Nổ bỏng gạo là cách làm quà quen thuộc ở nhiều vùng quê và ngõ phố phía Bắc thập niên 1980, 1990: trẻ con mang một bơ gạo hoặc ngô hạt từ nhà ra, người thợ cho vào một cái lò gang kín, quay đều trên bếp than, rồi mở nắp vào một cái bao dài, tiếng nổ đùng vang cả xóm và hạt gạo nở bung thành bỏng trắng xốp.
Bỏng gạo vừa ra lò ăn ngay đã giòn tan, mang về nhà còn được trộn mật mía hoặc đường nấu gừng, nén vào khuôn thành bánh bỏng ăn dần. Bài này kể lại hình dáng cái lò, cả nghi thức đứng chờ và bịt tai, vì sao hạt gạo nở được, cách các gia đình dùng bỏng, những tên gọi khác nhau theo vùng, và lý do người nổ bỏng dạo ngày một hiếm.
Cái lò nổ bỏng và gánh hàng của người thợ
Cái lò nổ bỏng trông giống một quả bom nhỏ hoặc một cái bình gang hình quả trứng dài, đen bóng vì khói than, nằm ngang trên một cái giá sắt. Một đầu lò là nắp đậy có chốt vặn rất chặt, đầu kia gắn tay quay. Trên thân lò ở một số loại có gắn một chiếc đồng hồ tròn nhỏ để người thợ xem áp suất, một số khác thì người thợ đoán bằng kinh nghiệm và thời gian quay.
Bên dưới lò là một cái bếp lò than hoặc bếp củi đặt trong thùng tôn. Đi kèm là một cái bao dài làm bằng vải bạt hoặc lưới thép, hình ống, một đầu buộc kín, đầu kia mở ra để chụp vào miệng lò lúc nổ. Cả bộ đồ nghề được chở trên xe đạp thồ hoặc xe cải tiến, nặng tới mức người thợ thường phải dắt bộ khi lên dốc.
Người nổ bỏng hay chọn một chỗ đất rộng: góc sân kho, gốc cây đầu làng, bãi đất trống cuối ngõ, nơi tiếng nổ không làm vỡ kính nhà ai và có chỗ cho trẻ con đứng xa. Khi bếp đã đỏ, người thợ không cần rao nhiều. Tiếng nổ đầu tiên trong buổi tự khắc là lời rao, và chỉ ít phút sau, trẻ con từ các ngõ đã lũ lượt kéo đến, tay xách túi gạo, ống bơ ngô.
Một mẻ nổ bỏng diễn ra theo những bước nào
Trẻ con đứng xem nhiều tới mức thuộc từng động tác của người thợ. Một mẻ nổ bỏng thường đi qua các bước sau. Đây là mô tả để nhớ lại, không phải hướng dẫn: lò nổ bỏng là thiết bị chịu áp suất, chỉ người làm nghề có lò chuẩn mới vận hành, tự chế là rất nguy hiểm.
- Người mua đưa gạo hoặc ngô cho người thợ. Lượng gạo cho một mẻ thường chỉ vài bơ, nhiều nhà gửi kèm một ít đường hoặc đường hoá học nhỏ để bỏng có vị ngọt nhẹ.
- Người thợ đổ gạo vào bụng lò, vặn chặt nắp, đặt lò lên giá phía trên bếp than đỏ.
- Quay lò đều tay. Lò phải quay liên tục cho hạt gạo bên trong lăn đều, không cháy một phía. Tiếng hạt gạo lạo xạo bên trong nghe rõ lúc đầu, rồi im dần.
- Sau một khoảng thời gian, người thợ xem đồng hồ hoặc ước theo kinh nghiệm, nhấc lò khỏi bếp, xoay miệng lò chụp vào trong cái bao dài.
- Người thợ hô lên một tiếng báo trước, trẻ con bịt tai, quay mặt đi. Một cú đạp hoặc bẩy vào chốt nắp, tiếng nổ đùng vang lên, khói trắng phụt ra, bao phồng căng.
- Người thợ dốc bao, đổ bỏng ra cái nia hay thúng của người mua. Gạo từ vài bơ đã nở thành cả rổ, trắng muốt và còn ấm.
Hạt gạo nở được vì bên trong hạt có hơi nước. Khi lò bị đun nóng trong trạng thái kín, áp suất bên trong tăng cao. Lúc mở nắp đột ngột, áp suất giảm tức thì, hơi nước trong hạt gạo giãn nở mạnh, làm hạt phồng lên gấp nhiều lần và xốp ra. Tiếng nổ chính là tiếng khí nén thoát ra cùng lúc.
