Bút máy ngày xưa của học trò là loại bút có ruột chứa mực bằng cao su hoặc ống bơm, mỗi lần hết mực phải nhúng ngòi vào lọ rồi bóp ruột để hút mực lên, viết được vài ngày mới phải bơm lại. So với bút chấm, nó cho phép viết liền cả trang mà không dừng; so với bút bi, nó cho nét chữ có độ đậm nhạt và màu mực tươi.
Với nhiều người lớn lên trong khoảng thập niên 80, 90, cây bút máy là món đồ dùng học tập đầu tiên mình được giữ riêng, được sửa, được cho mượn và cả được giấu kỹ. Bài này kể lại hình dáng, cách bơm mực, những lần bút rò mực, tục sửa ngòi ở góc chợ, và lý do nó thưa dần trên bàn học hôm nay.
Một cây bút máy học trò gồm những gì
Bút máy học trò ngày ấy có nhiều kiểu, nhưng tháo ra thường gặp đủ các bộ phận dưới đây:
| Bộ phận | Hình dáng thường gặp | Điều học trò nhớ nhất |
|---|---|---|
| Nắp bút | Kim loại mạ sáng hoặc nhựa, có kẹp cài túi áo | Tiếng tách khi đóng nắp, kẹp hay gãy vì cài vào túi quá chặt |
| Ngòi | Ngòi kim loại xẻ khe, loại ngòi lộ hoặc ngòi ẩn chỉ hở mũi | Rơi một lần là toè, viết ra nét đôi |
| Lưỡi gà | Thanh nhựa có rãnh nằm dưới ngòi, dẫn mực xuống | Nhét giấy vào rãnh để lau thì tắc mực |
| Ruột mực | Túi cao su mềm hoặc ống nhựa trong có pít-tông | Ruột cao su lâu ngày cứng, nứt, mực rỉ ra thân |
| Thân bút | Nhựa trơn hoặc vân, có khi có ô cửa sổ nhìn mực | Vết răng cắn ở đuôi bút những lúc nghĩ bài |
Màu mực trong ruột thường là tím, có nơi dùng xanh đen. Nhìn qua ô cửa sổ trên thân bút, học trò biết còn bao nhiêu mực mà không cần tháo ra, một chi tiết nhỏ nhưng được quý lắm.
Bơm mực đúng cách như học trò ngày ấy
Bơm mực là thao tác ai cũng phải học trong tuần đầu có bút. Thứ tự quen thuộc như sau:
- Vặn thân bút ra khỏi phần đầu ngòi để lộ ruột mực, giữ phần ngòi chúc xuống.
- Bóp hết hơi trong ruột cao su ra ngoài trước khi nhúng, nếu bóp sau khi nhúng thì bọt khí sủi lên làm lọ mực trào.
- Nhúng ngòi ngập tới phần lưỡi gà vào lọ mực, không cần ngập cả khâu nối.
- Thả tay từ từ cho ruột phồng lại, hút mực lên; đếm chậm tới năm rồi bóp nhả thêm một hai lần để ruột đầy.
- Nhấc bút lên, bóp nhẹ cho ra ba giọt trả về lọ, việc này làm cho bút đỡ chảy mực khi viết.
- Lau ngòi và lưỡi gà bằng mẩu giẻ hoặc giấy thấm, vặn thân bút lại thật chặt.
Bút loại ống bơm pít-tông thì thay bước bóp bằng bước kéo cần. Dù loại nào, lần bơm đầu tiên của học trò lớp một hầu như luôn để lại vài ngón tay tím và một vết mực trên khăn trải bàn.
Tiếng ngòi trên giấy, mùi mực và những lần rò mực
Bút máy mới viết êm, chỉ có tiếng xoẹt nhẹ khi kéo nét dài. Ngòi đã mòn thì nghe tiếng cào sột sột, viết chữ s và chữ x là thấy giấy rung theo. Mực tím thơm một mùi khó tả, hơi giống mùi thuốc tím pha loãng trộn với mùi giấy mới, nhiều người tới giờ ngửi thấy mực ở đâu là nhớ lớp học.
Nỗi khổ quen thuộc nhất là bút rò mực. Cài bút vào túi áo trắng, trời nắng, ruột cao su giãn ra, tới trưa trên ngực áo đã nở một bông hoa tím. Có hôm bút rò trong cặp, thấm qua cả hộp bút sang vở, sách tập đọc mang về một mảng loang hình đám mây. Các bà mẹ có đủ mẹo: ngâm áo vào nước vo gạo, chà chanh, phơi nắng, nhưng vết mực tím thường chỉ nhạt chứ ít khi biến mất.
