Kẹo kéo ngày xưa là thứ kẹo làm từ mạch nha và đường, nấu sệt rồi kéo đi kéo lại trên một cái móc cho tới khi khối kẹo nâu trong chuyển sang màu trắng ngà, dẻo, dai, thường cuộn nhân lạc rang và bẻ thành từng đoạn ngắn bán rong. Người mua là trẻ con trong ngõ, trong xóm, ở cổng trường, với giá chỉ vài đồng bạc lẻ tiền ăn quà.
Thứ làm kẹo kéo khác các loại kẹo khác không nằm ở vị ngọt mà ở cách ăn: cắn một miếng thì kẹo kéo dài thành sợi, dính răng, phải nhai rất lâu, và vị lạc rang bùi chỉ hiện ra ở cuối. Bài dưới đây tả lại thanh kẹo, cách người ta làm và bán nó, những khác biệt giữa các vùng, vì sao nó vắng dần và ngày nay còn gặp ở đâu.
Thanh kẹo kéo trông thế nào, cầm trên tay ra sao
Nhớ lại thanh kẹo kéo, phần lớn người lớn bây giờ nhớ đến màu trước tiên: một màu trắng ngà hơi đục, không trong như kẹo đường, không vàng như mật mía, giống màu ngà voi trên phím đàn cũ. Khối kẹo lớn được người bán quấn quanh một cây gậy tre hoặc gác trên một tấm gỗ phủ lớp bột mỏng cho khỏi dính, trông như một con trăn nhỏ nằm cuộn.
Khi có người mua, người bán vặn một đầu khối kẹo, kéo ra một đoạn dài cỡ bàn tay rồi bẻ dứt. Đoạn kẹo vừa rời ra còn hơi mềm, bề mặt có những đường gân chạy dọc do lần kéo cuối cùng để lại. Cầm trên tay thấy kẹo âm ấm nếu trời nắng, cứng lại nếu trời rét. Bột áo bên ngoài thường là bột gạo rang hoặc bột năng, dính trắng đầu ngón tay, trẻ con hay liếm sạch rồi mới cắn.
Cắn vào, kẹo không gãy mà kéo dài thành sợi mảnh như sợi chỉ, phải xoắn tay mới đứt. Ở giữa là hạt lạc rang đã giã giập, có nơi lẫn một chút gừng thái chỉ cho ấm cổ. Vị ngọt của mạch nha thanh, không gắt, nhai lâu thì ngọt dần chứ không ngọt ngay. Nhai tới cuối thì quai hàm mỏi, răng dính kẹo, và đó chính là thú vui: một đoạn kẹo nhỏ đủ ngậm suốt quãng đường từ cổng trường về nhà.
Từ nồi mạch nha đến thanh kẹo trắng: vì sao kẹo đổi màu khi kéo
Nhiều người ngạc nhiên khi biết kẹo kéo lúc đầu có màu nâu hổ phách, không hề trắng. Màu trắng ngà đến từ chính động tác kéo. Các bước làm kẹo kéo thủ công, theo cách người làm kẹo ở nhiều làng nghề vẫn kể, đại thể như sau:
- Nấu mạch nha với đường và một ít nước trong chảo gang, đảo liên tục bằng đũa cả cho tới khi hỗn hợp sánh, nhỏ một giọt vào bát nước lạnh thấy đông lại, cầm lên dẻo mà không vỡ.
- Đổ khối kẹo ra một tấm đá hoặc khay đã quét dầu, để nguội bớt tới mức tay chịu được nóng. Lúc này kẹo còn trong, màu nâu vàng như mật.
- Vắt khối kẹo lên một cái móc gỗ hoặc móc sắt đóng chắc trên cột nhà, kéo dài ra, gập đôi lại, vắt lên móc, rồi lại kéo. Làm như vậy hàng chục lần, nhịp đều tay.
