ThanQuen.comThân Quen
Đồ vật trong nhà ngày xưa

Quạt con cóc: chiếc quạt bàn nhỏ của mùa hè những năm 80, 90

Quạt con cóc là chiếc quạt bàn đế thấp, cánh sắt, kêu ù ù suốt những trưa hè thập niên 80, 90. Tả lại dáng quạt, tiếng quạt, cách chăm và nơi còn gặp.

A young Vietnamese girl lies on a woven mat on a tiled floor beside a small squat metal desk fan, afternoon light through wooden shutters, low angle

Quạt con cóc là chiếc quạt điện để bàn cỡ nhỏ, đế tròn thấp và nặng, thân mô tơ phình ra phía sau, lồng sắt sơn màu và ba hoặc bốn cánh kim loại, rất phổ biến trong các gia đình Việt những năm 80, 90. Người ta gọi nó là “con cóc” vì khi đặt trên bàn hay dưới nền nhà, chiếc quạt ngồi chồm hỗm, thấp lùn, cái đầu to tròn ngửa lên, trông hệt một con cóc đang ngồi chờ mưa.

Với nhiều nhà, đó là chiếc quạt điện đầu tiên và duy nhất. Cả nhà chia nhau một luồng gió: buổi trưa quạt cho bà ngủ, buổi tối quay về phía mâm cơm, đêm đến đặt cạnh giường bọn trẻ. Bài dưới đây tả lại chiếc quạt ấy từ hình dáng, tiếng kêu, cách dùng, cách chăm cho tới lý do nó vắng dần và chỗ còn có thể gặp lại.

Vì sao gọi là quạt con cóc: tả từng bộ phận

Nhìn từ dưới lên, phần đế là một khối tròn hoặc hơi vuông bằng gang hay tôn dày, sơn men bóng, thường màu xanh ngọc, xanh lá mạ, kem hoặc nâu đỏ. Đế nặng để quạt không bò đi khi chạy số mạnh. Trên mặt đế có núm hoặc mấy phím bấm chọn số, tuỳ đời quạt. Từ đế nhô lên một cái cổ ngắn, có khớp để ngửa hay cúi đầu quạt.

Phần đầu gồm cục mô tơ bọc vỏ kim loại tròn trịa, phía sau có lỗ thông gió, sờ vào sau một buổi chạy thấy ấm tay. Trên nóc mô tơ thường có một cái chốt nhỏ, kéo lên thì quạt đứng yên một hướng, ấn xuống thì quạt bắt đầu quay qua quay lại. Phía trước là lồng quạt bằng những nan sắt uốn tròn, giữa lồng có một miếng tròn dập nổi. Bên trong là cánh quạt bằng tôn mỏng, mép cánh sắc vừa phải, sơn cùng màu với thân.

Cả chiếc quạt cao chừng một gang rưỡi đến hai gang tay người lớn, nặng tay hơn hẳn quạt nhựa bây giờ. Trẻ con bê quạt từ phòng này sang phòng kia phải ôm vào bụng, hai tay vòng qua đế. Dây điện là loại dây đôi bọc nhựa, đầu phích cắm hai chấu tròn, lâu ngày nhựa bọc cứng lại và nứt chân chim ở chỗ hay gập. Chính cái dáng thấp, tròn, đầu to so với thân ấy là gốc của cái tên gọi vui mà nhiều nhà vẫn dùng cho tới bây giờ.

Bật quạt lên: tiếng kêu, mùi và cảm giác

Tiếng tạch khi đổi số. Mỗi lần xoay núm hay ấn phím, quạt phát ra một tiếng tạch khô, rồi tiếng mô tơ đổi giọng: số một ù ù trầm, số ba rít lên cao hơn. Trẻ con hay bấm qua bấm lại chỉ để nghe tiếng ấy, đến khi bị người lớn mắng vì sợ hỏng phím.

Tiếng lạch cạch khi quay. Khi bật chế độ quay, cổ quạt kêu lạch cạch nhè nhẹ ở hai đầu hành trình, như có người gõ ngón tay lên bàn. Quạt cũ thì tiếng này to dần, báo hiệu bánh răng bên trong đã mòn.

Mùi dầu máy và bụi nóng. Quạt mới tra dầu có mùi dầu máy thoang thoảng. Quạt lâu không lau thì cánh bám một lớp bụi đen mịn, chạy nóng lên toả mùi bụi khét rất riêng, ai từng ngồi trước quạt cũ đều nhận ra.

Trò nói vào quạt. Gần như đứa trẻ nào cũng từng ghé mặt sát lồng quạt rồi nói “a a a” để nghe giọng mình bị băm thành tiếng rung rè rè như người máy. Trò này rẻ nhất, vui nhất và cũng bị cấm nhiều nhất vì sợ tóc hay ngón tay lọt qua nan.

Gió hơi nóng giữa trưa. Giữa trưa tháng sáu, quạt chỉ thổi được gió ấm. Người lớn có mẹo đặt một chậu nước trước quạt, hoặc vắt chiếc khăn ướt lên thành ghế phía trước để gió đi qua mát hơn một chút.

