Quà chua tuổi thơ là những món chua chua mặn mặn mà học trò thập niên 80, 90 mua bằng tiền lẻ: ở phía Bắc là gói ô mai gói giấy và cốc sấu dầm mùa hè, ở phía Nam là me, cóc, ổi, xoài xanh chấm muối ớt; ở nhiều nơi miền Trung cũng quen ăn trái cây xanh chấm muối. Vị chua làm nhăn mặt, tê răng, nhưng càng chua trẻ con càng thích.
Khác với kẹo ngọt ăn một lúc là ngán, quà chua có thể nhấm nháp cả buổi, chia cho cả bàn, giấu trong ngăn bàn mà không chảy. Bài này tả lại từng món, cách người bán gói và bày, những khác biệt giữa các vùng, chuyện quà chua trong lớp học, và ngày nay những vị ấy còn sống ở đâu.
Gói ô mai giấy: nhỏ bằng ngón tay mà ngậm được cả buổi
Ở nhiều nơi phía Bắc, ô mai là quà chua quen nhất. Ô mai là quả mơ, quả sấu, quả chanh, quả mận hoặc gừng được muối, phơi, rồi tẩm đường, cam thảo, gừng, có khi thêm ớt, sên đi sên lại nhiều lần. Kết quả là những quả nhỏ màu nâu sẫm, nhăn nheo, bề mặt hơi dính, phủ một lớp đường muối lấp lánh.
Học trò ngày trước ít khi mua ô mai theo hộp. Người bán ở cổng trường hoặc tiệm tạp hoá đầu ngõ chia ô mai ra từng gói nhỏ bằng giấy, cuộn thành hình phễu hoặc gấp tam giác, mỗi gói chỉ vài quả. Giấy gói là giấy vở cũ, giấy báo hoặc giấy pơ luya mỏng, ô mai để lâu thấm đường loang ra giấy thành những vệt nâu.
Vị ô mai là cả một chuỗi: ngậm vào thấy ngọt của đường và cam thảo, rồi đến mặn của muối, rồi chua dần lên khi lớp ngoài tan, cuối cùng là cay nồng của gừng ở những quả có gừng. Trẻ con không nhai ngay mà ngậm, đảo quả ô mai từ má bên này sang má bên kia, tới khi chỉ còn lại hạt. Hạt ô mai mơ có khi còn được đập ra lấy nhân, tuy đắng nhưng đứa nào cũng thử một lần.
Gói ô mai vì thế là món quà kinh tế nhất: một gói nhỏ đủ ngậm suốt hai tiết học, nếu không bị cô giáo phát hiện.
Cốc sấu dầm mùa hè ở phía Bắc
Mùa sấu là mùa hè. Cây sấu trồng nhiều ở các phố và làng quê phía Bắc. Khoảng giữa hè, quả sấu xanh to bằng đầu ngón tay cái rụng đầy gốc cây, trẻ con nhặt về, người bán thì mua từng rổ ở chợ.
Sấu dầm làm rất nhanh. Sấu xanh được gọt vỏ, khía vài đường quanh quả, ngâm qua nước muối loãng cho bớt chát, rồi dầm với đường, ớt thái lát và gừng giã. Sau chừng nửa buổi là ăn được.
Đựng trong cốc nhựa, túi ni lông hay bát nhỏ. Người bán xúc sấu dầm vào túi ni lông hoặc cốc nhựa kèm một ít nước đường ớt, cắm thêm cái que tre để xiên. Nước sấu chua ngọt cay trẻ con uống đến giọt cuối cùng.
Ăn sấu dầm là ăn bằng cả tiếng hít hà. Cắn quả sấu giòn sần sật, chua xé lưỡi, ớt cay xè, đứa nào cũng hít hà, chảy nước mắt, mà tay vẫn xiên quả tiếp theo. Cả nhóm đứng ăn quanh một túi sấu, ai cay quá thì đi tìm nước.
Sấu còn đi vào cả bữa cơm. Ở nhiều nhà phía Bắc, quả sấu cũng được nấu canh chua, dầm nước mắm chấm rau muống luộc. Trẻ con quen vị sấu từ mâm cơm trước khi biết đến sấu dầm ở cổng trường.