- Mỗi lần gập và kéo, không khí bị nhốt vào trong kẹo thành vô số bọt li ti. Chính những bọt khí này làm ánh sáng tán ra, khiến kẹo chuyển dần từ nâu trong sang vàng nhạt rồi trắng ngà, đồng thời kẹo trở nên dai và nhẹ hơn.
- Khi kẹo đã trắng đều, người làm cán dẹt, rải lạc rang giã giập lên rồi cuộn tròn lại thành thỏi dài, lăn qua bột áo cho khỏi dính.
- Thỏi kẹo được quấn quanh gậy hoặc xếp vào hộp gỗ để mang đi bán, đến đâu kéo và bẻ tới đó.
Người làm kẹo lâu năm nhìn màu là biết kẹo đã kéo đủ hay chưa: kéo ít thì kẹo còn ánh nâu, cứng và giòn; kéo quá tay thì kẹo xốp, mau chảy khi trời nồm. Đây là mô tả để hiểu món quà, không phải công thức chuẩn, vì mỗi nhà làm có tỷ lệ riêng.
Người bán kẹo kéo và cách trẻ con mua kẹo
Người bán đi bộ hoặc đạp xe chậm qua từng ngõ. Đồ nghề gọn trong một cái hộp gỗ đeo trước bụng hoặc buộc sau xe đạp, trên nắp hộp là khối kẹo quấn quanh gậy. Phần nhiều là người lớn tuổi hoặc người từ quê lên phố bán thêm lúc nông nhàn.
Mỗi người có một kiểu báo hiệu riêng. Có người rao bằng giọng kéo dài, có người lắc một cái chuông nhỏ, có người gõ hai thanh tre vào nhau. Trẻ con trong xóm nghe quen tai tới mức chỉ cần tiếng gõ là biết người bán kẹo nào đang tới.
Tiền mua kẹo là tiền lẻ. Một đoạn kẹo ngắn chỉ đáng vài đồng tiền lẻ của thời đó, tức khoản trẻ con được cho để ăn quà hoặc tự dành dụm từ tiền thừa đi chợ hộ mẹ. Có đứa không có tiền thì đứng xem, chờ bạn bẻ cho một mẩu.
Kéo dài hay ngắn tuỳ tay người bán. Vì kẹo được kéo ra rồi mới bẻ, đoạn dài ngắn phụ thuộc vào lòng hào phóng của người bán. Trẻ con vì thế thuộc mặt từng người, biết ông nào kéo dài tay, bà nào bẻ ngắn.
Trẻ con mua theo nhóm. Hiếm khi một đứa mua một mình. Cả nhóm góp tiền mua một đoạn dài, rồi bẻ chia, đứa nào cầm kẹo thì phải bẻ cho đều, chia không đều là có chuyện ngay giữa ngõ.
Một buổi trưa hè và đoạn kẹo kéo chia ba
Thử hình dung một buổi trưa hè cuối thập niên 1980 ở một ngõ nhỏ phía Bắc. Người lớn đi làm chưa về, mấy đứa trẻ ngồi dưới gốc cây trước cửa nhà, đứa thì nghịch nắp chai, đứa thì đếm bi. Từ đầu ngõ vọng lại tiếng gõ tre lách cách quen thuộc, và cả bọn bật dậy cùng lúc.
Ba đứa lục túi được đúng số tiền lẻ đủ mua một đoạn. Đứa lớn nhất được giao trọng trách đứng trước hộp kẹo, mắt dán vào tay người bán khi ông vặn khối kẹo và kéo ra. Hai đứa còn lại đứng sau, nín thở, như thể độ dài của đoạn kẹo quyết định cả buổi chiều. Ông bán kẹo, có lẽ thấy ba cái đầu chụm lại, kéo dài thêm một chút trước khi bẻ.