Có một chi tiết nhỏ nữa: học trò hay lắc vẩy bút cho mực xuống khi bút tắc. Một cú vẩy mạnh là cả dãy mực tím in trên lưng áo bạn ngồi bàn trên, mở màn cho một trận cãi nhau giờ ra chơi.
Ngòi toè, ngòi tắc và tiệm sửa bút
Ngòi toè vì rơi. Bút rơi cắm mũi xuống nền gạch là hai nửa ngòi tách lệch, viết ra hai nét song song. Học trò tự sửa bằng cách lấy móng tay ép hai nửa lại, hoặc chà mũi ngòi lên đáy bát sứ thô cho mòn đều. Cách này đôi khi cứu được bút, đôi khi làm hỏng hẳn.
Ngòi tắc vì mực khô. Để bút lâu không dùng, mực khô lại trong rãnh lưỡi gà. Cách quen nhất là tháo ngòi ngâm vào bát nước ấm qua đêm, sáng ra thấy nước loang tím là biết mực đã tan.
Thợ sửa bút ở góc chợ. Ở nhiều thị trấn và thành phố, từng có những người ngồi góc chợ, cạnh cổng trường hoặc trong tiệm nhỏ chuyên thay ruột cao su, mài ngòi, thay lưỡi gà. Một hộp gỗ nhiều ngăn, chiếc đá mài nhỏ, ít ruột bút cuộn tròn là đủ cả nghề.
Thay ngòi mới. Ngòi rời được bán lẻ, học trò mua về tự lắp. Ngòi mới thường cứng, phải viết vài trang mới mềm tay, nên nhiều người tiếc ngòi cũ đã quen nét dù nó viết hơi đôi.
Một chuyện giả định: cây bút được mua lúc vào lớp ba
Năm vào lớp ba, cô bé được bố đèo bằng xe đạp ra hiệu sách thị xã chọn một cây bút máy. Quầy kính bày cả chục cây, thân bút đỏ, xanh, vân như gỗ. Cô chọn cây màu xanh lá có ô cửa sổ trên thân vì thích nhìn mực bên trong. Người bán thử viết vài nét lên tờ giấy nháp, đưa cô cầm thử, bảo cầm nhẹ tay thôi.
Cả năm ấy cây bút được giữ như của quý. Tối nào cô cũng lau ngòi bằng giấy thấm, đậy nắp nghe tiếng tách mới yên tâm đi ngủ. Một lần bạn cùng bàn mượn viết bài kiểm tra, làm rơi, ngòi toè. Cô khóc suốt giờ ra chơi. Chiều hôm đó, bạn kia dắt cô ra chỗ ông thợ sửa bút đầu chợ, góp tiền quà sáng hai hôm để thay ngòi.
Câu chuyện chỉ là giả định, nhưng nhiều người đọc sẽ thấy quen: một cây bút gắn với một lần đi cùng bố, một tình bạn được hàn gắn bằng chiếc ngòi mới. Vì thế mà có người lớn rồi vẫn cất cây bút cũ trong ngăn kéo, ruột đã khô cứng từ lâu.
Những luật ngầm quanh cây bút trong lớp học
Bút là của riêng. Trong lớp, cho mượn thước, mượn tẩy thì dễ, còn cho mượn bút máy thì cân nhắc kỹ. Học trò tin rằng mỗi ngòi quen một nét tay, người khác cầm viết vài dòng là ngòi lệch theo tay họ.
Mượn mực thì được. Hết mực giữa giờ, học trò hay nhờ bạn nhỏ vài giọt từ ngòi bút này sang ngòi bút kia, chạm đầu ngòi vào nhau cho mực chảy sang. Cách làm vụng về nhưng cứu được cả một bài chính tả.
Khắc tên lên thân bút. Để khỏi lẫn, nhiều người dùng mũi com-pa khắc tên hoặc một ký hiệu nhỏ lên thân nhựa. Có người dán một mẩu băng dính màu ở đuôi bút. Những dấu ấy về sau thành cách nhận ra bút của mình giữa cả rổ bút cô giáo thu lại.
Cắn đuôi bút khi nghĩ. Gần như cây bút nào cũng có vết răng ở đuôi. Giờ làm văn, cả lớp im phăng phắc, chỉ nghe tiếng ngòi cào giấy và thỉnh thoảng một tiếng cắn nhựa lách cách.