Đứng chờ, bịt tai và nhặt bỏng rơi
Với trẻ con, cái hay của nổ bỏng nằm ở phần chờ đợi. Hàng người xếp lượt bằng túi gạo đặt dưới đất, túi nào cũng có một đứa ngồi canh. Đứa nào đến trước khoe được nổ trước, đứa đến sau ngồi tính xem còn mấy mẻ nữa. Bếp than toả nóng, khói bay cay mắt, nhưng chẳng đứa nào chịu đứng xa.
Khoảnh khắc người thợ nhấc lò ra khỏi bếp là cả đám im bặt. Có đứa bịt tai thật chặt từ sớm, có đứa làm ra vẻ gan dạ không bịt, để rồi giật nảy người khi tiếng nổ vang lên. Mấy đứa bé hơn khóc thét, chạy về phía mẹ. Mùi bỏng nóng thơm như cơm cháy lan ra cả bãi, quyện với mùi khói than.
Mỗi lần dốc bao, thế nào cũng có vài nắm bỏng rơi ra đất. Đó là phần của những đứa không có gạo mang đi. Chúng nhanh tay nhặt những hạt rơi xuống chiếu, phủi bụi rồi bỏ vào miệng, người thợ cũng chẳng nỡ đuổi. Có người thợ còn dành cho mỗi đứa đứng xem một nắm bỏng nhỏ trước khi dọn hàng.
Chuyện kể của nhiều người lớn bây giờ hay có chi tiết giống nhau: cầm túi bỏng nóng về nhà, đi tới đầu ngõ thì đã ăn mất một nửa, về bị mẹ mắng vì không đủ để làm bánh.
Bỏng gạo về nhà được dùng thế nào
Bỏng mang về không chỉ để bốc ăn. Ở nhiều gia đình phía Bắc, nó là nguyên liệu cho những món quà ăn dần, nhất là dịp giáp Tết:
| Cách dùng | Làm thế nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ăn ngay | Bốc từng nắm khi còn ấm, giòn tan | Để lâu ngoài không khí bỏng ỉu, mất giòn |
| Bánh bỏng mật mía | Nấu mật mía với chút gừng tới khi sệt, trộn bỏng, nén vào khuôn gỗ, cắt miếng | Màu nâu vàng, thơm gừng, ăn dai giòn |
| Bánh bỏng đường trắng | Nấu đường với nước tới khi kéo sợi, trộn bỏng, nén khuôn | Màu trắng ngà, ngọt thanh hơn |
| Bỏng nếp ngày Tết | Dùng gạo nếp nổ, trộn mật, có nhà thêm lạc rang | Hay bày trên mâm cỗ, đĩa bánh kẹo ngày Tết |
| Bỏng ngô | Ngô hạt khô nổ cùng cách, ăn ngay hoặc trộn đường | Hạt nở to, vỏ hơi giắt răng |
Về tên gọi, ở phía Bắc người ta nói "nổ bỏng", "bỏng gạo", "bỏng ngô". Ở nhiều tỉnh phía Nam, ngô được gọi là bắp nên món tương tự quen gọi theo chữ bắp, còn gạo nổ đóng bánh có nơi gọi bằng chữ cốm. Tên gọi theo từng vùng có khác, bạn đọc ở mỗi nơi có thể quen một cách gọi riêng.
Một chiều giáp Tết, ba bơ gạo nếp và cái khuôn gỗ
Hãy hình dung một chiều hai mươi sáu Tết ở một làng quê đồng bằng phía Bắc, khoảng đầu thập niên 1990. Trời rét, mưa phùn lất phất, người thợ nổ bỏng dựng lò ở góc sân kho từ sáng. Cô bé mười tuổi được mẹ giao ba bơ gạo nếp đựng trong cái túi vải, dặn đi dặn lại phải đứng canh đến lượt, không được bỏ đi chơi.
Hàng chờ dài gần hết buổi chiều. Cô bé ngồi xổm cạnh bếp than cho ấm, hai bàn tay hơ trên lửa, mắt không rời túi gạo của mình. Đến lượt, người thợ đổ gạo vào lò, quay chừng mười lăm phút. Tiếng nổ vang lên, cô bé vẫn bịt tai dù năm nào cũng nghe. Ba bơ gạo nở thành một thúng bỏng đầy, trắng như tuyết, cô ôm về mà không dám bốc ăn vì đã hứa với mẹ.
Tối hôm đó, cả nhà ngồi quanh bếp. Bà nấu mật mía với gừng giã trong cái chảo gang, mùi gừng cay thơm cả gian bếp. Mẹ trộn bỏng thật nhanh tay khi mật còn sôi, đổ vào cái khuôn gỗ cũ, bố dùng cái chày nén chặt. Đến khuya, bánh nguội, mẹ cắt thành từng miếng vuông, xếp vào hộp sắt để dành bày mâm cỗ ngày mồng một. Phần vụn bánh vỡ ra khi cắt là phần thưởng của cô bé, và đó là miếng bánh bỏng ngon nhất cả năm.