Việc chia kẹo mới là phần căng thẳng. Đoạn kẹo dai không chịu bẻ thành ba phần đều nhau, cứ kéo thành sợi rồi đứt lệch. Cuối cùng đứa lớn phải dùng răng cắn, đứa bé nhất được phần có nhiều lạc nhất để khỏi khóc. Cả bọn ngồi nhai suốt buổi, không ai nói câu nào vì răng dính chặt. Mấy chục năm sau, ba đứa trẻ ấy có thể quên hết các trò trưa hè, nhưng vẫn nhớ cảm giác quai hàm mỏi nhừ vì một mẩu kẹo nhỏ.
Kẹo kéo ngày xưa và bây giờ khác nhau ở đâu
Kẹo kéo chưa mất hẳn, nhưng cách người ta gặp nó đã thay đổi gần như hoàn toàn. Bảng dưới đây so sánh vài điểm chính để bạn dễ hình dung:
| Khía cạnh | Ngày xưa | Bây giờ |
|---|---|---|
| Nơi bán | Người bán rong đi qua ngõ, đứng ở cổng trường, chợ phiên | Hội chợ ẩm thực, phố đi bộ, cửa hàng đặc sản, bán qua mạng |
| Cách gói | Bẻ trao tay, không gói, có khi lót mẩu giấy | Cắt sẵn, gói từng viên trong giấy bóng, đóng hộp |
| Độ dẻo | Rất dai, kéo thành sợi, dính răng | Thường mềm hơn, ít dai, để được lâu hơn |
| Người mua chính | Trẻ con trong xóm, học trò | Người lớn mua vì nhớ, mua làm quà |
| Cảm giác khi mua | Chờ người bán, xem kéo kẹo tận mắt | Chọn hộp trên kệ, ít khi thấy người làm |
Về vùng miền, ở nhiều nơi phía Bắc, kẹo kéo thường gắn với nhân lạc rang và kiểu bẻ đoạn trao tay. Ở nhiều tỉnh phía Nam, kẹo mạch nha kéo trắng còn quen thuộc theo một cách khác: được cán thành lớp mỏng làm lõi cho món bò bía ngọt, cuộn cùng dừa nạo và mè rang trong bánh tráng mỏng. Cùng một khối kẹo trắng, mỗi vùng ăn một kiểu.
Vì sao người bán kẹo kéo vắng dần, và nay còn gặp ở đâu
Không có một ngày cụ thể nào kẹo kéo biến mất. Nó vắng dần theo những thay đổi rất đời thường. Kẹo đóng gói công nghiệp bày đầy ở tiệm tạp hoá, giấy gói sặc sỡ, để được hàng tháng, nên một thỏi kẹo bẻ tay không gói ghém trở nên kém hấp dẫn với trẻ con lớn lên sau này. Cha mẹ cũng bắt đầu lo chuyện vệ sinh, ngại cho con ăn thứ kẹo người bán cầm tay trần kéo giữa đường bụi.
Phía người làm, kéo kẹo là việc nặng tay, tốn công, mà lãi ít. Thế hệ trẻ ở các làng nghề chọn đi làm công ty, làm thợ, ít người theo nghề nấu mạch nha. Ngõ phố cũng đông xe hơn, người bán rong đi bộ chậm rãi qua từng ngõ không còn nhiều chỗ đứng.
Ngày nay, nếu muốn tìm lại kẹo kéo, bạn có thể thử những nơi sau: các phiên chợ quê họp theo ngày, nơi người bán kẹo truyền thống vẫn bày hàng cạnh hàng bánh đúc, bánh đa; các hội chợ ẩm thực hoặc phố đi bộ cuối tuần có gian hàng đồ ăn tuổi thơ; các cửa hàng đặc sản bán kẹo mạch nha đóng hộp làm quà. Kẹo bán theo hộp thường mềm và ít dai hơn kẹo bẻ tay ngày trước, nhưng màu trắng ngà và vị lạc rang thì vẫn vậy. Một cách khác là hỏi người lớn tuổi trong nhà: nhiều gia đình ở quê vẫn còn người biết nấu mạch nha vào dịp Tết.