Me, cóc, ổi chấm muối ớt và quà chua theo từng vùng
Quà chua mỗi vùng một khác, tuỳ cây trái và khẩu vị. Bảng sau ghi những món nhiều người nhắc lại; ranh giới chỉ là tương đối, nay nhiều món đã có mặt khắp nơi:
| Vùng | Quà chua quen thuộc | Cách ăn |
|---|---|---|
| Nhiều nơi phía Bắc | Ô mai mơ, ô mai sấu, sấu dầm, quả chay, quả dọc | Ngậm, dầm đường ớt, chia gói giấy |
| Nhiều nơi miền Trung | Xoài xanh, ổi, mít non, khế chua | Chấm muối ớt, muối đâm sả ớt |
| Nhiều nơi phía Nam | Me chua, me ngào đường, cóc, ổi, xoài tượng | Chấm muối ớt, muối tôm; cóc tỉa hình bông cắm que |
Ở nhiều tỉnh phía Nam, me là quà chua số một của học trò. Trái me già bóc vỏ, chấm muối ớt; me ngào đường là me lột vỏ đun với đường cho tới khi bóng sánh, ngọt ở ngoài, chua ở trong. Cóc xanh được người bán gọt vỏ, khứa thành hình bông hoa, cắm trên que tre, bày thành hàng trong tủ kính nhỏ có ngâm nước đá. Muối chấm đi kèm là muối hột giã với ớt, có nơi thêm tôm khô giã nhỏ thành muối tôm màu cam. Cách ăn trái cây xanh chấm muối ấy là nền của nhiều món chua sau này.
Quà chua trong lớp học và giờ ra chơi
Quà chua có một đặc điểm khiến nó thành món của lớp học: ăn được trong im lặng. Một quả ô mai ngậm trong má, nếu không cười thì cô giáo khó mà nhìn ra. Một gói me để trong ngăn bàn không chảy, không dính như kẹo. Vì thế quà chua thường được chuyền tay dưới gầm bàn, mỗi đứa một quả, gói giấy rỗng đi tới cuối dãy bàn là hết.
Thử hình dung một lớp năm ở một trường tiểu học phía Bắc, giữa thập niên 1990. Giờ ra chơi, cô lớp trưởng mua một gói ô mai mơ và một túi sấu dầm, đem về chia cho cả tổ sáu đứa. Gói ô mai có tám quả, chia sáu thì thừa hai, cả tổ quyết định dành phần thừa cho đứa bị ốm mới đi học lại. Túi sấu dầm thì chia bằng que tre, mỗi đứa được xiên ba lượt. Tiếng trống vào lớp vang lên khi nước sấu còn chưa uống hết, cô lớp trưởng phải giấu túi sấu trong ngăn bàn, lo nó rỉ ra vở cả tiết.
Chi tiết đáng nhớ nhất trong những câu chuyện kiểu này không phải món ăn mà là việc chia nhau. Quà chua rẻ, nhiều quả, dễ chia, nên nó là thứ quà của tình bạn, của cả tổ, cả bàn, ít khi là thứ ăn một mình.
Làm lại gói quà chua ngày xưa ở nhà
Nếu bạn muốn cho con cháu nếm thử quà chua kiểu cũ, có vài món làm được dễ dàng trong bếp nhà. Dưới đây là cách làm đơn giản để nhớ lại, lượng đường muối ớt tuỳ khẩu vị gia đình:
- Sấu dầm: gọt vỏ sấu xanh, khía vài đường, ngâm nước muối loãng chừng mười lăm phút, rửa lại, trộn với đường, ớt thái lát, gừng giã, để ngăn mát vài tiếng là ăn được.
- Me ngào đường: bóc vỏ, tước xơ me chín, cho vào chảo với đường và một ít nước, đun nhỏ lửa, đảo nhẹ cho tới khi nước đường sánh bám đều quanh trái me; để nguội, lăn qua lớp đường cát.
- Muối ớt chấm trái cây: giã muối hột với ớt tươi và một chút đường, có thể thêm tôm khô giã nhỏ nếu muốn có vị muối tôm.
- Gói ô mai giấy: mua ô mai ở cửa hàng, rồi tự cuộn giấy thành phễu nhỏ, mỗi phễu vài quả, để trẻ hiểu ngày xưa học trò mua ô mai như thế nào.
- Cóc tỉa hoa: gọt vỏ cóc xanh, giữ nguyên cuống, dùng dao nhỏ khứa từ cuống xuống thành nhiều cánh, ngâm nước đá cho giòn rồi cắm que.
Những món này chua và cay, nên điều chỉnh độ cay khi làm cho trẻ nhỏ. Cái thú nằm ở việc cả nhà cùng làm và cùng kể chuyện, hơn là ở công thức chính xác.
