Bảng con là tấm bảng nhỏ cỡ một trang vở, mặt sơn đen hoặc xanh thẫm, thường kẻ sẵn dòng ô li, học trò tiểu học dùng phấn viết lên rồi giơ cao cho thầy cô xem, xong lau đi viết tiếp. Nó là công cụ luyện viết nhanh, rẻ, không tốn giấy, và gắn với tiếng hô "giơ bảng", "hạ bảng" vang khắp các lớp học nhỏ.
Cùng với bảng con là viên phấn trắng, chiếc giẻ lau ẩm và lớp bụi phấn bám trên tay áo. Bài viết tả lại món đồ quen thuộc ấy, cách cả lớp dùng nó trong một tiết học, những chuyện vui buồn quanh nó và lý do bảng con vẫn còn sống, dù đã đổi dáng.
Hình dáng: một tấm bảng nhỏ nhiều vết xước
Bảng con ngày xưa thường làm từ một tấm gỗ ép hoặc gỗ mỏng, mặt sơn đen nhám, xung quanh có khung gỗ viền nhỏ để khỏi sứt mép. Một mặt kẻ dòng ô li bằng sơn trắng hoặc vàng nhạt, mặt kia để trơn dùng làm tính. Góc khung thường khoan một lỗ nhỏ, xỏ dây để treo lên đinh hoặc buộc chiếc giẻ lau vào.
Dùng lâu, lớp sơn mòn thành từng mảng xám, dòng kẻ mờ đi, mép bảng bị gặm nham nhở vì va vào bàn. Có học trò dùng đinh khắc tên ở mặt sau. Cầm bảng lên thấy nhẹ, hơi lạnh tay vào mùa đông, mùi gỗ lẫn mùi phấn và mùi giẻ ẩm.
Phấn là thanh trụ nhỏ màu trắng, dài chừng một ngón tay, bột khô và dễ gãy. Viết lên bảng con, phấn kêu sột sột, đôi khi một tiếng rít ken két khiến cả lớp nhăn mặt. Học trò thường bẻ đôi viên phấn để cầm cho vừa tay, viết hết thì chỉ còn một mẩu nhỏ kẹp giữa hai ngón tay trắng bệch.
Mẩu phấn nhỏ quá không cầm được nữa thì học trò nghĩ ra đủ cách: kẹp vào nắp bút, quấn thêm mẩu giấy, hoặc gom nhiều mẩu nghiền ra trộn nước viết bằng que. Không ai muốn bỏ phí, vì xin phấn mới từ bố mẹ không phải lúc nào cũng dễ.
Một lượt "giơ bảng" diễn ra thế nào
Trong giờ học vần hay giờ toán, cô giáo dùng bảng con để kiểm tra cả lớp cùng lúc. Một lượt quen thuộc thường theo trình tự:
- Cô đọc to một âm, một vần hay một phép tính, cả lớp nghe xong cúi xuống viết lên bảng con.
- Viết xong, học trò úp bảng xuống mặt bàn chờ, không được giơ sớm để bạn bên cạnh nhìn theo.
- Cô hô "giơ bảng", cả lớp cùng giơ bảng lên ngang mặt hoặc qua đầu, mặt chữ quay về phía bảng đen.
- Cô đi một vòng hoặc đứng trên bục nhìn, khen bạn viết đúng, chỉ ra bạn viết sai và chữ sai ở đâu.
- Cô hô "hạ bảng", học trò đặt bảng xuống, bạn nào sai thì sửa lại ngay.
- Cô hô "lau bảng", tiếng giẻ xoẹt xoẹt cả lớp, bụi phấn bay lên trong ánh nắng xiên qua cửa sổ.
Một tiết học có thể có tới cả chục lượt như vậy. Nhịp viết, giơ, hạ, lau tạo thành một thứ âm thanh riêng của lớp một: tiếng gỗ chạm bàn lộc cộc, tiếng phấn, tiếng cô hô. Nhiều người lớn lên vẫn nhớ nhịp ấy rõ hơn cả nội dung bài học hôm đó.
Giẻ lau, mút hay tay áo: các cách lau bảng của học trò
Lau bảng con nghe đơn giản, nhưng mỗi học trò một kiểu, và mỗi kiểu để lại một dấu vết riêng:
| Cách lau | Ưu điểm | Dấu vết để lại |
|---|---|---|
| Giẻ vải ẩm buộc vào lỗ bảng | Sạch, không cần tìm | Giẻ có mùi chua nếu để ẩm qua đêm |
| Miếng mút xốp | Lau nhanh, sạch bụi | Mút mòn dần, vụn vương trong cặp |
| Tay không | Lúc nào cũng có sẵn | Lòng bàn tay trắng toát, quẹt lên quần |
| Tay áo | Nhanh nhất khi cô vừa hô | Tay áo trắng xám đen, mẹ mắng khi giặt |
| Giẻ khô | Không làm ướt bảng | Bụi phấn bay, chữ cũ còn mờ mờ |
Thầy cô thường dặn mang giẻ ẩm, nhưng giữa tiết học vội vã, tay áo vẫn là thứ tiện nhất. Vì thế mà áo của học trò lớp một ngày ấy hay có một mảng bạc màu ở cổ tay phải, dấu hiệu của cả trăm lượt lau bảng.
