ThanQuen.comThân Quen
Đồ vật trong nhà ngày xưa

Bếp dầu hoả ngày xưa: châm bấc, chỉnh lửa và mùi dầu trong căn bếp nhỏ

Bếp dầu hoả nhiều bấc, bình dầu tròn, buồng đốt tôn đục lỗ từng là bếp chính của nhiều nhà phố. Tả cách châm bếp, thay bấc, mua dầu và vì sao bếp gas thay chỗ.

A Vietnamese grandmother seen from behind crouches in a narrow tiled kitchen, lighting a small round kerosene stove with a match, an aluminium pot beside her, soft blue flame glow

Bếp dầu hoả là loại bếp đốt dầu bằng nhiều sợi bấc vải xếp thành vòng tròn, gồm một bình chứa dầu ở dưới, tay vặn nâng hạ bấc, một buồng đốt bằng tôn đục lỗ và chiếc kiềng ba chân trên cùng để đặt nồi, từng là bếp nấu chính của rất nhiều gia đình ở thành phố và thị trấn những năm 80, 90. Nấu bằng bếp dầu sạch hơn bếp rơm, gọn hơn bếp củi, hợp với những căn bếp chật trong khu tập thể và nhà ống.

Ai từng lớn lên bên chiếc bếp ấy đều nhớ mùi dầu hoả bám vào tay, ngọn lửa xanh lúc bếp cháy đẹp, khói đen lúc bấc vặn quá tay và chiếc can nhựa mang ra đầu ngõ mua dầu. Dưới đây là chiếc bếp dầu được tả lại từ cấu tạo tới cách dùng, những chuyện phiền quen thuộc, một buổi chiều nấu cơm giả định và lý do nó lui vào kho.

Chiếc bếp dầu gồm những gì

Phần dưới cùng là bình dầu, thường hình tròn dẹt hoặc hơi vuông, bằng tôn sơn màu xanh, đỏ hay xám, có nắp vặn để rót dầu và một ô kính nhỏ hoặc que thăm để biết dầu còn bao nhiêu. Trên mặt bình là một vòng các ống nhỏ xếp tròn, mỗi ống giữ một sợi bấc vải. Tuỳ cỡ bếp mà có từ khoảng mười tới hai mươi bấc, người ta hay gọi tắt theo số bấc khi đi mua.

Bên hông bình có tay vặn bằng kim loại. Vặn một chiều thì cả vòng bấc cùng nhô lên, vặn chiều kia thì bấc tụt xuống, ngọn lửa nhỏ lại. Úp lên vòng bấc là buồng đốt: hai lớp ống tôn lồng vào nhau, đục rất nhiều lỗ nhỏ để không khí đi vào, giúp dầu cháy hết thành lửa xanh. Buồng đốt có một cửa nhỏ để thò que diêm vào châm. Trên cùng là chiếc kiềng ba chấu để kê nồi, chảo.

Cầm chiếc bếp lên thấy nhẹ khi bình cạn, nặng hẳn khi đầy dầu. Bề mặt tôn luôn có một lớp nhờn mỏng vì dầu thấm ra, sờ vào là tay có mùi. Bếp mới thì sơn bóng, bếp cũ thì buồng đốt cháy xỉn thành màu nâu tím, các lỗ đục viền đen. Đặt bếp trên nền gạch hay trên một tấm tôn kê riêng, không bao giờ đặt trên mặt gỗ vì sợ cháy.

Châm bếp, chỉnh lửa và tắt bếp: từng bước quen tay

Người dùng bếp dầu lâu năm làm những việc này gần như không cần nghĩ. Với trẻ con thời đó, đây là việc được giao khá sớm, luôn có người lớn đứng cạnh:

  1. Kiểm tra dầu trong bình. Nếu thấp, rót thêm qua phễu, lau sạch dầu dính quanh miệng bình trước khi châm lửa.
  2. Nhấc buồng đốt ra hoặc mở cửa châm. Vặn tay vặn cho vòng bấc nhô lên khoảng một đốt ngón tay.
  3. Quẹt diêm, châm lần lượt vào vài sợi bấc. Lửa sẽ tự lan sang các bấc bên cạnh sau vài giây.
  4. Úp buồng đốt vào đúng rãnh, chờ một lúc cho buồng nóng lên. Lúc đầu lửa vàng đỏ và có khói, khi buồng đủ nóng thì lửa chuyển xanh, khói giảm hẳn.
  5. Vặn bấc lên hoặc xuống để chỉnh lửa: lửa xanh đều quanh vòng là đẹp, thấy đầu lửa vàng bốc cao, khói đen là bấc đang quá cao.
  6. Khi nấu xong, vặn bấc xuống hết cỡ. Lửa tắt dần, buồng đốt còn nóng rất lâu, không được chạm tay vào.

Lúc tắt bếp là lúc mùi dầu hoả bốc lên rõ nhất, vì bấc còn nóng mà không cháy nữa. Nhiều nhà mở cửa sổ ngay sau khi tắt bếp. Trẻ con lớn lên trong căn bếp như vậy có khi nhận ra mùi ấy trước khi nhận ra mùi đồ ăn.

