ThanQuen.comThân Quen
Quà vặt tuổi thơ

Kem que ngày xưa: hòm kem trên xe đạp, que tre và tiếng rao giữa trưa hè

Kem que ngày xưa đựng trong hòm gỗ lót chăn buộc sau xe đạp, vị đậu xanh, sữa, cốm, khoai môn, que tre mút tới bạc màu. Nhớ lại người bán kem rong và cách ăn kem.

A boy in shorts licks a pale green ice pop on a bamboo stick while sitting on a low doorstep of an old tube house, bright noon sunlight, eye level

Kem que ngày xưa là những que kem đông cứng đựng trong một chiếc hòm gỗ hoặc thùng lót chăn bông buộc sau xe đạp, bán rong qua ngõ xóm vào những trưa hè, với các vị quen như đậu xanh, sữa, đậu đỏ, cốm ở phía Bắc, khoai môn, dừa ở phía Nam, cắm trên một chiếc que tre mỏng. Phía Bắc gọi là kem que, kem cây; nhiều nơi phía Nam gọi là cà rem, cà rem cây.

Que kem ngày trước ít ngọt hơn, nhiều đá hơn, tan nhanh hơn kem đóng hộp bây giờ, nhưng gần như ai lớn lên trong những năm 1980, 1990 đều nhớ cảm giác mút kem nhanh hơn kem chảy. Bài dưới đây kể về chiếc hòm kem, người bán, các vị kem theo vùng, cách trẻ con ăn kem, chuyện chiếc que tre sau khi ăn xong, và vì sao xe kem rong vắng dần.

Chiếc hòm kem và tiếng rao giữa trưa

Hình ảnh đầu tiên khi nhắc đến kem que là chiếc hòm kem. Ở nhiều nơi, đó là một cái hòm gỗ vuông sơn màu nhạt, buộc chặt vào yên sau xe đạp bằng dây cao su. Bên trong lót xốp hoặc lót mấy lớp chăn bông cũ, phủ thêm một tấm ni lông, que kem xếp thành từng lớp. Có người dùng một cái phích đá to bằng thùng sơn. Người bán nhấc nắp hòm lên là một làn hơi lạnh trắng toả ra, trẻ con đứng gần cũng thấy mát mặt.

Người bán kem rong thường đi vào lúc nắng nhất, khoảng trưa và đầu giờ chiều, khi người lớn đang ngủ trưa và trẻ con trốn ngủ. Tiếng rao kéo dài, đơn giản đến mức chỉ có hai chữ "kem đây", hoặc "kem đậu xanh, kem sữa đây", có nơi người bán bấm một cái còi bóp hoặc lắc chuông. Ở nhiều nơi phía Nam, tiếng rao cà rem đi kèm tiếng kèn hoặc tiếng chuông leng keng trên xe đạp.

Tiếng rao vừa vang ở đầu ngõ, trong các nhà đã có tiếng dép lẹt xẹt. Đứa nào có tiền thì chạy ra ngay, đứa nào chưa có thì vào năn nỉ bà, lục tìm trong ống tiết kiệm. Chiếc xe đạp dừng giữa ngõ dưới bóng cây, xung quanh lập tức có năm sáu cái đầu chụm lại nhìn vào trong hòm, như thể có thể chọn được que kem to nhất bằng mắt.

Các vị kem que quen thuộc theo vùng

Không phải nơi nào cũng có đủ các vị. Bảng dưới đây ghi những vị mà nhiều người lớn nhắc lại, kèm vùng hay gặp. Ranh giới chỉ là tương đối, nhiều vị có mặt ở cả hai miền:

Vị kemHay gặp ởĐặc điểm khi ăn
Đậu xanhCả hai miền, đặc biệt phổ biến ở phía BắcMàu vàng nhạt, lổn nhổn hạt đậu, bùi, ít ngọt
SữaCả hai miềnMàu trắng đục, béo nhẹ, hay bị tranh nhau
Đậu đỏNhiều nơi phía BắcMàu tím nâu, có hạt đậu nguyên, ăn tới cuối mới thấy đậu
CốmNhiều nơi phía Bắc, nhất là mùa thuMàu xanh nhạt, thơm mùi cốm non
Khoai mônNhiều nơi phía NamMàu tím, bùi, mịn
DừaNhiều nơi phía NamTrắng, có sợi dừa nạo, béo thơm
Kem đá pha màuCả hai miền, loại rẻ nhấtNước đường pha màu đông đá, cứng, tan nhanh

Que kem ngày xưa thường làm ở các xưởng kem nhỏ, đổ khuôn sắt hình chữ nhật dẹt, cắm que tre rồi ngâm vào bể nước muối lạnh cho đông. Vì ít sữa, ít chất béo, kem nhiều tinh thể đá hơn, cắn vào nghe rộp và buốt răng, khác hẳn độ mịn của kem bây giờ.

