Vở ô li ngày xưa là loại vở có các đường kẻ ngang mờ chia mỗi dòng viết thành nhiều ô li nhỏ, cộng thêm đường kẻ dọc, dùng để học trò tiểu học tập viết đúng chiều cao và độ rộng của từng chữ. Giấy thường ngả vàng hoặc trắng ngà, mặt hơi nhám, có khi lẫn cả xơ nhỏ; bìa mỏng, gáy đóng hai chiếc ghim.
Với người lớn lên trong những năm 80, 90, cuốn vở ô li là nơi chứa những nét chữ đầu tiên, những lời phê đỏ đầu tiên và cả những trang bị xé vội. Bài này tả lại tờ giấy, cách đếm ô li, thói quen giữ vở, sự khác nhau giữa các nơi và lý do vở ngày nay đã đổi hẳn dáng.
Tờ giấy và dòng kẻ: nhìn kỹ một trang vở cũ
Màu giấy. Giấy vở ngày ấy hiếm khi trắng tinh. Phổ biến là màu vàng nhạt, có nơi ngả xám, để lâu thì vàng sậm ở mép. Soi lên đèn thấy những đốm nhỏ hơi trong, đó là chỗ giấy mỏng hoặc có hạt bột chưa tan hết.
Mặt giấy. Sờ vào hơi nhám, một mặt láng hơn mặt kia. Học trò quen tay biết viết mặt láng thì mực ít loang, còn mặt nhám thì nét toè. Giấy mỏng nên viết mạnh tay là hằn sang trang sau, lật mặt sau thấy từng nét hằn lên như được dập nổi.
Dòng kẻ. Các đường kẻ ngang in màu tím nhạt hoặc xanh nhạt, có dòng đậm hơn để báo đầu dòng chữ, xen giữa là các dòng mảnh chia thành ô li. Đường kẻ dọc mờ hơn nữa, giúp học trò canh khoảng cách giữa các chữ. Có cuốn in lệch, dòng kẻ chạy xiên một chút, học trò phải tự canh theo mép giấy.
Lề vở. Bên trái mỗi trang có một đường kẻ dọc đỏ làm lề, chỗ để cô ghi điểm và lời phê. Nhiều học trò còn tự kẻ thêm lề bằng bút chì cho trang ngay ngắn.
Mùi giấy. Vở mới có mùi bột giấy hơi ngai ngái, vở cũ cất trong tủ lâu thì có mùi ẩm. Trời nồm ở phía Bắc, giấy mềm oặt, mực viết lên loang thành viền lông.
Đếm ô li khi tập viết: chữ nào cao bao nhiêu
Bài học đầu tiên với vở ô li là đếm. Cô giáo dạy chữ nào cao mấy ô li để cả trang chữ đứng đều như hàng cây. Bảng dưới là cách chia quen thuộc trong mẫu chữ tiểu học, dùng để bạn kể lại cho con cháu:
| Nhóm chữ | Ví dụ | Chiều cao thường dạy | Mẹo nhớ của học trò |
|---|---|---|---|
| Chữ thấp | a, o, c, e, m, n, u, i | Hai ô li | Nằm gọn giữa hai dòng mảnh |
| Chữ cao vừa | t | Ba ô li | Cái mũ cắm cao hơn bạn bè một chút |
| Chữ có thân đứng hoặc thòng | d, đ, p, q | Bốn ô li | Thân dài gấp đôi chữ thấp |
| Chữ có nét khuyết | b, h, k, l, g, y | Năm ô li | Khuyết như vòng dây, chạm dòng đậm phía trên hoặc phía dưới |
| Khoảng cách giữa hai chữ | giữa hai tiếng trong một câu | Rộng bằng một con chữ o | Đặt ngón tay vào giữa để đo |
Có người nhớ rõ, có người chỉ nhớ đại khái. Nếu bạn muốn dạy lại cho trẻ, hãy xem mẫu chữ trong sách tập viết hiện hành, vì mẫu chữ trong nhà trường đã được điều chỉnh ít nhất một lần kể từ thời bạn đi học. Một số nét nối, nét khuyết hôm nay có thể khác chút ít so với trí nhớ của bạn, và điều đó hoàn toàn bình thường.
Điều đáng nhớ không phải con số mà là cảm giác: cả lớp cúi xuống, mũi gần sát trang giấy, miệng lẩm nhẩm một hai ba bốn năm, rồi mới dám đưa nét khuyết lên.