Vì sao người nổ bỏng dạo ngày một hiếm
Người nổ bỏng dạo vắng dần không phải vì người ta hết thích bỏng. Lý do lớn nhất là sự tiện lợi: bỏng ngô, bánh gạo, đồ ăn vặt đóng gói bày bán khắp nơi, chẳng ai cần ôm gạo ra bãi đất chờ cả buổi. Các gia đình cũng không còn thói quen giữ gạo, ngô dư để làm quà, và lò vi sóng, nồi chiên không dầu cho phép làm bỏng ngô ngay trong bếp.
Phía người thợ, chiếc lò gang nặng, bếp than nóng, bụi khói, tiếng ồn, mà thu nhập không đáng là bao. Tiếng nổ lớn cũng khó được chấp nhận ở khu phố đông người, nhà sát nhà. Thêm vào đó, nhiều người lo về an toàn của những chiếc lò cũ đã dùng hàng chục năm. Thế hệ thợ nổ bỏng dần già đi, ít người trẻ theo nghề.
Dù vậy, ở một số vùng quê, nhất là những tuần giáp Tết, vẫn còn người thợ đẩy lò đi từng thôn, vì nhiều nhà vẫn muốn tự tay làm bánh bỏng cho mâm cỗ. Một vài hội chợ ẩm thực, lễ hội làng nghề cũng mời thợ nổ bỏng biểu diễn, coi đó là một màn trình diễn tuổi thơ. Nếu có dịp gặp, bạn hãy dẫn trẻ nhỏ tới xem, nhớ đứng xa và bịt tai cho con, vì tiếng nổ thật sự rất lớn.
Bạn còn nhớ: câu đố và câu hỏi về nổ bỏng
Vài câu hỏi để đố nhau, đáp án ở ngay sau:
- "Bụng đen ăn gạo, quay tròn trên lửa, kêu một tiếng to, nhả ra cả rổ trắng" là gì? — Cái lò nổ bỏng.
- Vì sao phải chụp miệng lò vào bao trước khi mở nắp? — Để hứng bỏng phụt ra cùng tiếng nổ, không bay tung toé khắp sân.
- Bánh bỏng ở nhiều nhà phía Bắc thường trộn với gì cho thơm? — Mật mía nấu với gừng.
- Hạt gạo nở to ra nhờ cái gì? — Nhờ hơi nước trong hạt giãn nở đột ngột khi áp suất trong lò giảm lúc mở nắp.
- Đứa trẻ không mang gạo đi thì có bỏng ăn không? — Thường là có, nhờ nhặt bỏng rơi khi dốc bao hoặc được người thợ cho một nắm.
Câu cuối không có đáp án đúng sai, chỉ là một câu hỏi để người lớn kể cho con cháu nghe chuyện của chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Nổ bỏng gạo là gì?
Nổ bỏng gạo là cách làm gạo hoặc ngô nở phồng bằng một cái lò gang kín quay trên bếp than. Khi mở nắp đột ngột, hạt gạo nở bung thành bỏng trắng xốp kèm tiếng nổ lớn. Đây là quà vặt quen thuộc ở nhiều vùng quê phía Bắc những năm 1980, 1990.
Vì sao nổ bỏng lại có tiếng nổ to?
Trong lúc quay trên lửa, áp suất bên trong lò kín tăng cao. Khi người thợ mở nắp, khí nén trong lò thoát ra cùng lúc, tạo nên tiếng nổ lớn. Hơi nước trong từng hạt gạo cũng giãn nở mạnh, làm hạt phồng lên.
Có thể tự làm lò nổ bỏng ở nhà không?
Không nên. Lò nổ bỏng là thiết bị chịu áp suất cao, chỉ những người làm nghề có lò đúng chuẩn mới vận hành. Tự chế hoặc dùng bình kín không phù hợp có thể gây nổ nguy hiểm. Muốn làm bỏng ngô ở nhà, bạn dùng nồi có nắp hoặc lò vi sóng.
Bánh bỏng gạo làm từ bỏng như thế nào?
Bỏng gạo được trộn với mật mía hoặc đường nấu sệt, nhiều nhà thêm gừng thái nhỏ, có nhà thêm lạc rang. Khi còn nóng, hỗn hợp được nén chặt vào khuôn gỗ, để nguội rồi cắt thành từng miếng vuông hoặc chữ nhật.
Ngày nay còn gặp người nổ bỏng dạo không?
Vẫn còn nhưng hiếm, chủ yếu ở một số vùng quê vào những tuần giáp Tết khi các nhà muốn tự làm bánh bỏng. Thỉnh thoảng thợ nổ bỏng cũng được mời biểu diễn ở hội chợ, lễ hội làng nghề như một màn nhắc lại tuổi thơ.