Vì sao gói quà chua vắng dần, và nay còn gặp ở đâu
Gói ô mai giấy vắng dần khi ô mai được đóng hộp nhựa, hộp giấy đẹp, bán trong cửa hàng chuyên ô mai hoặc siêu thị, chủ yếu để làm quà biếu hơn là quà học trò. Cổng trường được sắp xếp lại, nhiều nơi không còn hàng quà bày sát cổng như trước, cha mẹ cũng ngại cho con ăn đồ dầm để ngỏ ngoài trời.
Nhưng vị chua thì không mất đi mà đổi dạng. Ở nhiều thành phố, trái cây xanh lắc muối ớt đựng trong cốc nhựa là phiên bản mới của cóc ổi chấm muối ngày xưa. Sấu dầm vẫn được bán theo mùa ở chợ và một số hàng giải khát phía Bắc, nước sấu đá là món uống mùa hè quen thuộc. Me ngào, me cay, me rim vẫn bày ở nhiều chợ phía Nam. Ô mai thì có hẳn những phố, những cửa hàng chuyên bán, đủ loại từ mơ, sấu, chanh tới gừng.
Khác biệt lớn nhất giữa ngày xưa và bây giờ có lẽ là cách mua: ngày trước một gói nhỏ vài quả, mua bằng tiền lẻ, chia cả tổ; bây giờ một hộp đầy, mua làm quà, ít khi ai bóc ra chia ngay tại chỗ.
Bạn còn nhớ: câu đố về quà chua
Vài câu đố để thử trí nhớ của người lớn và sự tò mò của trẻ nhỏ:
- "Quả nhỏ nhăn nheo, ngọt ngoài mặn trong, ngậm mãi mới hết, còn lại cái hạt" là gì? — Quả ô mai.
- Mùa nào thì có sấu dầm? — Mùa hè, khi sấu xanh rụng đầy gốc cây ở nhiều phố phía Bắc.
- Ở nhiều tỉnh phía Nam, trái cóc được tỉa thành hình gì? — Hình bông hoa, cắm trên que tre.
- Muối tôm có màu gì? — Màu cam hồng, do tôm khô giã nhỏ trộn với muối và ớt.
- Vì sao quà chua dễ chia cho cả tổ hơn kẹo? — Vì quả nhỏ, nhiều quả, không chảy, không dính, chia đều được bằng tay hoặc bằng que.
Hỏi thêm một câu không có đáp án sẵn: món quà chua đầu tiên khiến bạn nhăn mặt là món gì, ai mua cho? Câu trả lời của mỗi người sẽ cho thấy họ lớn lên ở vùng nào. Người phía Bắc hay nhắc ô mai và sấu, người phía Nam hay nhắc me và cóc, còn người lớn lên ở miền Trung thường nhắc xoài xanh chấm muối ớt cay xé lưỡi.
Câu hỏi thường gặp
Ô mai được làm từ những quả gì?
Ô mai phổ biến được làm từ mơ, sấu, chanh, mận, quất, gừng. Quả được muối, phơi rồi tẩm đường, cam thảo, gừng, có khi thêm ớt, sên nhiều lần cho thấm, tạo nên vị ngọt, mặn, chua, cay xen nhau.
Sấu dầm là món của vùng nào?
Sấu dầm gắn với nhiều phố và làng quê phía Bắc, nơi cây sấu được trồng nhiều. Mùa sấu rơi vào mùa hè, khi quả sấu xanh được gọt vỏ, dầm với đường, ớt, gừng và bán trong túi hay cốc nhỏ.
Học trò phía Nam ngày xưa hay ăn quà chua gì?
Học trò ở nhiều tỉnh phía Nam quen với me chua, me ngào đường, cóc, ổi, xoài xanh chấm muối ớt hoặc muối tôm. Cóc thường được người bán tỉa thành hình bông hoa, cắm que, bày trong tủ kính nhỏ.
Vì sao ô mai ngày xưa gói bằng giấy?
Học trò chỉ có tiền lẻ, nên người bán chia ô mai thành gói nhỏ vài quả. Giấy vở cũ, giấy báo, giấy mỏng là thứ sẵn có và rẻ, cuộn thành phễu hay gấp tam giác vừa tay, đủ giữ ô mai không dính vào túi áo.
Ngày nay còn mua được quà chua kiểu xưa không?
Còn. Ô mai bán nhiều ở các cửa hàng chuyên ô mai và siêu thị, sấu dầm và nước sấu vẫn có theo mùa ở phía Bắc, me ngào và trái cây chấm muối ớt vẫn bày ở nhiều chợ phía Nam. Chỉ là cách gói và cách mua đã khác.