ThanQuen.comThân Quen
Đồ vật trong nhà ngày xưa

Chõng tre ngày xưa: chiếc giường tre kẽo kẹt ngoài hiên mùa hè

Chõng tre là chiếc giường hẹp mặt nan tre, kêu kẽo kẹt mỗi lần trở mình, đặt ngoài hiên cho những trưa hè và tối hóng mát. Tả chõng, chuyện trị rệp và nơi còn gặp.

A Vietnamese grandfather lies on a narrow bamboo daybed under a porch, a hand fan on his chest, a child sitting at his feet, summer dusk, wide shot

Chõng tre là chiếc giường hẹp và thấp làm hoàn toàn bằng tre, mặt nằm ghép từ những thanh nan tre đặt song song trên khung, bốn chân tre chắc, đủ cho một người nằm hay hai ba người ngồi, rất quen thuộc ở nông thôn và cả trong phố những năm 80, 90. Chõng nhẹ, mát lưng, hay được đặt ngoài hiên, giữa sân hoặc dưới gốc cây, và kêu kẽo kẹt mỗi lần có người trở mình.

Với nhiều người, chõng tre gắn với giấc ngủ trưa của ông, những tối cả nhà ra sân hóng mát, hàng nước đầu làng, và cả cái ngứa ngáy vì rệp. Dưới đây là chõng tre qua dáng vẻ, những lúc dùng tới nó, một tối nằm chõng ngắm trời, cách người xưa giữ chõng sạch, và lý do nó thưa dần trong những ngôi nhà bây giờ.

Chõng tre trông thế nào, nằm lên thấy gì

Một chiếc chõng phổ biến dài hơn người nằm một chút, rộng khoảng hai gang tay rưỡi đến ba gang, cao tới đầu gối. Khung chõng là bốn thanh tre già to bằng cổ tay, ghép mộng hoặc đục lỗ xỏ vào bốn chân tre. Mặt chõng gồm nhiều thanh nan tre bản to, cật tre quay lên trên, xếp sát nhau và được giữ bằng hai ba thanh ngang phía dưới. Có loại chõng mặt nan đan liền, có loại dùng nguyên ống tre nhỏ xếp cạnh nhau.

Chõng mới có màu xanh vàng của tre, mùi tre tươi hăng nhẹ. Dùng vài năm, mặt nan chuyển sang màu mật ong, bóng như được đánh vecni, vì mồ hôi, da tay và nắng gió. Nằm lên chõng giữa trưa thấy mát lưng ngay, những đường nan in lên da thành vệt đỏ khi ngủ dậy. Trẻ con hay so xem ai có nhiều vệt hơn.

Âm thanh của chõng là thứ đặc trưng nhất. Ngồi xuống nghe kẹt một tiếng, trở mình nghe kẽo kẹt, hai người cùng ngồi lắc lư nói chuyện thì chõng kêu theo nhịp. Người già nằm ngủ trưa, chỉ cần nghe tiếng kẽo kẹt là biết ông đã dậy. Chõng cũ, mộng lỏng, thì kêu to hơn và hơi rung rinh, lúc ấy người ta chêm thêm một mẩu tre vào mộng cho chặt. Mùa đông ở phía Bắc, chõng được trải thêm chiếc chiếu cói hay tấm chăn cũ cho đỡ lạnh lưng, còn mùa hè thì nằm trần trên nan, có khi dội một gáo nước cho mát rồi lau khô mới nằm.

Chõng tre được dùng vào lúc nào, đặt ở đâu

Chõng tre nhẹ, một người nhấc được, nên nó di chuyển theo nắng và gió trong ngày. Bảng dưới đây là những vị trí và việc quen thuộc:

LúcChõng đặt ở đâuDùng để làm gì
Trưa hèNgoài hiên, chỗ bóng mátNgười già ngủ trưa, trẻ con nằm đọc truyện
Tối mùa hèGiữa sân, dưới gốc câyCả nhà ngồi hóng mát, uống nước chè, kể chuyện
Ngày mùaTrong nhà hoặc ngoài sânBày nong nia, xếp lúa ngô, làm chỗ ngồi tạm
Hàng nước đầu làngBên lề đường, dưới mái cheKhách ngồi uống nước, nghỉ chân
Khi nhà có khách đôngKê thêm trong gian giữaLàm giường phụ cho khách ngủ lại
Người ốmGần cửa, chỗ thoángNằm nghỉ cho dễ trông và mát

Hàng nước chõng tre là hình ảnh quen ở nhiều làng quê phía Bắc: một chiếc chõng làm quầy, trên bày ấm nước, lọ kẹo lạc, nải chuối, một chiếc chõng khác làm chỗ ngồi cho khách. Chiếc chõng ở đây vừa là bàn vừa là ghế, chiều tối dọn hàng thì chủ quán nằm luôn trên đó.