Bạn còn nhớ: vài câu đố về kẹo kéo
Mấy câu đố dưới đây hợp để hỏi nhau trong buổi họp lớp hoặc kể cho con cháu nghe. Đáp án nằm ngay sau dấu gạch:
- "Lúc mới nấu thì nâu, kéo trăm lần hoá trắng, cắn vào không gãy mà dài thành sợi" là gì? — Kẹo kéo.
- Vì sao kẹo kéo trắng ra khi kéo? — Vì không khí bị nhốt vào trong kẹo thành vô số bọt nhỏ làm ánh sáng tán ra.
- Lớp bột trắng phủ ngoài thanh kẹo để làm gì? — Để kẹo không dính vào tay người bán, vào gậy và vào nhau.
- Món quà nào ở nhiều tỉnh phía Nam dùng kẹo mạch nha kéo trắng làm lõi? — Bò bía ngọt, cuộn cùng dừa nạo và mè rang.
- Nhân quen thuộc nhất của kẹo kéo phía Bắc là gì? — Lạc rang giã giập, có nơi thêm chút gừng.
Nếu bạn đố trẻ nhỏ, hãy mua sẵn một hộp kẹo mạch nha để đáp án đi kèm phần thưởng. Trẻ bây giờ thường ngạc nhiên nhất ở chi tiết kẹo đổi màu khi kéo, và đó là chuyện kể rất dễ mở đầu cho những buổi nhớ lại tuổi thơ của cha mẹ.
Câu hỏi thường gặp
Kẹo kéo làm từ nguyên liệu gì?
Kẹo kéo truyền thống làm chủ yếu từ mạch nha và đường, nấu sệt rồi kéo nhiều lần cho trắng và dai. Nhân phổ biến là lạc rang giã giập, có nơi thêm gừng; bên ngoài lăn một lớp bột gạo rang hoặc bột năng cho khỏi dính.
Vì sao gọi là kẹo kéo?
Tên gọi đến từ chính cách làm và cách bán: khối kẹo được kéo đi kéo lại trên móc khi nấu xong để thành màu trắng ngà, và khi bán người ta lại kéo một đoạn ra khỏi khối kẹo lớn rồi mới bẻ trao cho người mua.
Kẹo kéo và kẹo mạch nha khác nhau thế nào?
Kẹo mạch nha là cách gọi chung cho các loại kẹo làm từ mạch nha, có loại để nguyên dạng sệt trong hũ, có loại đổ khuôn. Kẹo kéo là một dạng kẹo mạch nha đã được kéo cho trắng và dai, thường có nhân lạc và được bẻ thành đoạn.
Kẹo kéo ở miền Nam có giống miền Bắc không?
Không hoàn toàn giống. Ở nhiều nơi phía Bắc, kẹo kéo quen với nhân lạc và kiểu bẻ đoạn bán rong. Ở nhiều tỉnh phía Nam, kẹo mạch nha kéo trắng còn được cán mỏng làm lõi cho bò bía ngọt, ăn cùng dừa nạo và mè rang.
Ngày nay mua kẹo kéo ở đâu?
Bạn có thể tìm ở các phiên chợ quê, hội chợ ẩm thực, phố đi bộ có gian hàng đồ ăn tuổi thơ, hoặc cửa hàng đặc sản bán kẹo mạch nha đóng hộp. Kẹo đóng hộp thường mềm hơn và ít dai hơn kẹo bẻ tay của người bán rong ngày trước.
Vì sao kẹo kéo dễ chảy khi trời nồm?
Đường và mạch nha hút ẩm từ không khí, nên khi trời nồm ẩm, bề mặt kẹo mềm ra và dính. Đó cũng là lý do người bán phải lăn kẹo qua bột áo và đậy kín hộp gỗ, và kẹo đóng gói ngày nay được bọc riêng từng viên.