ThanQuen.comThân Quen
Đồ dùng học trò

Bút chì gọt bằng dao lam, cục tẩy và thước kẻ: bộ ba trong cặp học trò xưa

Bút chì gỗ gọt bằng dao lam, cục tẩy thơm mùi cao su, thước nhựa trong và com-pa đâm tay. Tả lại bộ đồ dùng quen thuộc, cách gọt chì và chuyện mượn tẩy.

Close-up of a boy's hands sharpening a wooden pencil with a small blade over an open notebook on a veranda floor, curled wood shavings, late afternoon golden light

Bút chì gỗ, cục tẩy và thước kẻ là bộ ba gần như học trò nào cũng có trong những năm 80, 90: bút chì gọt bằng dao lam hoặc dao nhíp để kẻ lề, vẽ hình; cục tẩy cao su để xoá; thước nhựa hoặc thước gỗ để kẻ dòng và đo. Đi kèm là com-pa, ê-ke, thước đo độ khi lên lớp trên.

Những món này rẻ, nhỏ, hay mất, hay bị mượn, và vì thế gắn với vô số chuyện trong lớp. Bài viết tả lại cảm giác cầm từng món, cách gọt chì cho nhọn mà không gãy, chuyện cục tẩy hai màu, tranh chấp mượn thước, rồi so với đồ dùng của học sinh bây giờ.

Cây bút chì gỗ: mùi gỗ, ruột chì và vết răng

Bút chì ngày ấy thân gỗ, sáu cạnh hoặc tròn, sơn một màu, đuôi trơn hoặc có gắn cục tẩy nhỏ trong khâu kim loại. Gọt ra thấy lớp gỗ mềm màu hồng nhạt hay vàng nhạt, mùi gỗ thơm dịu, nhiều đứa trẻ thích ngửi. Ruột chì màu xám đen, viết lên giấy để lại vệt bóng, dây ra cạnh bàn tay một lớp xám mờ.

Ruột cứng thì nét mảnh, nhạt, hợp kẻ lề và vẽ hình học; ruột mềm thì nét đậm, đen, hợp vẽ tranh. Học trò không biết các ký hiệu độ cứng, chỉ biết cây nào viết đậm, cây nào viết nhạt. Cây bút chì dùng lâu ngắn dần, tới khi chỉ dài bằng ngón tay vẫn được giữ, có đứa còn cắm vào nắp bút cũ để nối dài.

Gần như cây bút chì nào cũng có vết răng ở đuôi. Những lúc nghĩ bài toán khó, học trò cắn đuôi bút, nghe lớp gỗ lún xuống. Ai tinh ý nhìn đuôi bút chì của bạn là biết bạn ấy hay lo nghĩ đến mức nào. Có đứa cắn tới mức lộ cả ruột chì, miệng đen một vệt mà không hay, ra chơi bị cả bọn trêu.

Gọt bút chì bằng dao lam: cách làm cho nhọn mà không gãy

Trước khi có gọt chì quay phổ biến, nhiều nhà gọt bằng dao lam, dao nhíp hoặc dao con. Người lớn thường dạy con theo trình tự sau, bạn có thể kể lại cho trẻ, nhưng việc cầm dao nên để người lớn làm:

  1. Ngồi ở chỗ có ánh sáng, kê một tờ giấy cũ để hứng vỏ bào và bụi chì.
  2. Cầm bút chì ở tay trái, đầu bút hướng ra ngoài, xa người, không bao giờ hướng lưỡi dao về phía mình.
  3. Đặt lưỡi dao nghiêng, gọt từng nhát mỏng theo hướng ra ngoài, xoay bút một chút sau mỗi nhát để phần gỗ được vót đều quanh thân.
  4. Gọt phần gỗ thành hình nón dài chừng một đốt ngón tay, để lộ ruột chì dài vừa phải.
  5. Chuốt ruột chì bằng cách cạ nhẹ lưỡi dao hoặc mài lên mẩu giấy nhám cho nhọn, không cạo mạnh vì ruột dễ gãy.
  6. Gói vỏ bào và bụi chì trong tờ giấy lót rồi bỏ đi, lau tay trước khi cầm vở.

Gọt bằng dao thì đầu chì dài, nhọn, dùng được lâu hơn gọt chì quay; đổi lại cần khéo tay và dễ đứt tay, nên lưỡi dao lam ngày nay không nên để trong hộp bút của trẻ. Những vỏ bào cong cong như cánh hoa từng được học trò gom lại dán thành tranh, một trò thủ công rẻ tiền mà đẹp.

Cục tẩy: mùi cao su, tẩy hai màu và vụn tẩy

Tẩy trắng. Cục tẩy phổ biến là khối cao su trắng hoặc trắng ngà, mềm, cầm lên có mùi cao su ngai ngái. Tẩy tốt xoá sạch nét chì, tẩy kém thì để lại vệt xám, kéo mạnh còn làm nhăn giấy.

