ThanQuen.comThân Quen
Đồ dùng học trò

Ngòi bút lá tre: cây bút chấm mực tập viết nét thanh nét đậm của học trò xưa

Ngòi bút lá tre gắn vào cán gỗ, chấm mực từng nhịp để viết nét thanh nét đậm. Cách dùng, kỷ niệm lớp tập viết, vì sao biến mất và nay còn gặp ở đâu.

Vietnamese schoolgirl, face turned away, dipping a thin nib pen into a small glass inkwell on a scratched wooden desk, side close-up, soft window light, sepia tones

Ngòi bút lá tre là mẩu thép mỏng hình chiếc lá tre nhỏ, cắm vào đầu một cán bút gỗ hoặc nhựa, mỗi lần viết phải nhúng vào lọ mực rồi viết chừng một hai chữ lại chấm tiếp. Nhờ ngòi có khe chẻ giữa và đàn hồi, học trò ấn mạnh thì nét toè ra thành nét đậm, nhấc nhẹ thì ra nét thanh mảnh như sợi chỉ.

Ở nhiều trường tiểu học những năm 80 và đầu 90, cây bút chấm là thứ để luyện chữ trước khi được dùng bút máy. Bài này tả lại ngòi lá tre từ hình dáng tới cách cầm, những vết mực trên ngón tay, lý do nó dần vắng bóng và chỗ bạn còn có thể mua một ngòi về viết thử.

Ngòi lá tre trông ra sao, cầm vào thấy thế nào

Ngòi dài chừng bằng đốt ngón tay, phần đuôi cong thành ống nửa vòng để kẹp vào cán, phần đầu thuôn nhọn như chiếc lá tre non. Giữa ngòi có một khe chẻ chạy từ mũi lên tới một lỗ tròn nhỏ; lỗ ấy giữ một giọt mực và giúp hai nửa ngòi mở ra khép vào khi ấn. Ngòi mới có màu thép sáng hoặc hơi vàng đồng, dùng vài tuần thì xỉn lại, mũi ngả màu tím vì mực bám.

Cán bút thường là que gỗ tròn tiện sẵn, có cái sơn đỏ hoặc xanh, đầu cán có khâu kim loại để cắm ngòi. Nhà nào khéo tay thì gọt cán từ que tre, quấn chỉ cho chặt. Cầm vào thấy nhẹ, hơi nhám, đầu ngón trỏ chạm đúng chỗ khâu sắt lạnh. Khi viết, ngòi cào trên giấy kêu sột sột rất khẽ; giấy xấu có xơ thì ngòi vướng, nghe tiếng rít ngắn rồi một chấm mực loang ra.

Mùi mực chấm hơi hăng, ngai ngái như mùi sắt ướt, trộn với mùi giấy ẩm mỗi khi trời nồm. Nhiều người lớn lên vẫn nhớ cảm giác đầu ngón giữa có một vết lõm và vết tím không chịu phai dù đã kỳ xà phòng.

Lọ mực, cách chấm và giữ tay khi viết

Viết bằng bút chấm là một chuỗi động tác lặp đi lặp lại, thầy cô thường dạy theo thứ tự như sau:

  1. Đặt lọ mực ở góc trên bên phải bàn, chỗ khuỷu tay không quệt vào. Lọ thuỷ tinh nhỏ, cổ thấp, có nắp vặn; có trường gắn sẵn ống mực vào lỗ khoét trên mặt bàn gỗ.
  2. Nhúng ngòi ngập tới lỗ tròn chứ không ngập cả ngòi, vì mực dính lên khâu sắt sẽ chảy ngược xuống ngón tay.
  3. Gạt nhẹ mũi ngòi vào miệng lọ để rơi bớt giọt thừa, đây là bước học trò hay quên nhất và là nguồn của phần lớn vết mực trên vở.
  4. Cầm bút cách mũi ngòi chừng hai đốt ngón tay, cán nghiêng về phía vai phải, ngòi nằm ngửa để khe chẻ hướng lên.
  5. Viết khoảng một chữ, cùng lắm hai chữ, thấy nét bắt đầu khô và nhạt thì chấm lại, không cố kéo thêm.
  6. Viết xong một dòng thì đặt giấy thấm lên ấn nhẹ, rồi lau ngòi bằng mẩu giẻ nhỏ trước khi cất.

Nếu bạn muốn hình dung nhịp độ: một trang tập viết khoảng mười dòng có thể cần tới vài chục lần chấm mực. Vì vậy học trò ngày ấy viết chậm hơn bây giờ nhiều, đổi lại tay quen với việc dừng và nghĩ trước mỗi chữ.

