Kẹo bông gòn ngày xưa là đường cát được đun chảy trong một lòng máy nhỏ quay tít, văng ra thành sợi tơ mảnh như tóc, rồi được người bán cuốn quanh một que tre thành một khối xốp to như cái đầu trẻ con, thường nhuộm màu hồng hoặc để trắng. Ở phía Bắc nhiều người gọi gọn là kẹo bông, ở phía Nam quen gọi kẹo bông gòn, vì trông giống bông gòn trên cây.
Điều trẻ con nhớ không chỉ là vị ngọt mà là màn ảo thuật trước mắt: một thìa đường nhỏ biến thành cả đám mây. Bài này tả lại chiếc máy làm kẹo bông đơn sơ của người bán rong, cách quay, mùi đường cháy, cảm giác kẹo tan trên lưỡi, nơi kẹo bông xuất hiện, và vì sao chiếc máy cũ dần nhường chỗ cho máy điện.
Chiếc máy làm kẹo bông của người bán rong
Phần chính là một cái chậu lớn bằng nhôm hoặc tôn. Chậu đặt nằm ngang trên một cái khung gỗ hoặc khung sắt, miệng rộng cỡ cái nong nhỏ. Lòng chậu là nơi sợi đường bay ra và bám vào thành, người bán quơ que tre vòng quanh đó để gom kẹo.
Ở giữa chậu là một cái đầu quay nhỏ. Đó là một hộc kim loại nhỏ có những khe hoặc lỗ li ti ở xung quanh. Đường cát được đổ vào hộc này. Khi hộc vừa nóng vừa quay nhanh, đường tan chảy và bị lực quay văng qua các khe thành sợi.
Nguồn nhiệt là một ngọn lửa nhỏ. Với những chiếc máy đơn sơ của người bán rong, hộc đường được đun bằng đèn cồn hoặc một bếp nhỏ đặt ngay bên dưới. Mùi cồn cháy lẫn mùi đường nóng là thứ mùi riêng của hàng kẹo bông.
Sức quay đến từ tay hoặc chân người bán. Nhiều chiếc máy cũ có một bánh đà nối dây curoa với trục quay, người bán quay tay hoặc đạp bằng chân để hộc đường quay đủ nhanh. Có người còn gắn máy lên chiếc xe đạp dựng chân chống và đạp tại chỗ. Về sau mới phổ biến máy chạy điện.
Đồ đi kèm rất ít. Một túi đường cát, một lọ phẩm màu hồng pha sẵn, một bó que tre vót nhỏ và vài túi ni lông. Cả gánh hàng gọn trên một chiếc xe đạp hoặc xe đẩy.
Một cây kẹo bông ra đời trong chưa tới một phút
Đứng xem người bán kẹo bông làm việc là một phần của món quà. Trình tự quen thuộc mà trẻ con đứng xem thuộc lòng gồm mấy bước:
- Người bán đun nóng hộc quay trước một lúc, rồi múc một thìa đường cát, có khi trộn sẵn vài giọt phẩm màu, đổ vào giữa hộc.
- Bắt đầu quay hoặc đạp. Chỉ vài giây sau, những sợi tơ đầu tiên bay ra như mạng nhện, bám lên thành chậu, kèm mùi thơm đường nóng.
- Người bán cầm que tre, đưa vào lòng chậu, xoay que đều tay theo vòng tròn. Sợi đường quấn dần vào que, lớp này chồng lên lớp kia.
- Khối kẹo lớn dần từ bằng nắm tay lên bằng cái bát, rồi to bằng cái đầu. Người bán khéo tay sẽ giữ cho khối kẹo tròn đều chứ không lệch một bên.
- Khi đường trong hộc hết, người bán rút que ra, lượn thêm một vòng cho gọn rồi trao ngay cho người mua, hoặc chụp túi ni lông lên cho kẹo khỏi xẹp nếu người mua mang về.
Cả quá trình thường chưa tới một phút, nhưng với đứa trẻ đứng chờ thì đó là một phút dài nhất buổi. Điều đáng chú ý là một cây kẹo to như thế chỉ dùng chừng một hai thìa đường, phần còn lại là không khí giữa các sợi tơ. Vì vậy kẹo bông nhìn thì no mắt mà ăn thì nhẹ tênh.
Vị ngọt tan trên lưỡi và những ngón tay dính đường
Cắn miếng kẹo bông đầu tiên, cảm giác lạ nhất là không có gì để nhai. Khối tơ đường chạm vào lưỡi ẩm là tan ngay, chỉ còn lại vị ngọt và một chút thơm cháy nhẹ của đường nóng. Màu hồng không có mùi vị gì riêng, nhưng trẻ con vẫn tin kẹo hồng ngon hơn kẹo trắng.