Có lớp cô giáo kiểm tra giẻ lau đầu giờ như kiểm tra khăn mùi soa, ai quên phải đứng lên nhắc lại lời hứa mang giẻ. Nhờ thế mà nhiều đứa trẻ học được thói quen chuẩn bị đồ dùng từ tối hôm trước.
Một kỷ niệm giả định: viên phấn màu đầu tiên
Hãy hình dung một cô bé lớp một ở một trường làng, nhà không dư dả, mỗi tuần được mẹ cho đúng hai viên phấn trắng. Một hôm, bạn ngồi cạnh mang tới cả hộp phấn màu, đỏ, xanh, vàng, tím, đặt lên bàn như khoe một kho báu. Giờ ra chơi, bạn chia cho cô bé một viên phấn hồng.
Cả buổi chiều hôm ấy, cô bé không nỡ viết bằng viên phấn hồng. Đến giờ toán, cô giáo cho làm phép cộng trên bảng con, cô bé mới dè dặt viết con số hai bằng màu hồng. Khi giơ bảng, cô giáo dừng lại, mỉm cười bảo số hai hôm nay đẹp quá. Viên phấn hồng ấy được cất trong hộp bút suốt mấy tháng, mỗi tuần chỉ dùng để viết một chữ.
Câu chuyện là giả định, nhưng niềm vui với một viên phấn màu thì nhiều người đã trải qua. Ngày ấy, đồ dùng học tập ít ỏi, nên một vật nhỏ được chia cho cũng thành món quà nhớ lâu. Nhiều tình bạn tuổi thơ bắt đầu chỉ từ một mẩu phấn, một chiếc tẩy hay nửa cái bánh chia nhau dưới gầm bàn.
Phấn trắng, phấn màu và hộp phấn của cô
Phấn trắng dùng hằng ngày. Phấn trắng rẻ, mỗi hộp nhiều viên, được dùng cho hầu hết các bài. Viên phấn tốt viết mịn, ít bụi; viên phấn kém lẫn sạn, viết một nét là kêu ken két và làm xước mặt bảng.
Phấn màu dành cho chữ quan trọng. Trên bảng đen lớn, thầy cô dùng phấn đỏ, phấn vàng để gạch chân chữ mới, đóng khung công thức. Học trò được dùng phấn màu trên bảng con là chuyện hiếm, vì phấn màu đắt hơn và nhanh hết.
Hộp phấn trên bàn giáo viên. Hộp giấy bìa đựng phấn đặt ở góc bàn cô, thường kèm chiếc khăn lau và cây thước gỗ dài. Được cô sai đi lấy hộp phấn mới ở phòng hội đồng là một vinh dự nhỏ mà cả lớp ghen tị.
Mẹo của học trò. Có học trò nhúng đầu phấn vào nước để viết cho đậm và ít bụi, chữ khô lại trắng rõ. Có đứa mài phấn lên giấy nhám lấy bột rắc lên bảng, rồi dùng ngón tay vẽ hình. Những mẹo ấy truyền từ lớp này sang lớp khác mà không ai dạy.
Khác nhau giữa các nơi
Chất liệu bảng. Theo lời kể của nhiều người, ở thành phố về sau có bảng con làm sẵn bằng nhựa hoặc tôn sơn, còn ở nhiều vùng nông thôn, bảng gỗ do thợ mộc địa phương đóng, có khi bố tự cưa tấm ván và sơn lấy.
Phấn mua hay xin. Có trường phát phấn theo lớp, có nơi học trò tự mua. Ở những nơi khó khăn, học trò nhặt mẩu phấn thừa dưới chân bảng đen của cô để dùng.
Cách hô. Tiếng hô "giơ bảng, hạ bảng" quen ở nhiều trường, nhưng có nơi cô gõ thước lên bàn thay lời hô, có nơi cô vỗ tay. Mỗi lớp một ám hiệu riêng, và học trò cũ gặp lại nhau vẫn nhắc đúng ám hiệu của lớp mình như một mật khẩu.
Tên gọi. Phía Bắc gọi là bảng con, một số nơi ở miền Trung và miền Nam cũng gọi bảng con hoặc bảng đen nhỏ. Tên ít thay đổi, chỉ cách phát âm khác.
