ThanQuen.comThân Quen
Phố phường và chợ quê

Cắt tóc vỉa hè ngày xưa: tấm gương treo gốc cây và chiếc tông đơ bóp tay

Cắt tóc vỉa hè ngày xưa chỉ cần tấm gương treo gốc cây, chiếc ghế gỗ và cái tông đơ bóp tay. Nhớ lại kiểu đầu húi cua, mùi phấn rôm và lần cắt tóc trước ngày khai giảng.

A Vietnamese barber trims a young boy on a wooden chair under a roadside tree, small mirror nailed to the trunk, boy seen from behind, soft morning light

Cắt tóc vỉa hè ngày xưa là chỗ cắt tóc ngay bên đường: một tấm gương nhỏ đóng đinh lên thân cây hoặc bức tường, một chiếc ghế gỗ, cái khăn choàng và hộp đồ nghề gồm tông đơ bóp tay, kéo, lược, dao cạo. Khách ngồi quay mặt vào gương, lưng ra đường, người đi qua lại sau lưng. Cắt xong, thợ phủi tóc vụn bằng cái chổi lông, xoa chút phấn rôm vào gáy là xong.

Với nhiều cậu bé lớn lên khoảng thập niên 80, 90, lần cắt tóc vỉa hè trước ngày khai giảng hay trước Tết là một nghi lễ nhỏ, có khi sợ hơn cả đi tiêm. Bài này nhớ lại góc cắt tóc ấy: đồ nghề, những kiểu đầu quen mặt, các dịch vụ đi kèm, khác biệt giữa các miền, và lý do vì sao nó dần nhường chỗ cho tiệm có máy lạnh.

Một góc cắt tóc vỉa hè trông ra sao

Thợ cắt tóc vỉa hè chọn chỗ có bóng cây và bức tường để dựa. Tấm gương hình chữ nhật, khung gỗ hoặc khung nhôm, treo vào cái đinh đóng trên thân cây hay trên tường, mặt gương có khi đã loang lổ ở mép. Dưới gương là cái kệ gỗ nhỏ bày lược, kéo, bình xịt nước, hộp phấn rôm, lọ dầu thơm rẻ tiền. Chiếc ghế gỗ có tựa, cạnh đó là hai ba cái ghế đẩu cho khách chờ.

Với khách nhỏ tuổi, thợ đặt thêm một tấm ván ngang qua hai tay ghế để trẻ ngồi cao lên. Khăn choàng là tấm vải trắng ngả vàng hoặc tấm nilon kẻ sọc, quấn quanh cổ, kẹp lại bằng cái kẹp phơi quần áo. Nắng chiếu qua lá cây xuống đầu khách, gió thổi tóc vụn bay lả tả ra đường.

Tiếng của góc cắt tóc là tiếng kéo xoẹt xoẹt sát tai, tiếng tông đơ bóp tay lách cách đều đều, tiếng dao cạo miết trên dải da kèn kẹt. Mùi là mùi phấn rôm, mùi xà phòng cạo râu và mùi dầu thơm thoa lên tóc sau khi cắt. Người thợ vừa cắt vừa nói chuyện, đài bán dẫn treo trên cành cây phát tin thời tiết. Khách quen ngồi chờ đến lượt cũng chẳng sốt ruột, cứ nói chuyện với nhau như ở nhà.

