Cặp sách ngày xưa của học trò Việt phổ biến nhất là chiếc cặp hình hộp chữ nhật bằng giả da, nắp gập có hai khoá bấm kim loại, quai xách và đôi khi có dây đeo vai; bên cạnh đó là cặp vải bạt, túi vải do mẹ khâu, về sau mới tới ba lô. Chiếc cặp vừa chứa sách vở, vừa là ghế ngồi, vừa là vật để khoe với bạn bè.
Bài viết tả lại các kiểu cặp ấy bằng cảm giác cầm, tiếng khoá, mùi giả da, những chuyện quen thuộc như quai đứt, khoá gỉ, cặp ướt mưa, rồi giải thích vì sao chúng dần thay bằng ba lô và hôm nay còn gặp ở đâu.
Các kiểu cặp mà học trò thập niên 80, 90 thường mang
Không phải ai cũng có cùng một loại cặp. Bảng sau gom lại các kiểu hay gặp và điều người ta nhớ về chúng:
| Kiểu cặp | Hình dáng, chất liệu | Điều hay nhớ |
|---|---|---|
| Cặp giả da hai khoá bấm | Hộp chữ nhật, nắp gập, khoá kim loại sáng, quai xách nhựa | Tiếng tách tách khi mở khoá, mùi giả da mới |
| Cặp vải bạt | Vải dày xanh hoặc nâu, nắp có khuy hoặc dây buộc | Bền, giặt được, nhưng ướt mưa là thấm vào vở |
| Túi vải mẹ khâu | May từ vải thừa, áo cũ, quai dài đeo chéo | Mỗi túi một màu, có túi vá nhiều miếng |
| Cặp nhựa cứng | Hộp nhựa có quai, khoá cài | Nhẹ, chống nước, hay nứt góc khi rơi |
| Ba lô hai quai | Vải dù, khoá kéo, xuất hiện nhiều hơn về sau | Đỡ mỏi vai, đựng được cả đồ ăn và áo mưa |
Theo lời nhiều người kể, cặp giả da hai khoá bấm phổ biến ở thành phố và thị trấn, còn ở nhiều vùng nông thôn, túi vải và cặp vải bạt quen thuộc hơn. Ranh giới ấy không cứng, trong một lớp có thể có đủ cả năm kiểu.
Một điểm thú vị: chiếc cặp ngày ấy thường được mua vào dịp đặc biệt, như lên lớp một hay thi đỗ lên cấp hai, nên nó mang ý nghĩa một phần thưởng hơn là một món đồ dùng hằng ngày.
Cầm chiếc cặp giả da: tiếng khoá, mùi và sức nặng
Chiếc cặp giả da mới mua có mùi rất riêng, hăng hắc như mùi nhựa, nhiều đứa trẻ thích ngửi mãi. Bề mặt có vân giả da, sờ hơi nhám, màu đen, nâu, đỏ sẫm hoặc xanh thẫm. Mở cặp phải ấn hai chốt khoá cùng lúc, nghe tách tách, nắp bật nhẹ lên. Đóng lại thì ấn xuống tới khi khoá kêu cạch.
Bên trong có hai ba ngăn bằng bìa bọc giả da, ngăn trước đựng hộp bút và thước, ngăn sau đựng sách vở. Nhét đầy sách vào, chiếc cặp nặng trĩu, quai xách hằn đỏ lòng bàn tay. Học trò hay đổi tay liên tục trên đường đi học, hoặc kẹp cặp vào nách, hoặc đặt lên yên sau xe đạp buộc dây chun.
Dùng lâu, lớp giả da nứt ở các nếp gấp, bong từng mảng để lộ lớp vải bên trong. Khoá kim loại gỉ dần, có hôm bấm mãi không mở, phải lấy đầu thước nạy. Góc cặp mòn trắng vì kéo lê trên nền đất. Tới cuối năm, nhìn chiếc cặp là biết chủ nhân của nó nghịch đến mức nào. Chiếc cặp của học trò nữ thường còn khá lành, chiếc cặp của mấy cậu hay đá bóng giờ ra chơi thì móp méo đủ chỗ.
Những chuyện quen thuộc quanh chiếc cặp
Quai đứt giữa đường. Quai nhựa của cặp giả da dùng lâu thì giòn, một hôm đứt cái phựt ngay giữa đường đi học. Học trò ôm cặp trước ngực về nhà, bố lấy dây thép hoặc dây dù buộc tạm, có khi buộc tạm cả năm.
Cặp làm ghế ngồi. Giờ ra chơi, ngồi xem bạn đá cầu hay đánh bi, chiếc cặp được đặt xuống đất làm ghế. Cặp giả da móp dần, sách vở bên trong cong theo.