Ăn kem que cũng có kỹ thuật

Bóc lớp giấy ngay khi cầm. Nhiều que kem được bọc một mẩu giấy mỏng. Giấy dính vào kem, để lâu là tan dính vào luôn, nên trẻ con phải bóc ngay, cẩn thận để không gãy que.

Mút ở dưới trước, ở trên sau. Kem chảy từ trên xuống, nên người có kinh nghiệm mút phần gần que trước để giữ cho que khỏi long ra. Đứa nào chỉ cắn phần đầu sẽ thấy cả khối kem tuột khỏi que rơi xuống đất.

Nghiêng đầu theo giọt kem. Giữa trưa nắng, kem tan nhanh hơn tốc độ ăn. Giọt kem chảy dọc que xuống tay, xuống khuỷu, trẻ con phải liếm theo, nghiêng đầu theo, trông rất buồn cười.

Ăn chậm để khoe với bạn. Có đứa ăn thật chậm để que kem của mình còn lại lâu nhất, đứng trước mặt bạn đã ăn xong mà mút chầm chậm. Chiến thuật này thường thất bại vì kem chảy hết.

Kem mút túi ni lông là một thể loại riêng. Bên cạnh kem que, ở nhiều nơi còn có loại kem nước đổ trong túi ni lông nhỏ hình ống, buộc túm một đầu, đông đá. Trẻ con cắn một góc túi rồi mút dần, vừa rẻ vừa lâu hết.

Chiếc que tre sau khi ăn hết kem

Que kem tre ngày xưa không bị vứt ngay. Nó là một thứ tài sản nhỏ của trẻ con. Đứa nào cũng mút que tới khi bạc màu, không còn vị ngọt mới thôi, rồi rửa sạch, phơi khô và gom vào một cái hộp sắt cũ.

Que kem được dùng vào đủ việc. Con gái xếp que thành hàng rào cho nhà búp bê, dán thành khung ảnh, làm thước kẻ. Con trai dùng que làm trò đếm, làm que tính học toán, chẻ đôi làm bánh lái cho thuyền giấy. Có đứa gom được cả trăm que, buộc dây thun thành bó, coi như chiến lợi phẩm của cả mùa hè. Ở một số lớp học, cô giáo còn bảo học sinh mang que kem đến để làm que tính.

Thử hình dung một cô bé lớp hai ở một thị trấn nhỏ, cuối thập niên 1990. Cả mùa hè, mỗi lần được ăn kem, cô bé đều giữ lại que, đánh dấu bằng một vạch bút chì. Cuối hè, cô dùng ba mươi chiếc que dán thành một cái hộp nhỏ để đựng kẹp tóc, tặng mẹ. Cái hộp ấy nằm trên bàn trang điểm của mẹ rất nhiều năm. Câu chuyện giả định này có lẽ quen với không ít người: một mùa hè được đếm bằng số que kem.

Que kem ngày xưa và que kem bây giờ

Nhiều người lớn hay nói kem ngày xưa ngon hơn. Thật ra hai loại kem khác nhau ở nhiều điểm cụ thể, đặt cạnh nhau sẽ thấy vì sao cảm giác nhớ lại khác hẳn:

Khía cạnhKem que ngày xưaKem que bây giờ
Thành phầnNước, đường, đậu hoặc ít sữa, nhiều đáNhiều sữa, kem béo, chất tạo xốp
Độ mịnNhiều tinh thể đá, cắn nghe rộp, buốt răngMịn, mềm, tan chậm
QueQue tre chẻ tay, mỏng, có khi xơQue gỗ phẳng đều, bo tròn
Cách giữ lạnhHòm gỗ lót chăn, bán trong buổiTủ đông ở tiệm, siêu thị
Nơi muaXe kem rong, xưởng kem đầu phốTiệm tạp hoá, siêu thị, cửa hàng tiện lợi
Thời điểmGần như chỉ mùa hè, giữa trưaQuanh năm, bất cứ lúc nào

Vị kem ngày xưa nhạt hơn và đơn giản hơn, nhưng gắn với sự chờ đợi: chờ tiếng rao, chờ có tiền lẻ, chờ mùa hè. Có lẽ chính sự chờ đợi ấy, hơn là bản thân que kem, mới là thứ người lớn bây giờ thấy nhớ. Khi kể cho con cháu, bạn có thể bắt đầu từ chi tiết nhỏ ấy: ngày trước, ăn kem là chuyện của một buổi trưa đặc biệt, không phải chuyện mở tủ lạnh.

Từ xe kem rong đến tủ kem siêu thị: vì sao kem que xưa vắng dần

Kem que kiểu cũ không biến mất trong một sớm một chiều. Nó lùi dần khi điện và tủ đông về tới từng ngõ phố. Khi tiệm tạp hoá đầu ngõ có tủ kem riêng, trẻ con không cần chờ tiếng rao giữa trưa nữa, cứ chạy ra tiệm là có. Kem công nghiệp với nhiều sữa, nhiều vị, vỏ hộp đẹp, que gỗ phẳng đều, thay dần que kem nhiều đá của các xưởng nhỏ.