Nét thanh nét đậm sinh ra từ lực tay

Bí mật của chữ đẹp ngày xưa nằm ở chỗ ngòi lá tre mở khe theo lực ấn. Bảng dưới tóm cách học trò được dạy phân biệt từng loại nét:

Động tácLực tayNét ra trên giấy
Kéo bút từ trên xuốngẤn đều, hơi mạnhNét đậm, hai nửa ngòi tách ra, mực đầy
Đưa bút từ dưới lênNhẹ, gần như chỉ lướtNét thanh mảnh như sợi tóc
Lượn vòng chữ o, a, dMạnh dần ở nửa trái, nhẹ dần ở nửa phảiVòng có bụng đậm, đỉnh và đáy mảnh
Nét khuyết của chữ l, h, bLên nhẹ, xuống mạnhKhuyết thon, thân chữ đứng vững
Ấn quá tay hoặc đổi hướng đột ngộtMạnh, giậtNgòi xoè, mực tóe, có khi rách giấy

Cũng vì cách ra nét này mà vở tập viết thời ấy nhìn khác hẳn chữ viết bút bi: chữ có nhịp đậm nhạt như được tô bóng. Người quen tay nhìn một trang là biết ai ấn đều, ai run tay ở nét lên.

Một buổi tập viết giả định ở lớp hai

Hãy hình dung một buổi sáng mùa đông, lớp học mái ngói có bốn dãy bàn gỗ dài. Cô giáo viết mẫu chữ hoa lên bảng đen, phấn kêu cạch cạch. Cả lớp mở nắp lọ mực, mùi mực lan khắp phòng. Cậu bé ngồi bàn thứ ba vừa chấm mực xong thì bạn bên cạnh huých tay hỏi mượn tẩy, thế là một giọt mực tím rơi đúng giữa chữ hoa đầu trang.

Cậu luống cuống lấy giấy thấm ấn lên, vết mực thành một hình như con bướm. Cô đi ngang, không mắng, chỉ bảo: viết tiếp dòng dưới cho thật cẩn thận. Cuối buổi, dòng cuối cùng của trang là dòng đẹp nhất, nét lên mảnh đều, nét xuống đậm mà không toè. Về nhà, hai ngón tay cậu tím tới tận khớp, mẹ bắt kỳ bằng xà phòng và vỏ chanh mãi mới nhạt.

Câu chuyện là giả định, nhưng chi tiết thì rất nhiều người cùng có: giọt mực rơi vì bị huých, tờ giấy thấm cứu vãn, vết tím trên ngón tay mang về tận bữa cơm. Đó là lý do khi nhắc tới ngòi lá tre, người ta thường nhớ cảm giác trước rồi mới nhớ tới chữ.

Khác nhau giữa các nơi và các lớp

Không phải trường nào cũng dùng bút chấm cùng lúc. Theo nhiều người kể lại, ở các trường thị xã và thành phố, bút máy phổ biến sớm hơn, có nơi đầu thập niên 90 học trò lớp một đã viết bút máy. Ở nhiều vùng nông thôn, bút chấm ngòi lá tre còn dùng lâu hơn vì rẻ và dễ thay ngòi.

Lọ mực cố định hay lọ mực mang theo. Có trường bàn ghế khoét sẵn lỗ để cắm ống mực chung cho hai bạn; có trường thì mỗi em tự mang lọ mực trong cặp, buộc dây để khỏi đổ. Lọ mang theo là thủ phạm của không ít chiếc cặp vải loang tím.

Màu mực không chỉ có tím. Mực tím là màu quen nhất, nhưng nhiều nơi học trò cũng dùng mực xanh đen. Có trường quy định một màu cho cả lớp để vở đồng đều, có trường để tự do.

Tên gọi cũng khác chút ít. Phía Bắc thường gọi là bút chấm hoặc bút ngòi lá tre; một số nơi miền Trung và miền Nam gọi là bút chấm mực hay viết chấm. Cùng một món đồ, cách gọi đổi theo giọng mỗi vùng.

Giấy vở cũng quyết định chuyện viết. Nơi nào có vở giấy trắng láng thì ngòi chạy êm, nét thanh rõ. Nơi chỉ có giấy vàng nhiều xơ thì học trò phải viết chậm hơn nữa, ngòi hay vướng và mực hay loang. Vì vậy cùng một cây bút chấm, trang vở ở mỗi nơi trông rất khác nhau.

Vì sao bút chấm dần biến mất

Bút máy rẻ dần và dễ mua hơn. Khi bút máy bơm mực trở nên phổ biến, phụ huynh thấy một cây bút máy dùng được cả năm, đỡ cảnh lọ mực đổ, nên bút chấm lùi dần vào ký ức.

Vệ sinh lớp học và quần áo. Lọ mực mở nắp trên bàn là nguồn của những vũng mực trên áo trắng, trên bàn ghế. Bỏ được lọ mực là bớt được một nỗi lo của cả cô giáo lẫn các bà mẹ.

Mẫu chữ và cách dạy thay đổi. Khoảng đầu thập niên 2000, mẫu chữ viết trong trường tiểu học được điều chỉnh, nhiều nơi cho học sinh dùng bút máy ngòi mài sẵn hoặc bút có ngòi đặc biệt để viết nét thanh đậm mà không phải chấm mực.