Một buổi trưa hè với chiếc quạt con cóc

Hãy hình dung một căn nhà cấp bốn mái ngói, nền gạch đỏ, giữa trưa hè mất điện từ sáng mới có điện lại. Bà nằm trên chiếu cói trải ngay dưới nền cho mát lưng, chiếc quạt con cóc đặt ở cuối chiếu, chạy số hai, chốt quay ấn xuống để gió đi đều cho cả bà lẫn hai đứa cháu. Đứa lớn nằm sấp đọc truyện, đứa bé cứ nhích dần về phía quạt, cuối cùng nằm chắn hết gió, bị bà vỗ nhẹ vào mông bảo nằm lùi ra.

Đến chiều, mẹ đi làm về, việc đầu tiên là cầm quạt lên sờ cục mô tơ. Nóng quá thì tắt cho quạt nghỉ một lúc, vì nhà nào cũng sợ quạt cháy. Tối, chiếc quạt được bê ra bàn ăn, quay về phía mâm cơm để đuổi ruồi và cho cả nhà đỡ nóng. Đêm, nó lại về đầu giường bọn trẻ, chỉnh sang số một cho đỡ ồn.

Một chiếc quạt, ba bốn chỗ đứng trong một ngày, và luôn có ai đó trong nhà nói câu “quay quạt sang đây một tí”. Với những ai lớn lên trong căn nhà như vậy, tiếng ù ù đều đều của quạt con cóc gắn liền với giấc ngủ trưa, tiếng ve ngoài vườn và mùi chiếu cói ấm nắng.

Chăm quạt kiểu ngày xưa: các bước người lớn hay làm

Quạt ngày xưa được giữ rất kỹ vì là tài sản đáng tiền trong nhà. Việc chăm quạt thường làm vào đầu mùa nóng, theo thứ tự quen tay như sau:

  1. Rút phích cắm, tháo lẫy giữ lồng trước, nhấc lồng ra, rồi vặn ốc giữa để tháo cánh quạt. Ốc này thường vặn ngược chiều so với ốc thường, nhiều người lần đầu tháo cứ vặn mãi không ra.
  2. Lau cánh và lồng bằng giẻ thấm xà phòng loãng, sau đó lau lại bằng giẻ khô. Không ngâm cả lồng vào chậu vì dễ gỉ ở mối hàn.
  3. Nhỏ vài giọt dầu máy khâu vào lỗ tra dầu ở hai đầu trục mô tơ, quay tay trục vài vòng cho dầu thấm đều. Dầu quá nhiều sẽ văng ra, bám bụi thành cặn đen.
  4. Lắp cánh, siết ốc, lắp lồng, cắm điện chạy thử từ số nhỏ lên số lớn, nghe xem có tiếng cọ, tiếng rít hay không.
  5. Hết mùa nóng ở phía Bắc, quạt được lau sạch, bọc túi ni lông hoặc trùm vải, cất lên nóc tủ hay gác xép đến năm sau.

Nếu quạt kêu vù vù mà cánh quay chậm, người ta mang ra hiệu sửa đồ điện đầu ngõ để thay tụ hoặc quấn lại cuộn dây mô tơ. Quấn lại mô tơ là chuyện rất bình thường ngày đó, một chiếc quạt có thể quấn lại hai ba lần trong đời nó.

Quạt con cóc ở mỗi miền và trong từng mùa

Chiếc quạt giống nhau nhưng cách dùng khác đi theo khí hậu. Bảng dưới đây so sánh cách dùng thường gặp, không phải nhà nào cũng như vậy:

NơiMùa dùngCách dùng quen
Nhiều vùng phía BắcKhoảng tháng tư đến tháng chínMùa đông cất kỹ, mùa hè chạy gần như cả ngày, hay đặt dưới nền nhà cạnh chiếu
Miền TrungMùa nắng nóng kéo dài, nhất là khi có gió nóngĐặt cạnh võng hoặc giường tre, nhiều nhà kê thêm chậu nước trước quạt
Phía NamGần như quanh nămÍt khi cất đi, quạt chạy cả buổi tối, đặt trên bàn hoặc ván gỗ
Thành phố đông ngườiMùa nóngNhà chật, quạt đặt trên tủ hoặc treo móc lên tường cho đỡ vướng lối đi

Tên gọi “quạt con cóc” rất quen ở phía Bắc. Ở nhiều nơi khác, người ta gọi đơn giản là quạt bàn hay quạt nhỏ, nhưng hễ tả cái đế thấp và cái đầu tròn là ai cùng thời cũng hiểu ngay đang nói tới chiếc quạt nào.

Điểm chung của mọi miền là chiếc quạt luôn ở gần người già và trẻ nhỏ nhất trong nhà. Người khoẻ mạnh thì cầm quạt nan, quạt giấy tự phe phẩy, nhường gió điện cho người cần hơn.