Giữ vở sạch: những thói quen nhỏ của học trò
Thời ấy, vở sạch chữ đẹp là một thành tích có thật, có lớp còn bình chọn vở đẹp mỗi học kỳ. Để vở sạch, học trò kê một tờ giấy dưới bàn tay khi viết để mồ hôi không làm nhoè chữ; viết xong trang nào là kẹp tờ giấy thấm vào ngay. Bàn tay trái luôn giữ mép vở, không được tì lên dòng vừa viết.
Góc vở hay quăn vì học trò lật bằng ngón tay ướt hoặc nhét vở vội vào cặp. Nhiều người có thói quen kẹp vở dưới chồng sách nặng qua đêm cho góc phẳng lại, hoặc gấp một mẩu giấy nhỏ làm thước đánh dấu trang. Ai lỡ làm quăn góc vở của bạn mượn thì phải xin lỗi rất lâu.
Còn một nỗi khổ: viết sai. Ngày ấy không có bút xoá, tẩy mực thì dễ thủng giấy. Học trò chỉ được gạch một nét ngang thật thẳng rồi viết lại bên cạnh. Ai viết sai nhiều quá thì tìm cách xé trang, dẫn tới chuyện kể ở mục sau.
Xé giấy giữa vở và chuyện cuốn vở mỏng dần
Vở đóng ghim ở giữa nên mỗi tờ giấy thực ra là một tờ to gập đôi. Xé một trang ở nửa trước thì nửa sau cũng rời ra. Học trò khéo biết xé đúng tờ ở giữa cuốn, nơi hai chiếc ghim đâm qua, vì xé chỗ ấy không ai thấy. Giấy xé ra dùng làm giấy nháp, gấp máy bay, gấp thuyền, gói kẹo cho bạn.
Hãy hình dung một cậu bé lớp ba giả định, cuối năm học mang về một cuốn vở toán chỉ còn già nửa số trang lúc mới mua. Mẹ cầm lên thấy nhẹ bẫng, giở ra thấy gáy lỏng lẻo, hai chiếc ghim gỉ lủng lẳng. Hỏi ra mới biết cả học kỳ cậu đã xé để gấp máy bay đua với cả lớp giờ ra chơi.
Chuyện như vậy rất phổ biến, đến mức có nơi cô giáo kiểm tra vở bằng cách đếm số tờ. Ngày nay vở thường dán gáy hoặc đóng lò xo, xé ra là thấy ngay vết rách, nên trò xé giữa vở cũng hết đất sống.
Lời phê mực đỏ bên lề vở
Lật lại một cuốn vở ô li cũ, thứ đập vào mắt đầu tiên thường không phải chữ của mình mà là màu mực đỏ của thầy cô. Bên lề trái là điểm số, bên dưới bài là vài chữ phê ngắn: chữ đẹp, cần cố gắng, viết ẩu, trình bày sạch. Có thầy cô gạch chân những chữ sai, có người viết lại chữ mẫu ngay bên cạnh để học trò nhìn mà sửa.
Học trò ngày ấy đọc lời phê kỹ hơn đọc điểm. Một chữ "khá" được cô viết nắn nót có thể khiến cả tối vui. Một dòng "viết lại cả bài" khiến cả nhà biết chuyện trong bữa cơm. Ở nhiều nhà, bố mẹ còn phải ký tên dưới bài kiểm tra để xác nhận đã xem, nên nét chữ của bố mẹ cũng nằm lại trên những trang vở ấy.
Nếu bạn còn giữ một cuốn, bạn thử để ý các lời phê theo thời gian: đầu năm thường là nhắc nhở, cuối năm thường là khen. Đọc lại theo thứ tự, bạn sẽ thấy một năm học thu nhỏ, cả sự kiên nhẫn của người dạy lẫn những bước tiến chậm của một đứa trẻ bảy tám tuổi.
Khác nhau giữa các nơi, các năm
Giấy ở thành phố và nông thôn. Theo nhiều người kể lại, ở thành phố có thể mua được vở giấy trắng hơn sớm hơn, còn ở nhiều vùng nông thôn, vở giấy vàng dùng lâu hơn. Có nơi học trò còn dùng vở tự đóng từ giấy rời, tự kẻ dòng bằng bút chì và thước.
Tự kẻ ô li. Khi thiếu vở in sẵn, người lớn trong nhà kẻ ô li cho con bằng bút chì, mỗi tối vài trang. Những cuốn vở tự kẻ dòng ấy dòng hơi nghiêng, khoảng cách không đều, nhưng là món quà người ta nhắc tới mãi.
Tên gọi. Phía Bắc gọi phổ biến là vở ô li; một số nơi ở miền Nam gọi là tập, tập học sinh, tập kẻ ô. Cùng một trang giấy, mỗi vùng gọi một kiểu.
