ThanQuen.comThân Quen
Quà vặt tuổi thơ

Bánh đa kê và mạch nha que: món quà gánh rong vàng ruộm của phố cũ phía Bắc

Bánh đa kê là bánh đa nướng giòn phết kê đậu xanh vàng, kéo thêm sợi mạch nha, rắc dừa vừng; mạch nha que là mạch nha cuộn hai đầu que tre. Tả lại hai món quà cũ.

An old woman sits on a low stool beside a bamboo basket of round crisp rice crackers, spreading yellow millet paste with a flat stick, shaded street corner, top-down view

Bánh đa kê là món quà gánh rong của nhiều phố cũ phía Bắc: một chiếc bánh đa nướng giòn được phết lớp kê nấu với đậu xanh màu vàng ruộm, kéo thêm sợi mạch nha dẻo, rắc dừa nạo hoặc vừng, rồi gập đôi lại cầm ăn. Đi cùng nó là mạch nha que, tức mạch nha sánh được cuộn quanh hai đầu que tre, trẻ con vừa cuộn vừa mút.

Hai món này dùng chung một nguyên liệu quen của quà quê là mạch nha, nhưng cách ăn rất khác: một món giòn rụm, một món dẻo kéo sợi. Bài này tả lại từng món, gánh hàng, cách người bán phết kê kéo mạch nha, những khác biệt khi đi xa phố cũ, và vì sao ngày nay bánh đa kê đã thành món hiếm.

Chiếc bánh đa kê trông và ăn ra sao

Chiếc bánh đa dùng làm bánh đa kê là loại bánh đa mỏng, tròn, cỡ cái đĩa nhỏ, nướng trên than hoặc nướng sẵn cho phồng giòn, bề mặt lấm tấm bọt khí. Bánh đa nướng có màu ngà hơi vàng, cầm lên nhẹ tênh, bẻ một góc nghe tiếng giòn rõ.

Lớp kê phết lên là phần làm nên tên món. Kê là một loại hạt nhỏ li ti, màu vàng, được nấu chín cùng đậu xanh đã đãi vỏ, đánh nhuyễn thành một khối dẻo màu vàng ruộm như lòng đỏ trứng, có pha chút đường cho ngọt nhẹ. Người bán dùng một cái thìa dẹt hoặc que tre phết một lớp kê mỏng đều khắp mặt bánh.

Sau đó là mạch nha. Người bán xoắn một ít mạch nha từ hũ, kéo thành sợi mảnh, rải lên trên lớp kê theo vòng tròn, rồi rắc dừa nạo sợi trắng hoặc vừng rang. Cuối cùng gập đôi chiếc bánh lại thành hình bán nguyệt, trao cho người mua.

Cắn miếng bánh đa kê, cái giòn của bánh đa đi trước, sau đó là bùi bùi mịn của kê đậu xanh, ngọt dẻo của mạch nha, béo của dừa. Ăn phải khéo vì bánh vỡ vụn, kê dính môi, mạch nha kéo sợi, trẻ con thường một tay cầm bánh, một tay hứng vụn bên dưới.

Mạch nha que: món quà ăn bằng cả hai tay

Mạch nha là gì. Mạch nha là chất ngọt sánh, màu vàng hổ phách, làm từ gạo nếp hoặc ngô ủ với mầm lúa, nấu cô lại. Nó là nguyên liệu của nhiều loại kẹo truyền thống như kẹo kéo, kẹo lạc, bánh bỏng.

Người bán đựng mạch nha trong hũ. Mạch nha ở gánh hàng được đựng trong một cái hũ sành hay âu nhôm, sánh tới mức cầm hũ dốc ngược cũng chảy rất chậm. Bề mặt bóng như mặt gương.

Mạch nha que được cuộn bằng hai que tre. Người bán cầm hai que tre hoặc hai chiếc đũa, nhúng vào hũ, xoắn một vòng cho mạch nha bám vào, nhấc lên cuộn qua lại cho gọn rồi trao cho người mua cả hai que.

Ăn mạch nha que là một trò. Trẻ con cầm hai que, kéo giãn mạch nha ra rồi cuộn lại, cứ thế mãi, mạch nha từ vàng trong dần chuyển sang trắng đục vì không khí lẫn vào, giống hệt nguyên lý làm kẹo kéo. Cuộn chán rồi mới mút.

Mạch nha que là món dành cho đứa ít tiền. Một phần mạch nha que thường rẻ hơn bánh đa kê, nên đứa nào ít tiền chọn mạch nha, ăn được lâu và còn được chơi. Có đứa còn mua thêm một miếng bánh đa trơn để chấm mạch nha.