Một chiếc chõng có thể làm nhiều việc như vậy chính vì nó nhẹ và không thuộc về phòng nào cố định trong nhà. Sáng ở hiên, trưa dưới gốc cây, tối ra giữa sân, chiếc chõng đi theo bóng mát suốt ngày như một thành viên trong nhà.

Một tối nằm chõng giữa sân: chuyện kể giả định

Một làng quê đồng bằng, tối mùa hè cắt điện. Trong nhà nóng như lò, cả nhà khiêng chõng ra giữa sân gạch đã được tưới nước từ chiều cho bớt hầm. Bà ngồi ở đầu chõng phe phẩy quạt nan, ông nằm ở chõng bên cạnh, hai đứa cháu nằm ngửa chung một đầu, chân gác lên nhau. Trên trời đầy sao, gió từ cánh đồng thổi vào mang theo mùi lúa.

Đứa lớn chỉ lên trời hỏi ông chòm sao nào là cái gầu, cái cày. Ông chỉ từng chòm, giọng chậm rãi, đôi khi nhầm, bà ở bên cạnh chữa lại. Đứa bé thì đếm đom đóm bay qua bờ rào, đếm đến hai mươi thì ngủ mất. Thỉnh thoảng có tiếng ếch nhái, tiếng chó sủa xa, tiếng chõng kẽo kẹt mỗi lần bà đổi tay cầm quạt.

Gần nửa đêm có điện, bóng đèn trong nhà bật sáng, nhưng chẳng ai muốn vào. Bà bế đứa bé vào màn, đứa lớn được phép nằm lại chõng với ông đến khi sương xuống. Những tối như vậy không có gì đặc biệt, nhưng người từng sống qua đều nhớ, và chiếc chõng tre là nhân vật chính lặng lẽ của cả buổi tối.

Rệp, mọt và cách giữ chõng sạch

Rệp trong kẽ tre. Kẽ hở giữa các nan và lỗ mộng là chỗ rệp ẩn náu. Nằm chõng lâu không chăm, sáng dậy thấy những nốt đỏ ngứa xếp thành hàng. Đây là chuyện rất phổ biến, không nhà nào giấu được.

Dội nước sôi. Cách trị quen thuộc nhất là khiêng chõng ra sân, dội nước sôi vào từng kẽ nan, từng lỗ mộng. Rệp và trứng rệp chết vì nóng, nan tre khô lại nhanh dưới nắng.

Đập chõng. Nhiều người dựng chõng lên rồi nện mạnh chân chõng xuống nền gạch mấy lần cho rệp rơi ra. Trẻ con được giao việc đứng bên dưới lấy dép đập những con rơi xuống.

Phơi nắng to. Chõng được phơi cả ngày dưới nắng hè, lật hai mặt. Nắng làm tre khô, bớt ẩm, rệp mọt không ưa.

Chống mọt từ khi làm. Ở nhiều nơi, tre làm chõng được chọn loại già, ngâm nước một thời gian trước khi đem làm, để tre bớt chất bột, ít bị mọt ăn. Chõng làm từ tre non thì chỉ vài năm là mọt đục thành bột.

Chêm và buộc lại. Khi mộng lỏng, chõng rung lắc, người lớn chêm nêm tre hoặc buộc dây thép quanh chỗ nối. Một chiếc chõng tốt được chăm như vậy có thể dùng mười mấy, hai mươi năm.

Chõng, giường tre, phản gỗ: mỗi miền một kiểu

Ở nhiều vùng đồng bằng phía Bắc và Bắc Trung Bộ, chõng tre là đồ quen nhất vì tre có sẵn quanh nhà và thợ tre trong làng làm được. Bên cạnh chõng còn có giường tre rộng hơn, đặt cố định trong buồng, mặt nan dày hơn để ngủ đêm. Phản gỗ, tức tấm ván gỗ dày kê trên mễ, thì dùng ở gian giữa, vừa làm chỗ ngồi tiếp khách vừa làm chỗ ngủ.

Ở nhiều nơi phía Nam, chỗ nằm hóng mát quen thuộc lại là chiếc võng mắc giữa hai cột hiên hoặc hai gốc cây, và bộ ván gỗ ở nhà trên. Giường tre vẫn có nhưng ít gặp hơn ở nhiều vùng, nhất là nơi gỗ và võng dễ kiếm. Miền Trung thì có cả chõng, cả võng, tuỳ làng.

Dù tên gì, chất liệu gì, điểm chung là mọi miền đều có một chỗ nằm mát ngoài hiên cho trưa hè và tối nóng. Cái khác chỉ là tre, gỗ hay sợi võng, và âm thanh kèm theo: tiếng kẽo kẹt của chõng, tiếng cót két của dây võng, hay tiếng lộc cộc khi trẻ con nhảy trên ván gỗ.