Ăn kẹo bông có kỹ thuật riêng. Đứa nào vội thì há miệng cắn cả mảng lớn, kết quả là kẹo dính đầy má, đầy mũi. Đứa nào khéo thì dùng ngón tay véo từng nhúm nhỏ, đặt lên lưỡi cho tan. Dù cách nào thì cuối cùng ngón tay cũng dính nhớp, phải tìm vòi nước rửa, hoặc liếm cho sạch.
Kẹo bông sợ nhất là hơi ẩm và hơi thở. Cầm lâu ngoài trời nồm, khối kẹo xẹp dần, co lại thành một cục đường cứng nhỏ quanh que. Trẻ con thường đứng trước mặt nhau thổi vào kẹo của bạn để kẹo teo lại, rồi cãi nhau ầm ĩ. Cũng vì thế mà kẹo bông là thứ phải ăn ngay, không thể để dành tới mai như ô mai hay kẹo lạc.
So với bây giờ, kẹo bông ngày trước ít màu hơn: chủ yếu là hồng và trắng, có khi thêm xanh nhạt. Kẹo bông hiện nay có thể nhiều màu, tạo hình hoa, hình con vật, nhưng cái cảm giác tan trên lưỡi thì vẫn y như cũ.
Kẹo bông xuất hiện ở đâu trong năm của trẻ con
Khác với những món quà bán hằng ngày ở cổng trường, kẹo bông ngày xưa gắn với những dịp đông người. Có thể hình dung lịch xuất hiện của nó như sau:
| Dịp | Kẹo bông xuất hiện ra sao | Điều trẻ con nhớ |
|---|---|---|
| Hội làng đầu xuân | Gánh kẹo bông đứng gần sân đình, cạnh hàng bóng bay, hàng đồ chơi | Được người lớn cho một khoản tiền riêng để tiêu ở hội |
| Tết Trung thu | Bán ở chợ, ở đầu phố đông trẻ con rước đèn | Vừa cầm đèn ông sao vừa cầm cây kẹo hồng |
| Ngày thiếu nhi 1 tháng 6 | Có mặt ở công viên, nhà văn hoá, sân vận động nơi có trò | Được bố mẹ chở đi chơi xa nhà |
| Chợ phiên | Bán xen giữa hàng quà bánh, khách là trẻ con theo mẹ đi chợ | Phần thưởng nếu ngoan suốt buổi chợ |
| Buổi chiếu bóng ngoài bãi | Người bán dựng máy ở rìa bãi chiếu | Vừa ăn kẹo vừa chờ máy chiếu chạy |
Ở các thành phố, người bán kẹo bông rong cũng hay đứng trước cổng công viên, vườn bách thảo hoặc khu vui chơi ngày cuối tuần. Ở nông thôn, gặp người bán kẹo bông thường nghĩa là đang có dịp gì đó đặc biệt, nên cây kẹo hồng mang luôn cảm giác ngày hội.
Câu chuyện nhỏ: cây kẹo bông ở hội làng
Một cậu bé tám tuổi theo bà đi hội làng đầu xuân, khoảng đầu thập niên 1990, ở một làng quê đồng bằng phía Bắc. Trong túi áo bông có tờ tiền mừng tuổi bà dặn chỉ được tiêu một nửa. Đi qua hàng bóng bay, hàng tò he, hàng súng phun nước, cậu đều đứng lại, nhưng tay vẫn giữ chặt túi áo.
Rồi cậu thấy người bán kẹo bông đạp chiếc máy dựng bên gốc gạo, đám mây hồng lớn dần trên que tre. Cậu đứng xem ba cây kẹo được làm cho ba đứa trẻ khác, cho tới khi bà hỏi có muốn không. Cây kẹo trao tay to hơn cả mặt cậu. Cậu ăn chậm thật chậm, sợ hết, nhưng gió xuân ẩm làm kẹo xẹp nhanh hơn tốc độ cậu ăn.
Đến lúc về, cây kẹo chỉ còn một cục đường hồng cứng quanh que. Cậu vẫn mang về khoe em gái, bẻ đôi cục đường để chia. Cái que tre được cất trong hộp bút đến tận cuối năm. Những câu chuyện kiểu này không có gì to tát, nhưng gần như ai lớn lên ở quê trong những năm ấy đều có một phiên bản của riêng mình.
Vì sao chiếc máy kẹo bông đạp chân vắng bóng, và cách tự quay ở nhà
Chiếc máy kẹo bông quay tay, đạp chân dần biến mất vì có máy điện nhỏ gọn, quay đều và nhanh hơn, không cần đèn cồn. Người bán cũng chuyển sang đứng cố định ở khu vui chơi, trung tâm thương mại, hội chợ, thay vì gánh máy đi khắp các hội làng. Cha mẹ ngày nay cũng cẩn trọng hơn với phẩm màu không rõ nguồn gốc, nên kẹo bông đỏ chót bán rong ít người mua cho con.