Những chuyện phiền ai dùng bếp dầu cũng gặp

Bấc cháy lệch. Sau một thời gian, đầu bấc cháy không đều, chỗ cao chỗ thấp, ngọn lửa lệch một bên, nồi sôi một nửa. Phải nhấc buồng đốt, dùng kéo hoặc lấy tay miết cho đầu bấc bằng lại.

Thay bấc. Bấc mòn ngắn tới mức vặn hết cỡ vẫn không chạm dầu thì phải thay. Mỗi sợi bấc mới được luồn từ dưới lên ống, kéo cho đều nhau. Bấc mới thấm dầu lần đầu, cả bếp hơi bốc khói, mùi khét hơn mọi ngày.

Đáy nồi đen sì. Khi lửa không xanh, muội bám dày dưới đáy nồi. Rửa nồi xong phải cọ đáy bằng tro bếp hoặc xơ mướp, xoong nồi nhà nào dùng bếp dầu cũng có lớp đáy xỉn màu.

Hết dầu giữa chừng. Nồi cơm đang sôi thì lửa nhỏ dần rồi tắt. Phải chạy đi mua dầu, hoặc chuyển nồi sang bếp than của nhà bên cạnh, nhờ một chút lửa.

Mùi bám vào đồ ăn. Nếu bếp không cháy kỹ, mùi dầu có thể ngấm nhẹ vào nồi cơm. Người lớn hay mở vung ngửi, nhăn mặt rồi lẩm bẩm phải thay bấc thôi.

Bếp bùng lửa. Hiếm, nhưng đáng sợ nhất: dầu tràn ra quanh bình bén lửa. Nhà nào cũng có lời dặn không rót dầu khi bếp còn nóng, và luôn để sẵn một chiếc giẻ ướt hoặc nắp nồi gần bếp.

Đi mua dầu và nấu một bữa cơm chiều

Chiều thứ bảy ở một khu tập thể. Cô con gái mười hai tuổi được mẹ đưa tiền, xách chiếc can nhựa trắng đã ngả vàng xuống tầng một, đi bộ ra cửa hàng tạp hoá đầu ngõ. Người bán mở vòi thùng phuy, đong dầu bằng chiếc ca có vạch, đổ qua phễu vào can. Mùi dầu nồng lên giữa trưa nắng. Trên đường về, can dầu nặng tay, cô bé đổi tay mấy lần, cố không để dầu sóng ra ngoài nắp.

Năm giờ chiều, căn bếp chung của tầng ba bắt đầu đông. Mỗi nhà một góc, mỗi góc một chiếc bếp dầu đặt trên tấm tôn. Mẹ châm bếp, vo gạo, bắc nồi cơm nhôm lên. Nồi cơm sôi thì hạ lửa, vần cơm, chuyển nồi sang bên cạnh ủ trên than, rồi bắc chảo rang lạc. Mùi lạc rang lẫn mùi dầu hoả, tiếng xèo xèo nhà bên, tiếng gọi con về ăn cơm, tất cả trộn vào nhau.

Bữa cơm ấy đơn giản, nhưng người từng sống trong khu tập thể sẽ nhớ cả dàn âm thanh, mùi và ánh lửa xanh của hàng chục chiếc bếp dầu cùng cháy một lúc. Đó là âm thanh của giờ cơm chiều, của những ngày mà nấu một bữa cần nhiều công hơn bây giờ, và cũng có nhiều người cùng nấu hơn. Hết dầu thì xin nhà bên một chút lửa, thiếu nắm hành thì sang hỏi, bếp chung vì thế cũng là nơi hàng xóm biết rõ nhà nhau ăn gì mỗi tối.

Bếp dầu, bếp rơm củi, bếp than tổ ong: so sánh nhanh

Những năm 80, 90, một gia đình có thể dùng một hay vài loại bếp cùng lúc. So sánh dưới đây giúp hình dung vì sao mỗi nơi chuộng một kiểu:

Loại bếpChất đốtĐiểm đượcĐiểm phiền
Bếp rơm, bếp củiRơm rạ, củi, lá khôChất đốt sẵn ở nông thôn, nấu được nồi toNhiều khói, phải ngồi canh lửa, ám đen bếp
Bếp dầu hoảDầu hoảGọn, sạch hơn, chỉnh lửa bằng tay vặn, hợp nhà chậtMùi dầu, phải mua dầu, thay bấc, đáy nồi đen
Bếp than tổ ongThan tổ ongGiữ lửa lâu, rẻ, hợp nấu nồi lâu như ninh, khoKhói than khó chịu lúc nhóm, khó chỉnh lửa nhanh
Bếp gas sau nàyGas đóng bìnhBật là có lửa, sạch, chỉnh lửa dễCần chú ý an toàn bình và van

Ở nhiều vùng nông thôn, bếp rơm củi vẫn là chính vì chất đốt có sẵn sau mỗi mùa gặt. Ở thành phố và thị trấn, nơi không có rơm rạ, bếp dầu và bếp than tổ ong chia nhau gian bếp. Nhiều nhà dùng cả hai: bếp than ninh xương, kho cá, bếp dầu xào nấu nhanh.