Vì sao quạt con cóc vắng dần, ngày nay còn gặp ở đâu

Từ khoảng cuối thập niên 90, quạt nhựa cánh nhẹ, quạt cây đứng và quạt treo tường xuất hiện nhiều, giá rẻ dần, nhẹ hơn, chạy êm hơn. Rồi điều hoà nhiệt độ vào nhà, quạt điện chuyển sang vai phụ. Quạt con cóc nặng, cánh sắt, lồng thưa nên bị coi là nguy hiểm cho trẻ nhỏ, dần được cất lên gác hoặc bán cho người đồng nát.

Dù vậy, nhiều chiếc vẫn sống rất lâu. Mô tơ đời cũ quấn dây đồng dày, chạy bền, có chiếc qua mấy chục năm vẫn quay đều. Bạn có thể còn gặp chúng trên bàn thợ sửa xe đầu ngõ, trong quán nước nhỏ, ở nhà ông bà dưới quê, hoặc trong các quán cà phê bày đồ cũ để tạo không khí xưa.

Người thích sưu tầm đồ cũ hay mua lại những chiếc còn nguyên lồng, nguyên cánh, rồi sơn lại đúng màu, thay dây điện mới cho an toàn. Nếu muốn dùng lại một chiếc quạt cũ trong nhà, việc nên làm trước tiên là thay dây và phích cắm, kiểm tra cách điện, rồi mới tính chuyện sơn sửa. Một chiếc quạt con cóc chạy lại được, đặt dưới nền nhà mùa hè, đủ để kéo cả một buổi chiều ký ức trở về.

Bạn còn nhớ không: câu đố về quạt con cóc

Vài câu đố nhỏ để đố con cháu hoặc đố nhau trong buổi họp lớp. Đáp án ở ngay sau mỗi câu:

  • “Không ăn không uống, chỉ thở ra gió, ngồi chồm hỗm như cóc ngoài ao.” Đáp án: chiếc quạt con cóc.
  • “Kéo lên thì đứng nhìn một hướng, ấn xuống thì lắc đầu mãi không thôi.” Đáp án: chốt quay trên nóc mô tơ.
  • Vì sao người lớn hay đặt chậu nước trước quạt giữa trưa hè? Đáp án: để gió đi qua mặt nước mát hơn một chút.
  • Trò gì làm giọng nói biến thành tiếng người máy mà không cần máy móc gì thêm? Đáp án: ghé sát lồng quạt rồi nói to.
  • Ốc giữ cánh quạt vặn theo chiều nào thì mới tháo ra được? Đáp án: thường là ngược với chiều quen tay, để cánh quay không tự làm lỏng ốc.

Nếu nhà bạn có trẻ nhỏ, kể lại những trò này kèm lời dặn không thò tay vào quạt đang chạy. Ký ức vui nhất vẫn nên đi cùng một chút cẩn thận.

Câu hỏi thường gặp

Quạt con cóc là quạt gì?

Đó là cách gọi dân gian cho loại quạt điện để bàn cỡ nhỏ, đế thấp và nặng, cánh và lồng bằng kim loại, rất phổ biến trong gia đình Việt những năm 80, 90. Dáng thấp, đầu tròn to khiến nó trông giống con cóc ngồi.

Vì sao quạt con cóc chạy lâu lại nóng và có mùi khét?

Mô tơ chạy liên tục nhiều giờ sẽ nóng lên, bụi bám trên cánh và trong mô tơ gặp nhiệt toả mùi khét nhẹ. Ngày trước người lớn thường cho quạt nghỉ giữa chừng và lau bụi, tra dầu định kỳ để quạt bền hơn.

Có nên dùng lại chiếc quạt con cóc cũ trong nhà không?

Có thể dùng lại nếu quạt còn chạy êm, nhưng nên thay dây điện và phích cắm mới, kiểm tra cách điện ở hiệu sửa đồ điện trước. Lồng quạt cũ khá thưa nên đặt xa tầm tay trẻ nhỏ và không để quạt chạy khi không có người.

Tên gọi quạt con cóc có dùng ở mọi miền không?

Tên này rất quen ở phía Bắc. Ở nhiều nơi khác, người ta thường gọi đơn giản là quạt bàn hay quạt nhỏ. Dù tên gọi khác nhau, chiếc quạt đế thấp, đầu tròn, cánh sắt thì người cùng thời ở đâu cũng nhận ra.

Làm sao biết quạt cũ cần tra dầu?

Dấu hiệu dễ thấy là quạt khởi động chậm, phải đẩy nhẹ cánh mới quay, hoặc có tiếng rít khô khi chạy. Lúc đó nhỏ vài giọt dầu máy khâu vào hai đầu trục mô tơ, quay tay cho dầu thấm rồi chạy thử từ số nhỏ.

Ngày nay còn mua được quạt con cóc ở đâu?

Quạt kiểu cũ thỉnh thoảng còn gặp ở chợ đồ cũ, cửa hàng đồ điện cũ, nhóm người sưu tầm đồ xưa hoặc người thu mua đồng nát. Khi mua nên xem kỹ mô tơ, cánh, lồng và thay dây điện mới trước khi dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138