Tuy vậy, kẹo bông là một trong số ít món quà tuổi thơ không hề mất đi. Bạn vẫn dễ gặp nó ở hội chợ, khu vui chơi, tiệc sinh nhật, lễ hội trường học. Máy làm kẹo bông loại nhỏ dùng điện cũng được bán phổ biến cho gia đình. Nếu muốn cho con trẻ xem lại màn ảo thuật đường biến thành mây, bạn có thể làm theo vài lưu ý: chỉ dùng đường cát hạt nhỏ khô ráo hoặc đường chuyên làm kẹo bông; làm nóng máy đủ thời gian trước khi đổ đường; luôn để người lớn đứng máy vì đầu quay rất nóng; dùng que tre dài để tay cách xa lòng máy; và làm ở chỗ khô thoáng vì trời ẩm thì sợi đường bết lại.
Kẹo bông làm ở nhà bằng máy điện sẽ thiếu mùi đèn cồn và tiếng bánh đà kẽo kẹt, nhưng cảm giác đứng chờ đám mây lớn dần thì trẻ con thời nào cũng giống nhau.
Bạn còn nhớ: đố vui về kẹo bông
Dùng mấy câu đố này cho buổi họp mặt gia đình, người lớn đố trẻ nhỏ hoặc ngược lại:
- "Không có lá, không có cành, mà mọc thành mây trắng hồng trên que" là gì? — Cây kẹo bông.
- Vì sao một cây kẹo bông to như cái đầu mà chỉ cần một hai thìa đường? — Vì phần lớn khối kẹo là không khí xen giữa các sợi đường mảnh.
- Kẹo bông sợ nhất thứ gì? — Hơi ẩm: trời nồm hoặc bị thổi vào là kẹo xẹp thành cục đường.
- Người bán kẹo bông rong ngày xưa đun đường bằng gì? — Thường bằng đèn cồn hoặc bếp nhỏ đặt dưới hộc quay.
- Phía Nam thường gọi kẹo bông là gì? — Kẹo bông gòn, vì giống bông của cây gòn.
Một trò nhỏ dễ làm: cho trẻ đặt một nhúm kẹo bông vào cốc nước và đếm xem bao nhiêu giây thì tan hết. Đó là cách giải thích rất trực quan vì sao kẹo bông không thể để dành.
Câu hỏi thường gặp
Kẹo bông gòn làm từ gì?
Kẹo bông gòn làm chủ yếu từ đường cát, có thể thêm phẩm màu và hương liệu. Đường được đun chảy trong hộc quay, lực quay văng đường lỏng qua các khe nhỏ, gặp không khí nguội lại thành sợi mảnh rồi được cuốn quanh que.
Vì sao kẹo bông tan nhanh trong miệng?
Sợi đường của kẹo bông rất mảnh và giữa các sợi là không khí, nên khi gặp nước bọt, diện tích tiếp xúc lớn khiến đường hoà tan gần như ngay lập tức. Cũng vì vậy kẹo bông bị xẹp nhanh khi gặp không khí ẩm.
Máy làm kẹo bông ngày xưa hoạt động thế nào?
Máy cũ của người bán rong gồm một chậu lớn hứng sợi kẹo, một hộc quay nhỏ ở giữa được đun nóng bằng đèn cồn hoặc bếp nhỏ, và một bánh đà quay bằng tay hoặc đạp chân để hộc quay đủ nhanh cho đường văng thành sợi.
Kẹo bông và kẹo bông gòn có phải là một?
Là một món. Nhiều nơi phía Bắc gọi gọn là kẹo bông, nhiều nơi phía Nam gọi là kẹo bông gòn vì khối kẹo trắng xốp giống bông của cây gòn. Cách làm và cách ăn ở hai miền về cơ bản như nhau.
Có thể tự làm kẹo bông ở nhà không?
Có thể, bằng máy kẹo bông điện loại nhỏ dành cho gia đình. Nên dùng đường khô hạt nhỏ, làm nóng máy đủ lâu, làm ở nơi khô ráo và luôn để người lớn đứng máy vì đầu quay rất nóng, trẻ nhỏ chỉ nên đứng xem từ khoảng cách an toàn.
Kẹo bông ngày xưa thường bán vào dịp nào?
Kẹo bông ngày trước hay xuất hiện ở những nơi đông trẻ con: hội làng đầu xuân, Tết Trung thu, ngày thiếu nhi, chợ phiên, buổi chiếu bóng ngoài bãi, cổng công viên cuối tuần. Ít khi có người bán kẹo bông hằng ngày ở cổng trường như các món quà khác.