Tẩy hai màu. Nhiều người nhớ loại tẩy hai đầu, một đầu đỏ hoặc hồng để tẩy chì, một đầu xanh cứng hơn được cho là tẩy mực. Thực tế đầu xanh tẩy mực bằng cách mài mòn mặt giấy, chà mạnh là thủng lỗ, nên học trò dùng nó chủ yếu để thử cho biết.

Vụn tẩy. Tẩy xong là một đống vụn cao su xám đen trên trang vở. Học trò phủi bằng tay, thổi phù phù, hoặc vê vụn tẩy thành những sợi nhỏ, những viên bi nhỏ để chơi. Có lớp thi xem ai vê được viên tẩy to nhất.

Tẩy thơm. Về sau có loại tẩy màu, hình con vật, quả cây, có mùi thơm như kẹo. Nhiều đứa trẻ sưu tầm chứ không nỡ dùng, xếp đầy một ngăn hộp bút.

Cục tẩy chia đôi. Hai bạn cùng bàn hay bẻ đôi một cục tẩy, mỗi người một nửa. Cắt đôi bằng thước hay bằng dao lam, và tranh cãi ai được nửa to hơn, là cảnh rất quen của lớp học.

Thước kẻ, ê-ke, com-pa: bộ đồ hình học của học trò

Lên lớp trên, cặp sách có thêm bộ đồ vẽ hình. Mỗi món đều có một điều đáng nhớ:

Món đồHình dáng thường gặpDùng để làm gìChuyện hay gặp
Thước kẻ nhựa trongDài vừa hộp bút, vạch chia mảnh, có khi in hình mờKẻ dòng, kẻ lề, đo đoạn thẳngGãy làm đôi vì bị uốn thử
Thước gỗDài hơn, vạch sơn đen, cạnh vuôngKẻ đường dài, miết nếp giấyDùng làm kiếm giờ ra chơi
Thước dẻoNhựa mềm uốn cong đượcKẻ đường cong, đo vòng trònBị uốn mãi tới khi trắng nếp
Ê-keTam giác nhựa có góc vuôngVẽ góc vuông, đường vuông gócMẻ góc nhọn sau vài lần rơi
Com-paHai càng kim loại, một đầu kim, một đầu kẹp chìVẽ đường tròn, chia đoạnĐâm tay mình hoặc đâm tay bạn
Thước đo độNửa hình tròn nhựa trongĐo gócDễ nứt ở giữa, hay bị bỏ quên

Com-pa là món đáng nhớ nhất vì đầu kim nhọn. Học trò dùng nó khắc tên lên bàn, lên thân bút, đôi khi lỡ tay đâm vào ngón tay mình. Thầy cô thường dặn cắm đầu kim vào một mẩu tẩy trước khi cất vào hộp bút, một mẹo vừa an toàn vừa giữ kim không cùn.

Một chuyện giả định: cây thước mượn không trả

Năm lớp sáu, cậu bé có một cây thước nhựa trong màu xanh lá, chiếc thước đầu tiên tự mua bằng tiền dành dụm. Cô bạn ngồi bàn trên hay quên thước, giờ hình học nào cũng quay xuống mượn. Cậu cho mượn, cô trả, rồi lại mượn, như một nhịp quen của mỗi buổi học.

Một hôm, cô mượn rồi quên trả, mang luôn về nhà. Hôm sau cô mang tới một cây thước mới màu hồng, bảo cây xanh làm gãy rồi, đền cây này. Cậu cầm cây thước hồng, ngượng ngùng vì màu hồng không hợp con trai, nhưng vẫn dùng suốt năm, kẻ dòng thẳng tắp. Cuối năm, cô bạn chuyển trường.

Nhiều năm sau, dọn nhà, cậu thấy cây thước hồng trong hộp đồ cũ, vạch chia đã mờ. Câu chuyện là giả định, nhưng ai học cùng thời cũng có một món đồ nhỏ như vậy: một cây thước, một cục tẩy, một mẩu bút chì mà nhìn lại là nhớ ra một khuôn mặt.

Chuyện mượn đồ: những luật ngầm của lớp học

Mượn tẩy là chuyện thường. Gần như không ai từ chối cho mượn tẩy. Nhưng cục tẩy đi một vòng quanh lớp thường quay về nhỏ hơn và đen hơn, có khi không quay về.

Mượn thước phải trả trong giờ. Thước được cho mượn từng lượt kẻ, kẻ xong trả ngay. Ai giữ thước của bạn qua hết tiết học là bị coi như mượn không trả.

Bút chì gọt nhờ. Ai có dao gọt hoặc gọt chì quay thường được nhờ gọt hộ cả bàn. Đổi lại, người được nhờ có quyền ưu tiên mượn đồ của người nhờ.