Vì sao bếp dầu lui vào kho, ngày nay còn gặp ở đâu

Từ khoảng cuối thập niên 90, bếp gas trở nên phổ biến ở thành phố, rồi lan dần về thị trấn và nông thôn. Bật một cái là có lửa, không mùi, không khói, không phải thay bấc. Sau đó là bếp điện, bếp từ. Dầu hoả cũng thưa dần ở các cửa hàng tạp hoá. Chiếc bếp dầu được lau qua, cất lên gác, rồi một ngày theo người đồng nát đi mất.

Hiện nay, bếp dầu kiểu cũ thỉnh thoảng còn thấy ở vùng sâu vùng xa, ở một số hàng quán vỉa hè dùng làm bếp phụ, ở chợ đồ cũ, hoặc được bày trong quán cà phê và nhà hàng trang trí theo lối xưa. Một số người mê đồ cũ giữ lại chiếc bếp của ông bà, thay bấc mới, lau sạch buồng đốt làm kỷ niệm.

Nếu muốn thử châm lại một chiếc bếp dầu cũ, nên làm ngoài trời, trên nền gạch, xa đồ dễ cháy, kiểm tra bình dầu không rò rỉ trước khi đổ dầu. Bếp để lâu năm có thể gỉ thủng đáy bình, rất nguy hiểm. Với hầu hết mọi người, một chiếc bếp dầu lau sạch đặt trên kệ đã đủ để gợi lại cả căn bếp chung ngày nào.

Bạn còn nhớ: câu đố về bếp dầu

Mấy câu đố nhỏ để đố nhau, đáp án nằm sau mỗi câu:

  • “Bụng tròn chứa nước hôi, đầu đội vòng lửa xanh, ba chân đỡ nồi cơm.” Đáp án: chiếc bếp dầu.
  • “Mười mấy anh em đứng thành vòng, cùng uống một bình, cùng đội một lửa.” Đáp án: vòng bấc của bếp dầu.
  • Lửa bếp dầu màu gì là cháy đẹp, ít khói? Đáp án: màu xanh đều quanh vòng bấc.
  • Vì sao không được rót dầu khi bếp vừa tắt? Đáp án: bếp còn nóng, dầu tràn ra dễ bén lửa.
  • Đáy nồi đen sì ngày xưa thường được cọ bằng gì? Đáp án: tro bếp hoặc xơ mướp.

Hỏi ông bà hay bố mẹ xem bếp nhà mình ngày xưa có bao nhiêu bấc, ai là người hay được sai đi mua dầu. Câu trả lời thường đi kèm một chi tiết rất riêng của từng nhà: chiếc can dầu có vết sơn, tấm tôn kê bếp cắt từ thùng phuy cũ, hay lần bếp bùng lửa mà cả xóm còn nhắc.

Câu hỏi thường gặp

Bếp dầu hoả hoạt động thế nào?

Dầu hoả trong bình được các sợi bấc vải hút lên. Khi châm lửa, đầu bấc cháy, buồng đốt bằng tôn đục lỗ kéo không khí vào giúp dầu cháy kỹ thành lửa xanh. Người dùng vặn tay vặn để nâng hạ bấc, chỉnh lửa to nhỏ.

Vì sao bếp dầu có lúc bốc khói đen?

Khói đen xuất hiện khi bấc vặn quá cao, bấc cháy lệch, buồng đốt đặt chưa khít hoặc chưa đủ nóng, khiến dầu cháy không hết. Hạ bấc xuống, chỉnh lại buồng đốt và cắt bằng đầu bấc thường làm khói giảm.

Bao lâu thì phải thay bấc bếp dầu?

Không có hạn cố định, tuỳ tần suất nấu. Khi bấc đã mòn ngắn, vặn hết cỡ mà lửa vẫn yếu, hoặc đầu bấc cứng, cháy lệch mãi không sửa được, đó là lúc thay. Ngày xưa nhiều nhà thay bấc vài tháng một lần.

Bếp dầu và bếp than tổ ong nhà nào dùng nhiều hơn?

Ở thành phố và thị trấn, nhiều nhà dùng cả hai. Bếp dầu hợp với xào nấu nhanh, chỉnh lửa được ngay. Bếp than tổ ong hợp ninh, kho, đun nước lâu. Ở nông thôn, bếp rơm củi vẫn phổ biến hơn vì chất đốt có sẵn.

Có nên dùng lại bếp dầu cũ không?

Chỉ nên thử nếu bình dầu còn kín, không gỉ thủng, buồng đốt còn nguyên, và châm ngoài trời, xa đồ dễ cháy. Bếp để lâu năm tiềm ẩn nguy cơ rò dầu. Với đa số gia đình, giữ bếp làm kỷ vật an toàn hơn.

Ngày xưa mua dầu hoả ở đâu?

Dầu hoả thường bán ở cửa hàng tạp hoá, đại lý chất đốt trong khu dân cư. Người mua mang can hoặc chai, người bán đong bằng ca có vạch rồi đổ qua phễu. Mùi dầu ở những cửa hàng ấy là một ký ức rất rõ của nhiều người.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138