Nhịp viết chậm. Chấm mực sau mỗi chữ khiến việc chép bài dài trở nên mệt. Lớp càng lớn thì bài càng dài, nên ngay cả ở nơi còn dùng bút chấm, học trò lớp trên cũng chuyển sang bút máy.

Ngày nay còn gặp ở đâu, muốn viết thử thì làm thế nào

Ngòi lá tre không mất hẳn. Bạn vẫn có thể tìm lại cảm giác cũ theo vài bước đơn giản:

  1. Hỏi ở các cửa hàng văn phòng phẩm lâu năm hoặc cửa hàng bán đồ thư pháp, đồ vẽ; ngòi chấm kiểu cũ vẫn được bán lẻ từng chiếc, thường đi kèm cán gỗ.
  2. Chọn mực gốc nước loãng, không dùng mực tàu đặc vì sẽ làm tắc khe ngòi.
  3. Dùng giấy dày, mặt láng; giấy học sinh mỏng đời mới dễ bị ngòi cào xơ.
  4. Trước khi viết, rửa ngòi mới bằng nước ấm pha chút xà phòng để bỏ lớp dầu chống gỉ, nếu không mực sẽ trượt không bám.
  5. Tập lại bảng chữ cái thường theo nhịp lên nhẹ xuống mạnh, mỗi chữ chấm mực một lần.
  6. Viết xong lau khô ngòi, nếu để mực khô trong khe ngòi sẽ gỉ chỉ sau vài ngày.

Nhiều gia đình làm việc này cùng con: bố mẹ viết một dòng bằng bút chấm, con viết một dòng bằng bút máy, rồi so xem chữ của hai thế hệ khác nhau ở đâu. Đó là một buổi chiều cuối tuần rẻ tiền mà nhiều chuyện để kể.

Bạn còn nhớ không: vài câu đố về bút chấm

Thử đố người trong nhà, đáp án nằm ngay sau mỗi câu:

  • Mình như chiếc lá tre non, đầu chẻ làm đôi, tắm mực mới chịu đi. Đáp án: ngòi bút lá tre.
  • Ở góc bàn, bụng đầy màu tím, ai chạm vụng là khóc cả trang. Đáp án: lọ mực.
  • Không viết mà vẫn theo bút, chữ nào còn ướt là được ấn lên cho khô. Đáp án: giấy thấm.
  • Đi lên thì nhẹ như tơ, đi xuống thì nặng như đổ mực. Đáp án: nét thanh và nét đậm.
  • Rửa mãi không sạch, đi học về khoe với mẹ mà mẹ không vui. Đáp án: ngón tay dính mực.
  • Vì sao phải gạt ngòi vào miệng lọ? Đáp án: để rơi bớt giọt mực thừa, tránh rớt mực xuống vở.

Câu hỏi gợi chuyện cho bữa cơm: bạn đã từng làm đổ lọ mực lần nào chưa, và lúc đó ai đã giúp bạn dọn?

Câu hỏi thường gặp

Ngòi bút lá tre khác ngòi bút máy ở chỗ nào?

Ngòi lá tre không có ống chứa mực, phải nhúng vào lọ sau mỗi một hai chữ, còn bút máy có ruột chứa mực bên trong. Ngòi lá tre mềm và đàn hồi hơn nên tạo nét thanh nét đậm rõ rệt theo lực tay.

Học trò dùng bút chấm vào khoảng thời gian nào?

Theo nhiều người kể lại, bút chấm phổ biến ở bậc tiểu học trong những năm 80 và còn gặp ở một số nơi đầu thập niên 90. Thời điểm thay bằng bút máy khác nhau giữa thành phố và nông thôn, không có một mốc chung cho cả nước.

Vì sao viết bút chấm lại ra được nét đậm nét thanh?

Ngòi có khe chẻ ở giữa, khi ấn mạnh hai nửa ngòi tách ra và để nhiều mực chảy xuống tạo nét đậm. Khi đưa bút nhẹ lên trên, hai nửa khép lại nên nét rất mảnh.

Mực dính tay ngày xưa thường được tẩy bằng cách nào?

Nhiều gia đình kỳ tay bằng xà phòng giặt, chà thêm vỏ chanh hoặc bã chanh, có nhà dùng tro bếp. Vết mực tím thường chỉ nhạt dần sau vài lần rửa, ít khi sạch hẳn ngay trong ngày.

Bây giờ mua ngòi bút lá tre ở đâu?

Bạn có thể hỏi các cửa hàng văn phòng phẩm lâu năm, cửa hàng đồ vẽ hoặc đồ thư pháp. Ngòi chấm vẫn được bán lẻ kèm cán gỗ, chủ yếu cho người luyện chữ và người vẽ minh hoạ.

Có nên cho trẻ bây giờ tập viết bằng bút chấm không?

Viết thử để hiểu chuyện ngày xưa thì rất thú vị, nhưng việc học chính nên theo bút và mẫu chữ nhà trường đang dùng. Nếu thử, hãy chọn mực gốc nước, đặt lọ mực chắc chắn và có người lớn ngồi cùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138