Cặp ướt mưa. Mùa mưa, nước thấm qua khe nắp, vở ướt nhoè mực. Học trò cẩn thận thì bọc sách trong túi ni lông trước khi cho vào cặp; ai quên thì tối về hong vở bên bếp.
Đánh nhau bằng cặp. Trò nghịch của học trò nam là vung cặp như vung kiếm trên đường về. Hậu quả thường là khoá bật tung, sách vở rơi đầy đường, cả bọn phải nhặt.
Giấu đồ trong cặp. Ngăn kín nhất của cặp thường giữ những thứ bí mật: tấm hình dán, viên bi đẹp nhất, bức thư nhỏ chưa gửi. Có đứa giấu cả bài kiểm tra điểm kém, mong mẹ không lục tới, nhưng mẹ thường biết trước khi đứa trẻ kịp nghĩ ra lời giải thích.
Một chuyện giả định: chiếc túi vải mẹ khâu
Năm vào lớp một, cậu bé không có cặp giả da như bạn ở thị trấn. Mẹ lấy chiếc áo bộ đội cũ của ông, tháo ra, khâu thành một chiếc túi đeo chéo, quai dài tới hông, nắp gập có một chiếc khuy gỗ. Bên trong mẹ khâu thêm một ngăn nhỏ vừa cây bút và mẩu bút chì.
Ngày đầu đi học, cậu hơi ngại vì túi không giống cặp của bạn. Nhưng tới mùa mưa, túi vải giặt được, phơi một buổi là khô, còn cặp giả da của bạn bên cạnh thấm nước rồi bong da. Cuối năm, túi được vá thêm hai miếng ở đáy, một miếng màu xanh, một miếng màu nâu, trông như một tấm bản đồ nhỏ.
Cậu dùng chiếc túi ấy đến hết lớp ba. Lớn lên đi làm xa, có lần cậu mua một chiếc ba lô đắt tiền, nhưng vẫn nhớ khuy gỗ và mùi vải cũ của chiếc túi mẹ khâu. Câu chuyện là giả định, nhưng rất nhiều người cùng thế hệ có một chiếc túi như thế trong ký ức.
Giữ một chiếc cặp cho bền, kinh nghiệm của các bà mẹ ngày ấy
Ngày ấy một chiếc cặp phải dùng nhiều năm, nên các bà mẹ có cả một quy trình giữ cặp. Bạn vẫn có thể áp dụng cho cặp của con hôm nay:
- Bọc sách vở trong túi ni lông trước khi cho vào cặp, mùa mưa thì gấp thêm một tấm ni lông trùm ngoài.
- Không để cặp xuống nền đất ướt, đặt lên ghế hoặc treo vào đinh khi về nhà.
- Khoá kim loại bị rít thì nhỏ một giọt dầu máy khâu, lau sạch phần thừa để không dây ra sách.
- Quai nhựa có vết nứt thì quấn vải hoặc băng dính quanh chỗ cầm trước khi nó đứt hẳn.
- Lau mặt giả da bằng khăn ẩm, không ngâm nước, không phơi nắng gắt vì da sẽ nứt nhanh.
- Cuối năm học, dốc hết đồ ra, phơi chỗ râm cho khô, cất vào nơi thoáng để năm sau dùng tiếp hoặc để em dùng.
Những bước nhỏ này nghe đơn giản, nhưng nhờ chúng mà nhiều chiếc cặp qua tay hai ba anh chị em trong một nhà. Học trò bây giờ thay cặp mỗi năm, có lẽ vì thế mà ít đứa trẻ có một chiếc cặp để nhớ.
Vì sao cặp hộp nhường chỗ cho ba lô
Nhiều sách hơn, nặng hơn. Khi số đầu sách và vở mỗi ngày tăng lên, xách cặp một tay khiến lệch vai, ba lô hai quai chia đều sức nặng nên được phụ huynh chọn.
Đi xe đạp, đi xe máy. Ba lô đeo trên lưng không vướng tay lái, tiện hơn chiếc cặp phải buộc yên sau. Học trò lớn tự đạp xe đi học thì càng cần hai tay rảnh, nhất là trên những con đường đất gồ ghề mùa mưa.
Vải chống thấm rẻ dần. Ba lô vải dù chống nước tốt hơn cặp vải bạt, nhẹ hơn cặp giả da, dễ mua ở nhiều nơi. Giá thành cũng hạ dần, nên một gia đình bình thường có thể mua cho mỗi đứa con một chiếc riêng.
Thói quen và sở thích của trẻ. Ba lô có nhiều màu, nhiều ngăn, đựng được cả bình nước và đồ ăn sáng, hợp với nhịp sinh hoạt mới. Trẻ chọn cặp theo bạn bè, và khi cả lớp đeo ba lô thì chiếc cặp xách tay dần lạc lõng.