Gánh bánh đa kê có những gì

Gánh bánh đa kê là một gánh hàng nhỏ nhưng đủ đồ. Bảng dưới đây liệt kê các thành phần, công dụng và những chi tiết trẻ con hay để ý:

Thứ trong gánhDùng để làm gìChi tiết dễ nhớ
Thúng bánh đa nướng sẵnLàm vỏ bánh, bán kèmBánh xếp chồng, phủ một tấm vải hoặc ni lông cho khỏi ỉu
Âu kê đậu xanhPhết lên bánhMàu vàng ruộm, đậy nắp, có thìa dẹt cắm sẵn
Hũ mạch nhaKéo sợi rải lên bánh, cuộn mạch nha queSánh bóng, ruồi bay quanh, người bán phải đậy liên tục
Đĩa dừa nạo, vừng rangRắc lên cùngDừa trắng sợi, vừng thơm mùi rang
Bó que tre hoặc đũaCuộn mạch nha queQue vót nhỏ, đầu tròn
Cái ghế con và chiếc nónNgười bán ngồi ở góc phố, cổng trườngNhiều người bán là các bà, các cụ

Gánh hàng thường được đặt ở góc phố, cổng trường tiểu học hoặc gốc cây ven hồ, nơi có bóng mát và đông trẻ con. Không có tiếng rao ồn ào, người bán chỉ ngồi đó, ai đi qua thấy màu vàng của âu kê là dừng lại. Người mua quen thường được bà bán hàng nhớ cả khẩu vị: đứa thích nhiều dừa, đứa không ăn vừng, đứa xin thêm một sợi mạch nha.

Một buổi tan học với chiếc bánh đa kê

Thử hình dung một cậu bé lớp ba ở một khu phố cũ phía Bắc, khoảng giữa thập niên 1990. Buổi trưa tan học, cậu được mẹ cho một ít tiền lẻ để mua gì ăn trên đường về. Hàng quà ở cổng trường có đủ thứ, nhưng cậu đi thẳng tới gốc cây bên kia đường, nơi một bà cụ ngồi bên gánh bánh đa kê.

Bà cụ nhấc tấm vải phủ thúng, lấy ra một chiếc bánh đa giòn, phết kê vàng, kéo mạch nha, rắc dừa, gập đôi. Cậu bé đứng nhìn từng động tác, chờ phần rắc dừa vì cậu thích nhất. Cầm chiếc bánh, cậu vừa đi vừa ăn, cố giữ để kê không rơi xuống áo trắng, và tất nhiên là vẫn rơi.

Về tới nhà, mẹ nhìn vạt áo dính vàng kê và sợi mạch nha khô cứng thì biết ngay con đã ăn gì. Bà ngoại cười bảo ngày xưa bà cũng ăn bánh đa kê ở đúng một góc phố như thế. Hai thế hệ cách nhau mấy chục năm mà cùng một món quà, cùng một vết bẩn trên áo.

Chi tiết vạt áo dính kê là thứ mà nhiều người lớn lên ở phố cũ phía Bắc nhắc lại khi nhớ tới bánh đa kê, gần như thành một dấu hiệu nhận ra nhau.

Bánh đa kê ra khỏi phố cũ và những món na ná ở vùng khác

Bánh đa kê gắn nhiều nhất với các phố cũ ở phía Bắc. Ra khỏi khu vực ấy, nhiều người lớn lên ở vùng khác không biết tới món này, hoặc chỉ biết qua lời kể. Một phần vì hạt kê không phải loại hạt phổ biến ở khắp nơi, một phần vì gánh bánh đa kê vốn là nghề của một số người bán lâu năm.

Ở các vùng khác, cái thú bánh giòn phết nhân ngọt có những phiên bản riêng. Ở nhiều nơi phía Bắc, bánh đa nướng còn được ăn với mật mía hoặc bẻ ra chấm mạch nha. Ở nhiều tỉnh phía Nam, bánh tráng mè nướng giòn được ăn không hoặc kẹp chuối, kẹp kẹo. Ở nhiều nơi miền Trung, bánh tráng nướng giòn cũng là quà vặt quen của trẻ con. Những món này không phải là bánh đa kê, nhưng cùng một kiểu thích thú: một chiếc bánh giòn, bẻ ra nghe tiếng rắc, ăn với chút ngọt.

Mạch nha que thì phổ biến rộng hơn, vì mạch nha có ở nhiều vùng. Ở nhiều nơi phía Nam, mạch nha cũng được cuộn vào que hoặc đựng trong hũ nhỏ cho trẻ con mút, có nơi gọi là kẹo mạch nha. Nếu bạn lớn lên ở phía Nam mà nhớ hai que tre cuộn kẹo vàng óng, đó chính là món này.