Số trang. Vở mỏng dùng cho môn ít bài, vở dày dùng cho toán và tiếng Việt. Số trang cụ thể khác nhau theo nơi in và từng năm, nên mỗi người nhớ một con số riêng.
Vở ô li ngày xưa và vở học sinh bây giờ
So sánh để thấy thời gian đã đổi những gì trên một trang giấy:
| Đặc điểm | Ngày xưa | Bây giờ |
|---|---|---|
| Màu giấy | Vàng nhạt, ngả xám, có xơ | Trắng, láng, có loại chống loá |
| Đóng gáy | Hai chiếc ghim ở giữa | Dán keo, may chỉ, lò xo |
| Bìa | Giấy mỏng, một hai màu | Bìa cứng, in nhiều hình, có lớp bóng |
| Dòng kẻ | In mờ, có khi lệch | In rõ, đều, có loại kẻ riêng cho từng lớp |
| Chuyện xé vở | Xé giữa vở không ai biết | Xé là lộ, ít ai xé |
| Viết sai | Gạch một nét rồi viết lại | Có băng xoá, bút xoá, mực xoá được |
Một điểm chung vẫn giữ nguyên: học sinh lớp một hôm nay vẫn tập viết trên dòng kẻ ô li, vẫn đếm ô cho từng chữ. Nhờ thế mà người ông, người bố và đứa cháu có thể ngồi chung một bàn mà vẫn hiểu nhau khi nói "chữ này cao năm li".
Câu đố và câu hỏi "bạn còn nhớ"
Đáp án ghi ngay sau mỗi câu:
- Mặt vàng như nghệ, có kẻ hàng hàng, ghim hai cái ở giữa bụng. Đáp án: vở ô li ngày xưa.
- Chữ thấp nhất cao mấy ô li? Đáp án: hai ô li, theo cách dạy quen thuộc.
- Đường đỏ chạy dọc bên trái để làm gì? Đáp án: làm lề, chỗ cô ghi điểm và lời phê.
- Xé chỗ nào thì vở không lộ? Đáp án: tờ ngay giữa cuốn, nơi hai chiếc ghim đâm qua.
- Viết sai thì làm gì khi không có bút xoá? Đáp án: gạch một nét ngang thẳng rồi viết lại bên cạnh.
- Bạn còn nhớ lời phê đầu tiên trong cuốn vở ô li của mình là gì không?
Nếu bạn còn giữ được một cuốn vở cũ, đem ra cho cả nhà xem là đủ cho một buổi tối dài chuyện. Chữ của bố mẹ hồi bảy tuổi thường khiến con cháu bất ngờ hơn bất cứ tấm ảnh nào.
Câu hỏi thường gặp
Vở ô li là gì và vì sao gọi là ô li?
Vở ô li là vở có các dòng kẻ mảnh chia mỗi dòng viết thành nhiều ô nhỏ gọi là li, cùng các đường kẻ dọc. Học trò đếm số ô li để viết chữ đúng chiều cao và khoảng cách theo mẫu.
Chữ cái thường cao bao nhiêu ô li?
Theo cách dạy quen thuộc, các chữ thấp như a, o, c cao hai ô li, chữ t cao ba ô li, d và p cao bốn ô li, các chữ có nét khuyết như b, h, l cao năm ô li. Nên đối chiếu thêm mẫu chữ trong sách tập viết hiện hành.
Vì sao giấy vở ngày xưa thường có màu vàng?
Giấy thời ấy thường được làm từ bột giấy chưa tẩy trắng kỹ, có khi pha giấy tái chế, nên ngả vàng hoặc xám và có xơ. Để lâu, giấy còn vàng thêm do tiếp xúc với không khí và ánh sáng.
Ở miền Nam vở ô li có gọi khác không?
Một số nơi ở miền Nam quen gọi vở là tập, ví dụ tập học sinh hay tập kẻ ô. Cách gọi thay đổi theo vùng và theo thế hệ, nên trong cùng một gia đình đôi khi có hai cách gọi.
Học sinh bây giờ còn dùng vở ô li không?
Có. Học sinh tiểu học hiện vẫn tập viết trên vở có dòng kẻ ô li, chỉ là giấy trắng hơn, in rõ hơn và đóng gáy chắc hơn. Cách đếm ô li để viết chữ cũng vẫn được dạy.
Làm sao giữ một cuốn vở cũ khỏi mục giấy?
Bạn nên để vở ở nơi khô ráo, tránh nắng, cho vào túi giấy hoặc hộp có gói hút ẩm. Nếu ghim đã gỉ, có thể nhẹ nhàng gỡ ra để gỉ không ăn sang giấy, rồi kẹp các tờ lại bằng bìa cứng.