Cha mẹ cũng bắt đầu cân nhắc hơn: nước làm kem lấy ở đâu, phẩm màu gì, hòm kem để giữa nắng có đủ lạnh không. Những xưởng kem nhỏ khó đáp ứng các yêu cầu về vệ sinh ngày càng chặt chẽ. Người bán kem rong đạp xe cả trưa nắng mà bán không được bao nhiêu nên dần đổi nghề.

Ngày nay, bạn vẫn có thể gặp lại vị kem ngày xưa ở vài nơi: một số hiệu kem lâu năm ở các thành phố vẫn bán kem que đậu xanh, kem cốm, kem sữa theo kiểu cũ; một số thương hiệu kem làm dòng sản phẩm gợi nhớ tuổi thơ với que gỗ và vị truyền thống; ở vùng quê, thỉnh thoảng vẫn còn xe kem rong vào mùa hè. Nếu muốn tự làm ở nhà, chỉ cần nấu chè đậu xanh loãng, xay nhuyễn một phần, đổ khuôn nhựa, cắm que và để ngăn đá qua đêm, bạn sẽ có một que kem gần giống ngày xưa, có điều mịn hơn vì tủ lạnh nhà ít đá dăm.

Bạn còn nhớ: những câu hỏi nhỏ về kem que

Mấy câu đố để hỏi nhau trong bữa cơm gia đình hay buổi họp lớp:

  • "Mình lạnh mà ai cũng thích, nắng lên là khóc ròng ròng" là gì? — Que kem.
  • Ngày xưa người bán kem giữ cho kem không tan bằng cách nào? — Xếp kem trong hòm gỗ lót xốp hoặc chăn bông, phủ ni lông, đậy kín nắp.
  • Phía Nam gọi kem que là gì? — Cà rem, cà rem cây.
  • Vị kem nào gắn với mùa thu ở phía Bắc? — Kem cốm.
  • Ăn xong kem, trẻ con hay giữ lại thứ gì? — Chiếc que tre, để làm que tính, hàng rào nhà búp bê hoặc đồ thủ công.

Nếu đố trẻ nhỏ, bạn có thể kết thúc bằng việc cùng con làm một mẻ kem đậu xanh trong khuôn nhựa, và giữ lại que để dán một món đồ thủ công nhỏ, giống hệt cách cha mẹ đã làm. Một câu hỏi mở cho người lớn: mùa hè năm nào bạn ăn nhiều kem nhất, và que kem đầu tiên bạn tự bỏ tiền mua là vị gì? Câu trả lời thường mở ra cả một buổi kể chuyện.

Câu hỏi thường gặp

Kem que ngày xưa có vị gì?

Những vị quen thuộc gồm đậu xanh, sữa, đậu đỏ, cốm (nhiều nơi phía Bắc), khoai môn, dừa (nhiều nơi phía Nam), và loại kem đá pha màu rẻ nhất. Kem ngày xưa ít sữa, nhiều tinh thể đá nên cắn nghe rộp và tan nhanh.

Vì sao miền Nam gọi kem là cà rem?

Cà rem là cách đọc Việt hoá từ một từ tiếng nước ngoài chỉ kem, được dùng phổ biến ở nhiều tỉnh phía Nam. Phía Bắc quen nói kem, kem que hay kem cây. Cùng một món, hai cách gọi theo thói quen của từng vùng.

Người bán kem rong giữ lạnh kem bằng cách nào?

Kem được xếp trong một chiếc hòm gỗ hoặc thùng lót xốp, lót thêm mấy lớp chăn bông cũ và ni lông, đậy kín nắp và buộc sau xe đạp. Người bán phải bán nhanh trong buổi, vì hòm kem không giữ lạnh được quá lâu giữa trưa nắng.

Kem mút túi ni lông là gì?

Đó là loại kem nước pha đường và màu, đổ vào túi ni lông nhỏ hình ống, buộc túm một đầu rồi làm đông. Trẻ con cắn thủng một góc túi rồi mút dần. Loại kem này rẻ và lâu hết nên được ưa chuộng ở nhiều vùng.

Ngày nay muốn ăn lại kem que kiểu xưa thì tìm ở đâu?

Bạn có thể tìm ở các hiệu kem lâu năm tại thành phố vẫn bán kem đậu xanh, kem cốm kiểu cũ, các dòng kem gợi nhớ tuổi thơ trong siêu thị, hoặc xe kem rong còn đi ở một số vùng quê vào mùa hè. Tự làm bằng khuôn nhựa ở nhà cũng khá đơn giản.

Que kem tre ngày xưa được trẻ con dùng làm gì?

Que kem được rửa sạch, phơi khô rồi giữ lại làm que tính học toán, hàng rào cho nhà búp bê, khung ảnh, hộp đựng đồ nhỏ, bánh lái thuyền giấy. Nhiều đứa trẻ gom cả trăm que trong một mùa hè như một bộ sưu tập.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138