Những kiểu đầu quen mặt ngày ấy

Thợ cắt tóc vỉa hè không có sách mẫu tóc, khách chỉ nói một hai chữ là thợ hiểu. Những kiểu hay gặp, chủ yếu là kiểu cho nam giới và trẻ con:

Kiểu đầuTrông thế nàoAi hay cắt
Húi cuaTóc cắt ngắn đều, mặt trên phẳng, hai bên và gáy cắt sátHọc sinh, bộ đội, thanh niên mùa hè
Đầu đinhTóc ngắn dựng đứng như đầu đinhTrẻ con, người lao động
Cắt ngắn rẽ ngôiTrên để dài vừa, chải rẽ một bên, gáy cắt gọnNgười đi làm, đàn ông trung niên
Để chỏmCạo hoặc cắt sát cả đầu, chừa một nhúm tóc nhỏTrẻ nhỏ ở nhiều vùng phía Bắc
Cạo trọcCạo nhẵn cả đầuTrẻ con mùa hè, khi có chấy
Tóc ngắn ngang vai, mái bằngCắt thẳng ngang, mái ngang tránBé gái, thợ cắt nhanh trong vài phút

Nhiều cậu bé đi cắt tóc thì muốn để dài hơn một chút, nhưng bố đứng sau dặn thợ "cắt ngắn vào cho mát". Kết quả là đầu húi cua sát đến mức thấy cả da đầu, đến trường bị bạn xoa đầu trêu cả tuần. Ai từng trải qua chuyện đó chắc khó quên cảm giác gió lùa lạnh gáy ngày đầu đi học.

Lần cắt tóc trước ngày khai giảng

Thử nghĩ về một cậu bé bảy tuổi ở một thị trấn phía Bắc, khoảng cuối thập niên 80. Hôm trước ngày khai giảng năm lớp hai, bố dắt cậu ra góc cắt tóc ở đầu chợ. Cậu ngồi lên tấm ván kê trên tay ghế, chân đung đưa không chạm đất, cổ quấn tấm nilon ướt mồ hôi của khách trước. Ông thợ bóp tông đơ, lách cách, lách cách, lưỡi tông đơ đã cùn nên thỉnh thoảng giật cả chân tóc, cậu nhăn mặt kêu khẽ.

Tóc vụn rơi vào cổ áo, ngứa ran. Ông thợ dùng dao cạo cạo gáy, lưỡi dao lạnh ngắt chạm vào da làm cậu rụt cổ, ông giữ đầu lại, bảo "ngồi im không thì đứt tai". Xong xuôi, ông lấy chổi phẩy tóc vụn, rắc phấn rôm trắng xoá lên gáy, rồi cầm tấm gương nhỏ soi phía sau cho bố xem. Bố gật đầu, trả tiền.

Trên đường về, cậu cứ đưa tay xoa đầu, thấy tóc ngắn cứng như bàn chải. Sáng hôm sau, cả lớp có đến nửa số con trai cùng một kiểu đầu, cùng một mùi phấn rôm. Mấy chục năm sau, gặp lại trong buổi họp lớp, mấy ông bạn cũ vẫn còn trêu nhau về cái đầu húi cua ngày khai giảng ấy.

Những dịch vụ đi kèm của thợ cắt tóc

Cạo mặt, cạo râu. Thợ đánh bọt xà phòng bằng cái chổi lông nhỏ, xoa lên mặt khách, rồi dùng dao cạo gập cạo từ từ. Khách nằm ngả trên ghế, nhắm mắt, nhiều ông ngủ quên.

Ráy tai. Đây là dịch vụ nhiều ông khách mê nhất. Thợ dùng bộ que ráy bằng kim loại có đầu cong, đầu bông, ngoáy nhẹ, khách lim dim. Người lớn tuổi hay nhắc chuyện này khi nói về cắt tóc vỉa hè ngày ấy.

Cạo gáy, tỉa lông mày. Cắt xong tóc, thợ cạo sạch phần lông tơ ở gáy, tỉa lông mày cho gọn nếu khách muốn.

Xoa phấn, xoa dầu. Phấn rôm rắc lên gáy cho bớt ngứa, dầu thơm xoa lên tóc cho bóng, mùi theo khách về tận nhà.

Mài dao, mài kéo cho hàng xóm. Nhiều thợ có sẵn hòn đá mài và dải da, mài hộ con dao, cái kéo cho người quen trong xóm, lấy chút tiền công hoặc không lấy.