Vì sao chõng tre thưa dần, ngày nay còn gặp ở đâu

Khi nhà xây kiên cố, có quạt, có máy lạnh, người ta ít ra sân ngủ trưa hay hóng mát. Giường gỗ, giường sắt, ghế sofa và đi văng thay chỗ chõng tre trong nhà. Ngoài sân, ghế nhựa và ghế xếp nhẹ hơn, gọn hơn, không có rệp. Nghề làm đồ tre ở nhiều làng cũng chuyển sang làm hàng mỹ nghệ, ít ai còn đặt đóng chõng để nằm.

Dù vậy, chõng tre vẫn còn khá nhiều ở nông thôn, nhất là nhà có người già. Bạn cũng dễ gặp chõng ở các quán nước ven đường, quán ăn đồng quê, khu du lịch sinh thái và các quán cà phê bày đồ xưa, nơi chõng được dùng làm chỗ ngồi. Ở một số làng nghề tre, thợ vẫn nhận làm chõng theo kiểu cũ, xử lý tre kỹ hơn để chống mọt.

Nếu muốn có một chiếc chõng cho ban công hay sân nhỏ, nên chọn chõng làm từ tre già, mộng chắc, nan đều, không có vết mọt. Mỗi năm phơi nắng vài lần, lau bằng khăn ẩm, tránh để dưới mưa. Một buổi tối nằm chõng ngoài sân với con cháu, kể chuyện ngày xưa dưới trời sao, là cách đơn giản nhất để chiếc chõng tiếp tục làm việc của nó.

Bạn còn nhớ: câu đố về chõng tre

Vài câu đố để đố nhau, đáp án nằm ngay sau câu:

  • “Bốn chân mà chẳng biết đi, lưng toàn xương sườn, ai nằm lên thì kêu.” Đáp án: chiếc chõng tre.
  • “Ngủ dậy trên lưng có vằn như ngựa, mà chẳng ai vẽ.” Đáp án: vệt nan chõng in lên da.
  • Vì sao chõng tre cũ hay được dội nước sôi? Đáp án: để trị rệp và trứng rệp ẩn trong kẽ nan.
  • Tre làm chõng nên chọn tre non hay tre già? Đáp án: tre già, vì chắc và ít bị mọt hơn.
  • Ở hàng nước đầu làng, chiếc chõng làm những việc gì? Đáp án: vừa làm quầy bày hàng, vừa làm chỗ ngồi cho khách, tối thì làm chỗ ngủ.

Đố xong, hỏi thử ông bà xem ngày xưa chõng nhà mình đặt ở đâu, ai hay nằm nhất. Rất có thể bạn sẽ nghe thêm một câu chuyện về những đêm trời đầy sao mà không tấm ảnh nào ghi lại. Nếu nhà còn chiếc chõng cũ, cho trẻ con nằm thử một buổi trưa rồi xem vệt nan in trên lưng, câu đố thứ hai sẽ tự có lời giải.

Câu hỏi thường gặp

Chõng tre khác giường tre thế nào?

Chõng tre thường hẹp, thấp và nhẹ, một người nhấc được, hay đặt ngoài hiên hoặc giữa sân. Giường tre rộng hơn, chắc hơn, đặt cố định trong buồng để ngủ đêm. Cả hai đều làm từ tre nhưng dùng cho những việc khác nhau.

Vì sao nằm chõng tre thấy mát?

Tre dẫn nhiệt kém hơn đệm vải và không giữ hơi nóng, mặt nan có khe hở cho không khí lưu thông phía dưới lưng. Vì vậy giữa trưa hè nằm chõng vẫn thấy mát hơn nằm trên đệm hay chiếu dày.

Làm sao trị rệp ở chõng tre?

Cách người xưa hay làm là dội nước sôi vào kẽ nan và lỗ mộng, đập chõng cho rệp rơi ra, rồi phơi nắng to vài ngày. Giữ chõng khô ráo, phơi định kỳ thì rệp ít quay lại.

Chõng tre dùng được bao lâu?

Chõng làm từ tre già, xử lý kỹ và được chăm bằng cách phơi nắng, chêm mộng khi lỏng có thể dùng mười mấy đến hai mươi năm. Chõng làm từ tre non hoặc để nơi ẩm thì vài năm đã bị mọt.

Ngày nay mua chõng tre ở đâu?

Chõng tre còn bán ở chợ quê, làng nghề tre nứa và một số cửa hàng đồ tre trúc. Nhiều thợ nhận làm theo yêu cầu cho quán cà phê, quán ăn đồng quê hay nhà vườn. Nên xem kỹ độ già của tre và độ chắc của mộng.

Có nên đặt chõng tre trong căn hộ chung cư không?

Có thể, chõng tre hợp với ban công hoặc góc phòng khách theo phong cách mộc. Nên kê nơi khô ráo, tránh nắng mưa trực tiếp nếu ở ban công, lót thêm tấm chiếu mỏng nếu dùng để nằm, và phơi nắng vài lần mỗi năm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138