Bút máy ngày xưa và bây giờ
Bút máy không biến mất hẳn, chỉ đổi vai. So sánh nhanh giữa hai thời:
| Khía cạnh | Những năm 80, 90 | Hôm nay |
|---|---|---|
| Cách nạp mực | Bơm từ lọ bằng ruột cao su hoặc pít-tông | Phổ biến ống mực thay sẵn, cắm vào là viết |
| Ai dùng | Gần như mọi học trò tiểu học, trung học cơ sở | Học sinh tiểu học luyện chữ, người thích viết tay |
| Sửa chữa | Thợ sửa bút ở chợ, tự mài ngòi ở nhà | Hỏng thì thay bút mới, ít ai sửa |
| Màu mực | Tím là chủ đạo, xanh đen đứng sau | Nhiều màu, có cả mực xoá được |
| Nỗi lo lớn nhất | Rò mực ra áo, đổ lọ mực | Ống mực hết giữa giờ, ngòi khô vì quên đậy nắp |
Dù vậy, ở nhiều trường tiểu học hôm nay, học sinh lớp một lớp hai vẫn được khuyên dùng bút máy để luyện nét, chỉ là bút đã gọn hơn và mực đã sạch hơn. Sợi dây nối hai thời vẫn còn, chỉ mảnh đi.
Bút bi và bút gel nhanh, gọn, rẻ, phù hợp với lượng bài chép ngày một nhiều ở lớp trên, nên chiếc bút máy bơm mực dần ở lại trong ký ức của những người từng tím tay vì nó.
Bạn còn nhớ không: những câu đố về cây bút máy
Đố vui cho buổi họp lớp, đáp án ghi ngay sau:
- Bụng là ruột cao su, khát thì cúi đầu xuống lọ mà uống. Đáp án: bút máy bơm mực.
- Có cửa sổ mà không có nhà, nhìn vào thấy cả một hồ nước tím. Đáp án: ô cửa sổ nhìn mực trên thân bút.
- Rơi một lần thì nói hai lời, viết một nét ra thành hai nét. Đáp án: ngòi bút toè.
- Cài trên ngực áo, trưa nắng nở hoa tím. Đáp án: vết bút rò mực.
- Đóng lại kêu một tiếng tách, mở ra là viết. Đáp án: nắp bút.
- Vì sao phải bóp hết hơi trước khi nhúng ngòi vào lọ? Đáp án: để không sủi bọt làm mực trào ra ngoài.
Câu hỏi để kể: cây bút máy đầu tiên của bạn màu gì, ai mua cho bạn, và nó đã mất trong hoàn cảnh nào?
Nếu đố con cháu, bạn có thể đưa ra một cây bút máy đời mới và hỏi chúng đoán xem ngày xưa nạp mực bằng cách nào. Phần lớn trẻ bây giờ chưa từng thấy ruột cao su, nên câu trả lời của chúng thường rất buồn cười và là cớ để bạn kể tiếp chuyện lọ mực, giấy thấm, ông thợ sửa bút.
Câu hỏi thường gặp
Bút máy học trò ngày xưa thường dùng mực màu gì?
Mực tím là màu quen thuộc nhất ở nhiều trường, sau đó là mực xanh đen. Có lớp quy định một màu cho đồng đều, có nơi để học trò tự chọn, nên ký ức mỗi người có thể khác nhau.
Vì sao bút máy hay rò mực ra túi áo?
Ruột cao su lâu ngày bị lão hoá, nứt, hoặc giãn nở khi trời nóng làm đẩy mực ra ngoài. Ngoài ra nắp đóng không chặt hay bơm quá đầy cũng khiến mực rỉ xuống ngòi rồi thấm vào vải.
Ngòi bút máy bị toè thì sửa thế nào?
Cách học trò hay làm là dùng móng tay ép hai nửa ngòi về sát nhau rồi viết thử, hoặc mài nhẹ mũi ngòi trên mặt gốm thô. Nếu ngòi cong nặng thì thay ngòi mới sẽ chắc hơn.
Bút máy bơm mực khác bút máy dùng ống mực ở điểm nào?
Bút bơm mực hút mực từ lọ vào ruột cao su hoặc ống pít-tông, dùng tiết kiệm nhưng dễ dây mực. Bút dùng ống mực chỉ việc cắm ống thay sẵn, sạch tay hơn nhưng phải mua ống mực thường xuyên.
Làm sao để vết mực tím trên áo trắng nhạt bớt?
Ngày xưa người ta hay ngâm ngay vào nước lạnh, chà chanh hoặc xà phòng rồi phơi nắng. Vết càng để lâu càng khó đi, nên xử lý sớm là điều quan trọng nhất, và vết cũ thường chỉ nhạt chứ khó sạch hẳn.
Còn tìm được bút máy bơm mực kiểu cũ không?
Một số cửa hàng văn phòng phẩm vẫn bán bút có ống bơm mực, và nhiều bút ống mực có thể lắp thêm bộ bơm rời. Người sưu tầm đồ cũ cũng hay trao đổi bút máy học trò xưa ở các chợ đồ cũ.