Com-pa không cho mượn. Nhiều học trò giữ com-pa rất chặt vì sợ bạn làm cong càng, lệch kim. Mượn được com-pa của bạn là một dấu hiệu tình bạn đã thân.

Đồ đánh dấu riêng. Để đòi lại cho dễ, học trò khắc tên lên thước, viết chữ cái đầu lên cục tẩy bằng bút bi, buộc chỉ màu vào đuôi bút chì. Cuối năm, rổ đồ thất lạc trên bàn cô giáo luôn có vài món không ai nhận vì dấu đã mờ.

Ngày xưa và bây giờ: bộ ba đã đổi ra sao

Bút chì kim thay bút chì gỗ. Học sinh lớp lớn bây giờ hay dùng bút chì kim, bấm là ra ruột, không phải gọt. Bút chì gỗ vẫn được dùng ở lớp nhỏ và trong giờ vẽ.

Gọt chì quay và gọt chì điện. Gọt chì cầm tay có hộp hứng vỏ bào, gọt chì quay tay để bàn, cả gọt chì chạy điện thay hẳn dao lam, an toàn hơn cho trẻ.

Băng xoá và bút xoá. Thay vì tẩy mực làm thủng giấy, học sinh dùng băng xoá, bút xoá, mực xoá được. Cục tẩy chỉ còn lo phần chì.

Thước đủ loại. Thước kẻ nay có loại gấp, loại dẻo, loại có hình học cắt sẵn. Nhưng chuyện mượn thước, mượn tẩy giữa giờ thì vẫn như ba mươi năm trước.

Đồ dùng nhiều hơn, quý ít hơn. Học sinh hôm nay thường có vài cây bút chì, vài cục tẩy cùng lúc, mất một món không thành chuyện lớn. Ngày xưa một cục tẩy có khi dùng cả học kỳ, nên mất tẩy là chuyện phải kể với mẹ.

Câu đố về bút chì, cục tẩy, thước kẻ

Đáp án ngay sau mỗi câu:

  • Càng dùng càng ngắn, càng gọt càng thơm mùi gỗ. Đáp án: bút chì gỗ.
  • Nó sai thì mình sửa, mình sai thì nó chịu mòn. Đáp án: cục tẩy.
  • Một chân đứng yên, một chân đi vòng tròn. Đáp án: com-pa.
  • Ba góc ba cạnh, một góc vuông vức. Đáp án: ê-ke.
  • Vì sao phải cắm đầu kim com-pa vào mẩu tẩy trước khi cất? Đáp án: để không đâm tay và giữ kim khỏi cùn.
  • Bạn còn nhớ ai là người hay mượn tẩy của bạn nhất không?

Câu cuối là câu mở chuyện hiệu quả ở buổi họp lớp: người hay mượn thường không nhớ mình đã mượn, còn người cho mượn thì nhớ rất rõ.

Với trẻ nhỏ, bạn có thể đặt bút chì, tẩy, thước, com-pa lên bàn rồi đọc từng câu đố, ai chỉ đúng món đồ trước thì được kể một chuyện ngày xưa của bố mẹ gắn với món đó.

Câu hỏi thường gặp

Ruột bút chì có chứa chì không?

Không. Ruột bút chì được làm từ than chì trộn với đất sét rồi nung, không phải kim loại chì. Tên gọi bút chì là cách gọi quen từ lâu.

Ngày xưa gọt bút chì bằng gì?

Nhiều nhà gọt bằng dao lam, dao nhíp hoặc dao con, sau đó gọt chì quay tay phổ biến dần. Gọt bằng dao cho đầu chì dài và nhọn, nhưng cần người lớn làm để tránh đứt tay.

Đầu xanh của cục tẩy hai màu có tẩy được mực không?

Đầu xanh cứng và nhám, tẩy mực bằng cách mài bớt lớp giấy có mực. Chà nhẹ có thể làm mờ nét bút bi, chà mạnh thì giấy mỏng dễ thủng, nên ít khi dùng được như mong muốn.

Vì sao com-pa hay được nhắc trong ký ức học trò?

Vì đầu kim nhọn khiến nó vừa là dụng cụ vừa là thứ gây chuyện: khắc tên lên bàn, lỡ đâm tay, bị thầy cô thu lại. Đó cũng là món đồ học trò giữ kỹ, ít cho mượn.

Có nên cho trẻ tự gọt bút chì bằng dao không?

Không nên để trẻ nhỏ tự dùng dao lam hay dao nhíp. Gọt chì cầm tay có hộp hứng vỏ bào hoặc gọt chì quay để bàn an toàn hơn, phù hợp cho trẻ tự làm.

Làm tranh từ vỏ bào bút chì như thế nào?

Bạn gom những vỏ bào còn nguyên vòng xoăn, xếp lên tờ giấy thành cánh hoa, váy áo hay tán cây, rồi dán bằng hồ. Vẽ thêm thân, lá bằng bút màu là có một bức tranh thủ công đơn giản.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138