Vì sao bánh đa kê thành món hiếm, và tìm lại ở đâu

Bánh đa kê vắng dần vì nhiều lẽ. Người bán phần lớn là người lớn tuổi, làm kê đậu xanh mất nhiều công từ sáng sớm, mà mỗi chiếc bánh chỉ lãi chút ít. Người trẻ ít ai theo nghề. Phố cũ đông khách du lịch, mặt bằng đắt, chỗ cho một gánh hàng nhỏ ngồi ở góc phố ngày càng hẹp. Trẻ con thì có quá nhiều lựa chọn quà vặt đóng gói, ít đứa biết tới bánh đa kê.

Mặt khác, chính sự hiếm làm bánh đa kê được nhắc tới nhiều trong những bài viết về quà vặt xưa, và một số người bán còn lại trở nên quen thuộc với người đi tìm ký ức. Ở một số phố cũ phía Bắc, vào buổi chiều, thỉnh thoảng vẫn gặp một gánh bánh đa kê bên gốc cây. Một vài hội chợ ẩm thực truyền thống cũng có gian hàng bánh đa kê, mạch nha que.

Muốn làm ở nhà, bạn có thể nấu kê với đậu xanh đã ngâm cho thật nhừ, đánh nhuyễn với chút đường; mua bánh đa nướng sẵn hoặc nướng bánh đa trên bếp than, lò nướng; mua mạch nha ở cửa hàng đồ khô hoặc chợ, làm mềm bằng cách ngâm hũ trong nước ấm. Phết kê, kéo mạch nha, rắc dừa, gập đôi, là bạn có một chiếc bánh đa kê gần giống ngày xưa.

Bạn còn nhớ: câu đố về bánh đa kê và mạch nha

Đố vui cho người lớn từng ăn và trẻ nhỏ chưa ăn bao giờ:

  • "Mặt tròn giòn rụm, phết vàng như nắng, kéo sợi óng ánh, gập lại nửa trăng" là món gì? — Bánh đa kê.
  • Màu vàng của bánh đa kê đến từ đâu? — Từ hạt kê nấu cùng đậu xanh.
  • Vì sao mạch nha que cuộn mãi lại chuyển sang màu trắng đục? — Vì không khí lẫn vào trong mạch nha khi kéo, giống nguyên lý làm kẹo kéo.
  • Mạch nha làm từ gì? — Từ gạo nếp hoặc ngô ủ với mầm lúa rồi nấu cô lại.
  • Chi tiết nào khiến mẹ biết ngay con đã ăn bánh đa kê? — Vạt áo dính kê vàng và sợi mạch nha khô.

Câu cuối hơi đùa, nhưng nếu hỏi một người lớn lên ở phố cũ phía Bắc, nhiều khả năng họ sẽ cười và kể ngay câu chuyện của mình. Còn với trẻ nhỏ chưa ăn bánh đa kê bao giờ, cách hay nhất là làm thử một chiếc ở nhà rồi để con tự đoán xem lớp vàng phết trên bánh làm từ gì trước khi kể đáp án.

Câu hỏi thường gặp

Bánh đa kê là gì?

Bánh đa kê là món quà gánh rong của nhiều phố cũ phía Bắc: bánh đa nướng giòn phết lớp kê nấu với đậu xanh màu vàng, kéo thêm sợi mạch nha, rắc dừa nạo hoặc vừng, gập đôi lại cầm ăn. Món này giòn, bùi, ngọt dẻo cùng lúc.

Hạt kê là hạt gì?

Kê là một loại hạt ngũ cốc nhỏ li ti, màu vàng, hạt tròn. Khi nấu chín cùng đậu xanh và đánh nhuyễn, kê tạo thành khối dẻo màu vàng ruộm dùng để phết lên bánh đa. Ngày nay có thể mua kê ở cửa hàng đồ khô, chợ.

Mạch nha que ăn như thế nào?

Người bán cuộn mạch nha sánh quanh hai que tre hoặc hai chiếc đũa. Người ăn cầm hai que kéo giãn rồi cuộn lại nhiều lần cho mạch nha chuyển sang trắng đục, sau đó mới mút dần. Cách ăn này vừa là ăn quà vừa là chơi.

Bánh đa kê có ở miền Nam không?

Bánh đa kê gắn nhiều nhất với các phố cũ phía Bắc, ít phổ biến ở phía Nam. Ở nhiều tỉnh phía Nam có những món giòn ngọt khác như bánh tráng mè, còn mạch nha cuộn que hoặc đựng hũ nhỏ thì nhiều vùng đều có.

Có thể tự làm bánh đa kê ở nhà không?

Có thể. Nấu kê với đậu xanh cho nhừ, đánh nhuyễn với chút đường, phết lên bánh đa nướng giòn, kéo mạch nha đã làm mềm bằng nước ấm rải lên, rắc dừa nạo hoặc vừng rang rồi gập đôi là xong.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138