Hộp đồ nghề và cách người thợ dùng chúng

Đồ nghề cắt tóc vỉa hè không nhiều, nhưng dùng thạo phải mất nhiều năm. Một hộp đồ nghề đầy đủ thường có:

  • Tông đơ bóp tay: hai cán như kìm, bóp vào nhả ra thì lưỡi răng cưa trượt qua lại cắt tóc. Thợ giỏi bóp đều tay, không giật chân tóc.
  • Kéo cắt và kéo tỉa: kéo cắt lưỡi thẳng để cắt, kéo tỉa răng lược để tỉa mỏng tóc.
  • Lược thưa và lược dày: lược thưa để chải gỡ, lược dày đỡ tóc khi cắt sát.
  • Dao cạo gập và dải da: dao cạo lưỡi gập vào cán, trước khi cạo thợ miết lưỡi lên dải da treo cạnh gương cho sắc.
  • Chổi lông và hộp phấn: chổi phủi tóc vụn, hộp phấn rôm rắc vào gáy.
  • Bình xịt nước: xịt ướt tóc cho dễ cắt, nhiều nơi dùng chai nhựa đục lỗ nắp.
  • Gương cầm tay: soi phía sau đầu cho khách xem gáy trước khi trả tiền.

Về sau, tông đơ điện dần thay tông đơ bóp tay ở nhiều nơi, cắt nhanh hơn và không giật tóc. Tông đơ bóp tay giờ thành món đồ kỷ niệm, nhiều thợ già vẫn giữ trong hộp, lâu lâu lấy ra lau dầu.

Khi bố mẹ tự làm thợ cắt tóc ở nhà

Không phải lần cắt tóc nào cũng ra vỉa hè. Ở nhiều gia đình, nhất là nhà đông con, bố hoặc mẹ tự cắt tóc cho con ngay ở sân, vừa tiết kiệm vừa tiện. Đồ nghề là cái kéo to dùng cắt vải, cái lược và một tấm khăn tắm cũ quàng quanh cổ. Đứa trẻ ngồi trên ghế đẩu giữa sân, mắt nhắm tịt vì sợ tóc rơi vào mắt.

Nhiều người còn nhớ kiểu cắt tóc mái cho con gái bằng cách đặt một cái bát úp lên đầu, cắt theo vành bát cho tròn đều, ra kiểu tóc mà người lớn gọi đùa là đầu úp bát. Mái tóc thường lệch một bên vì con ngọ nguậy, mẹ cắt sửa bên này thì lệch bên kia, cắt mãi mái ngắn lên tận giữa trán. Con trai thì bố cắt ngắn hết cho nhanh, có hôm bố cắt hỏng phải dắt ra thợ vỉa hè sửa lại.

Tóc cắt xong được quét gom lại, có nhà đem đốt, có nhà vùi gốc cây. Những buổi cắt tóc ở sân ấy thường kết thúc bằng một trận tắm giếng hay tắm chậu cho trôi hết tóc vụn. Giờ nhìn lại ảnh cũ, nhiều người bật cười vì mái tóc lệch của mình, nhưng cũng nhớ bàn tay bố mẹ giữ đầu mình cho ngay ngắn.

Cắt tóc ở mỗi miền và vì sao thưa dần

Phía Bắc và phía Nam gọi khác nhau. Ở phía Bắc nói cắt tóc, thợ cắt tóc. Ở phía Nam nói hớt tóc, tiệm hớt tóc, thợ hớt tóc. Góc ven đường thì ở đâu cũng có, thường gần chợ, bến xe, cổng nhà máy.

Thợ cắt dạo ở nông thôn. Ở nhiều làng quê, thợ không ngồi một chỗ mà mang hòm đồ nghề đi dạo từng xóm, ai cần thì gọi vào sân nhà cắt, trẻ con xếp hàng cắt một loạt.

