dạy trẻ cách giắt màn, cách soi muỗi, cách vỗ tay bắt muỗi. Chuyện nhỏ, nhưng là một kỹ năng thật, và là cách để hai thế hệ cùng có chung một kỷ niệm.
Bạn còn nhớ: câu đố về chiếc màn
Vài câu đố quen thuộc, đáp án ngay sau mỗi câu:
- “Nhà không vách, cửa không then, tối giăng sáng gấp, muỗi đứng ngoài nhìn.” Đáp án: chiếc màn ngủ.
- “Bốn tai buộc bốn phương, bụng rỗng mà chứa cả nhà.” Đáp án: chiếc màn đôi mắc trên giường.
- Muỗi lọt vào màn thường đậu ở đâu? Đáp án: góc trên của màn, chỗ tối nhất.
- Ở phía Nam, chiếc màn nhỏ may ôm theo võng gọi là gì? Đáp án: mùng võng.
- Vì sao phải giắt mép màn xuống dưới chiếu? Đáp án: để không có khe hở cho muỗi chui vào từ dưới.
Hỏi thử người lớn trong nhà xem ai là người giắt màn kỹ nhất ngày trước. Thường sẽ có một cái tên được cả nhà công nhận, kèm theo một câu chuyện đập muỗi để kể lại. Còn nếu trong nhà có trẻ nhỏ chưa từng ngủ màn, câu đố đầu tiên có khi làm chúng đoán mãi không ra, vì với chúng, một ngôi nhà không vách nghe như chuyện cổ tích hơn là chuyện có thật mỗi tối của ông bà, bố mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Màn tuyn và mùng có khác nhau không?
Không khác. Màn là cách gọi ở phía Bắc, mùng là cách gọi ở phía Nam, miền Trung có nơi dùng cả hai. Cả hai đều chỉ tấm lưới mắt nhỏ mắc quanh giường để ngủ không bị muỗi đốt.
Vì sao phải giắt màn dưới chiếu?
Mép dưới màn nếu chỉ thả xuống sẽ có khe hở, muỗi dễ chui vào khi người nằm cựa mình. Giắt màn dưới chiếu hoặc đệm tạo một vòng kín quanh giường, đêm ngủ yên hơn.
Làm sao vá màn bị thủng?
Lỗ nhỏ có thể khâu túm lại bằng chỉ cùng màu hoặc buộc chun. Lỗ to thì cắt một mảnh màn cũ to hơn lỗ, đặt lên rồi khâu viền xung quanh. Nên soi màn ra ánh sáng để tìm hết lỗ trước khi vá.
Màn cũ có thể dùng lại vào việc gì?
Màn cũ sạch có thể căng che cây con, làm vợt cho trẻ chơi, lót phơi đồ khô cho khỏi ruồi, làm túi giặt đồ mỏng hoặc túi đựng đồ chơi tắm thoát nước nhanh. Ngày xưa nhiều nhà dùng màn cũ để lọc nước, lọc bột.
Bây giờ có nên dùng màn khi ngủ không?
Ở nơi nhiều muỗi, nhà không có lưới chắn cửa, nông thôn hay vùng núi, ngủ màn vẫn là cách đơn giản để tránh muỗi đốt. Nhà ở thành phố có thể chọn màn chụp hoặc màn khung cho tiện gấp.
Mùng võng là gì?
Mùng võng là chiếc mùng nhỏ may ôm theo chiếc võng, hai đầu buộc vào cột hoặc cây cùng với dây võng. Người nằm võng ngoài hiên hay ngoài vườn vào buổi tối vẫn được che khỏi muỗi. Loại này quen thuộc ở nhiều vùng phía Nam.