Cặp hộp vẫn còn. Ở nhiều trường tiểu học, cặp chống gù hình hộp với hai quai đeo vai được dùng phổ biến, có thể coi là hậu duệ của chiếc cặp giả da năm nào.
Ngày nay còn gặp chiếc cặp cũ ở đâu
Trong tủ đồ của gia đình. Nhiều nhà vẫn còn giữ chiếc cặp giả da cũ, giờ dùng đựng giấy tờ, ảnh cũ hoặc đồ nghề sửa điện. Lớp da bong gần hết nhưng khoá bấm vẫn kêu tách tách như xưa.
Ở chợ đồ cũ. Người thích đồ xưa thỉnh thoảng gặp cặp giả da, cặp vải bạt ở các sạp đồ cũ, mua về trưng trong quán cà phê theo phong cách hoài cổ hoặc làm đạo cụ chụp ảnh kỷ yếu.
Kiểu dáng được làm lại. Một số cửa hàng túi xách bán mẫu cặp hộp nắp gập có khoá bấm, chất liệu da hoặc vải dày, gợi đúng dáng chiếc cặp học trò năm nào nhưng dành cho người lớn đi làm.
Tự may một chiếc túi vải cho con. Nếu muốn con có một món đồ mang câu chuyện, bạn có thể tận dụng chiếc áo cũ của ông bà hay bố mẹ để may một túi đựng bút, túi đựng sách thư viện. Đó là cách nối chiếc túi vải mẹ khâu năm xưa với tuổi thơ hôm nay.
Câu đố và câu hỏi gợi nhớ về chiếc cặp
Đáp án ghi ngay sau mỗi câu:
- Có hai cái mỏ bằng sắt, bấm vào thì há miệng ra. Đáp án: khoá bấm của cặp giả da.
- Áo cũ của ông, thành nhà của sách. Đáp án: túi vải mẹ khâu từ áo cũ.
- Giờ ra chơi không đọc sách mà vẫn được ngồi lên. Đáp án: chiếc cặp làm ghế.
- Đứt giữa đường, ôm về đến nhà. Đáp án: quai cặp.
- Mới mua thì thơm hăng hắc, cũ rồi thì bong từng mảng. Đáp án: lớp giả da của chiếc cặp.
- Vì sao phải bọc sách trong ni lông trước khi cho vào cặp vải? Đáp án: để mưa thấm qua vải không làm ướt nhoè vở.
- Bạn còn nhớ trong ngăn kín nhất của chiếc cặp ngày ấy, mình đã giấu thứ gì không?
Câu hỏi cuối thường là câu mở ra nhiều chuyện nhất trong những buổi gặp lại bạn cũ, vì món đồ được giấu thường gắn với một người, một lời hứa, một trò.
Câu hỏi thường gặp
Cặp sách phổ biến của học sinh những năm 80, 90 là loại nào?
Ở thành phố và thị trấn, nhiều học trò dùng cặp giả da hình hộp có hai khoá bấm. Ở nhiều vùng nông thôn, cặp vải bạt và túi vải tự khâu quen thuộc hơn; ba lô phổ biến dần về sau.
Vì sao cặp giả da hay bị nứt, bong lớp ngoài?
Giả da là lớp nhựa phủ trên nền vải, dùng lâu, phơi nắng, gấp nhiều lần thì lớp nhựa khô giòn, nứt ở nếp gấp rồi bong. Giữ khô, tránh nắng gắt giúp cặp bền hơn.
Khoá cặp bị gỉ không bấm được thì xử lý thế nào?
Bạn có thể nhỏ một giọt dầu máy khâu vào chốt khoá, bấm nhiều lần cho dầu thấm, rồi lau sạch. Nếu khoá đã hỏng hẳn, có thể thay bằng khuy bấm hoặc dây buộc.
Túi vải đi học ngày xưa thường được may từ gì?
Nhiều bà mẹ tận dụng vải thừa, quần áo cũ của người lớn hoặc vải bao để may túi cho con. Túi thường có quai dài đeo chéo, nắp gập cài khuy, rách đâu vá đó.
Cặp chống gù bây giờ có liên quan gì tới cặp ngày xưa không?
Về hình dáng, cặp chống gù hình hộp cứng khá giống chiếc cặp giả da xưa, nhưng có hai quai đeo vai, đệm lưng và chất liệu nhẹ hơn để chia đều sức nặng lên lưng trẻ.
Làm sao giữ lại chiếc cặp cũ làm kỷ niệm?
Bạn nên lau sạch, để khô hoàn toàn, nhét giấy vào trong cho giữ dáng và cất trong túi vải ở nơi thoáng. Không nên bọc kín trong túi ni lông vì dễ ẩm mốc.