Tiệm có mái, có máy lạnh lên ngôi. Về sau, tiệm cắt tóc nam có ghế nâng hạ, gương to, quạt máy rồi máy lạnh mọc lên khắp nơi. Khách trẻ thích kiểu tóc mới, cần thợ biết cắt theo mẫu.

Vỉa hè được sắp xếp lại. Ở thành phố lớn, nhiều góc cắt tóc ven đường phải dời đi khi vỉa hè được chỉnh trang.

Thợ già, ít người học nghề kiểu cũ. Người trẻ học cắt tóc thường mở tiệm, ít ai chọn ngồi gốc cây.

Câu đố và câu hỏi "bạn còn nhớ"

Thử đố nhau mấy câu về góc cắt tóc vỉa hè, đáp án kèm theo:

  • Cái gì có hai cán như cái kìm, bóp vào nhả ra là tóc rụng? (Đáp án: tông đơ bóp tay.)
  • Trước khi cạo, thợ miết lưỡi dao lên thứ gì treo cạnh gương? (Đáp án: dải da mài dao.)
  • Kiểu đầu nào có tên gắn với một con vật sống dưới nước, tóc ngắn đều, mặt trên phẳng? (Đáp án: húi cua.)
  • Bột trắng thơm rắc lên gáy sau khi cắt là gì? (Đáp án: phấn rôm.)
  • Bạn còn nhớ lần bị tông đơ cùn giật tóc đau điếng mà vẫn phải ngồi im không?

Nếu nhà có con trai nhỏ, thử dẫn con đến một ông thợ cắt tóc ven đường còn sót lại ở chợ hay ở quê. Ngồi chờ, nghe kéo xoẹt xoẹt, ngửi mùi phấn rôm, nhiều ông bố bà mẹ sẽ thấy mình như vừa quay về ngày khai giảng năm nào.

Câu hỏi thường gặp

Tông đơ bóp tay là gì?

Tông đơ bóp tay là dụng cụ cắt tóc có hai cán giống cái kìm, khi bóp vào nhả ra thì hai lưỡi răng cưa trượt lên nhau để cắt tóc. Trước khi có tông đơ điện, thợ cắt tóc nào cũng dùng loại này.

Kiểu tóc húi cua là kiểu thế nào?

Húi cua là kiểu tóc ngắn, mặt trên cắt bằng phẳng, hai bên và gáy cắt sát. Đây là kiểu đầu rất phổ biến ở học sinh nam và thanh niên ngày trước vì gọn, mát và dễ chăm.

Thợ cắt tóc vỉa hè ngày xưa làm những dịch vụ gì?

Ngoài cắt tóc, thợ còn cạo mặt, cạo râu bằng dao cạo gập, ráy tai, cạo gáy, tỉa lông mày, xoa phấn rôm và dầu thơm. Một số thợ còn mài dao, mài kéo cho hàng xóm.

Cắt tóc và hớt tóc khác nhau không?

Không khác về việc làm. Cắt tóc là cách nói quen ở phía Bắc, còn hớt tóc là cách nói phổ biến ở phía Nam. Tiệm hớt tóc ở phía Nam cũng là tiệm cắt tóc nam như ở phía Bắc.

Ngày nay còn chỗ cắt tóc vỉa hè không?

Vẫn còn, thường ở gần chợ, bến xe, cổng bệnh viện hay các thị trấn. Khách chủ yếu là người lớn tuổi và người lao động. Nhiều thợ đã chuyển sang dùng tông đơ điện nhưng vẫn giữ tấm gương treo gốc cây.

Vì sao trẻ con ngày xưa sợ đi cắt tóc?

Vì tông đơ bóp tay cùn hay giật chân tóc, dao cạo lạnh chạm gáy, tóc vụn ngứa cổ và phải ngồi im lâu. Thêm nữa, bố mẹ thường dặn thợ cắt thật ngắn, đến trường dễ bị bạn trêu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138