Bảng con hôm nay: vẫn còn nhưng đã khác
Bảng nhựa và bút dạ. Nhiều lớp một bây giờ dùng bảng nhựa trắng viết bút dạ xoá được, không bụi, lau bằng khăn khô. Một số nơi vẫn dùng bảng đen viết phấn, nhất là ở các trường nông thôn.
Phấn không bụi. Phấn bây giờ có loại ít bụi, cầm không trắng tay. Học trò ít khi biết tới cảnh lòng bàn tay trắng toát và tay áo xám vì bụi phấn.
Mục đích vẫn giữ nguyên. Giơ bảng để thầy cô nhìn cả lớp trong một lần, phát hiện ngay em nào chưa hiểu, là cách làm vẫn đúng tới hôm nay. Vì vậy bảng con không biến mất như ngòi bút chấm, chỉ thay áo.
Ở nhà. Nhiều phụ huynh mua bảng con cho trẻ mẫu giáo tập tô, tập vẽ. Nếu muốn con biết thêm chuyện xưa, bạn có thể tìm một tấm bảng đen và hộp phấn, chơi trò cô giáo đọc, cả nhà giơ bảng.
Câu đố về bảng con, viên phấn
Thử đố trẻ nhỏ hoặc bạn cùng lớp cũ, đáp án ngay sau mỗi câu:
- Mặt đen như than, ai viết lên cũng trắng, lau đi lại đen. Đáp án: bảng con.
- Mình trắng như vôi, càng viết càng ngắn, gãy đôi vẫn dùng. Đáp án: viên phấn.
- Nghe một tiếng thì cả lớp cùng giơ tay. Đáp án: tiếng cô hô giơ bảng.
- Không phải khăn mà vẫn lau, không phải giẻ mà vẫn bẩn. Đáp án: tay áo học trò.
- Vì sao phải úp bảng xuống trước khi cô hô? Đáp án: để bạn bên cạnh không nhìn theo bài của mình.
- Nhúng vào nước thì viết đậm hơn, khô rồi lại trắng như cũ. Đáp án: viên phấn nhúng nước, mẹo của học trò để chữ rõ hơn.
- Cổ tay áo nào bạc màu nhanh nhất lớp? Đáp án: tay áo phải của đứa hay lau bảng bằng tay áo.
Câu hỏi gợi nhớ: bạn có từng viết sai rồi lén lau bằng tay trước khi cô kịp nhìn thấy không?
Nếu đố con cháu, hãy cho chúng thử cầm một viên phấn và viết lên bảng đen: cảm giác bụi trắng dính tay, tiếng phấn rít bất chợt sẽ giúp chúng hiểu vì sao bố mẹ nhắc mãi chuyện lớp một.
Câu hỏi thường gặp
Bảng con dùng để làm gì trong lớp học?
Bảng con giúp học trò tập viết và làm tính nhanh mà không tốn giấy. Khi cả lớp giơ bảng cùng lúc, thầy cô nhìn được bài của mọi em trong một lần và sửa lỗi ngay tại chỗ.
Bảng con ngày xưa làm bằng gì?
Phần lớn là gỗ ép hoặc gỗ mỏng sơn đen, có khung viền gỗ, một mặt kẻ ô li. Về sau xuất hiện thêm bảng làm bằng nhựa hoặc tôn sơn, nhẹ và bền hơn.
Vì sao lau bảng bằng giẻ ẩm lại sạch hơn giẻ khô?
Giẻ ẩm giữ bụi phấn lại, không cho bay lên và lau sạch được lớp phấn bám vào vân sơn. Giẻ khô chỉ đẩy bụi đi, để lại vết mờ của chữ cũ.
Học sinh bây giờ còn dùng bảng con không?
Có, nhiều lớp một vẫn dùng bảng con. Một số nơi chuyển sang bảng nhựa viết bút dạ, số khác vẫn giữ bảng đen viết phấn, tuỳ điều kiện từng trường.
Bụi phấn có làm học trò ngày xưa khó chịu không?
Nhiều người nhớ cảm giác bụi phấn bám tay, bay vào mũi khi lau bảng, nhất là những ngày hanh khô. Phấn ngày nay có loại ít bụi nên cảm giác này ít gặp hơn.
Có thể dùng bảng con để chơi với trẻ ở nhà thế nào?
Bạn có thể chơi trò đọc chữ, đọc số rồi cùng giơ bảng như trong lớp, hoặc vẽ tranh lên bảng rồi đoán. Kết hợp kể chuyện lớp học ngày xưa giúp trẻ thấy gần gũi với tuổi thơ của bố mẹ.