ThanQuen.comThân Quen
Phố phường và chợ quê

Xe đạp chở cả nhà ngày xưa: bố đạp, mẹ ôm em, con ngồi ghế mây

Xe đạp chở cả nhà ngày xưa: bố đạp, mẹ ngồi sau ôm em, anh chị ngồi ghế mây trên gióng xe. Nhớ lại cách xếp chỗ, những chuyến về quê và chuyện kẹp chân vào nan hoa.

A Vietnamese family of four rides one old black bicycle along a dirt village road between rice fields, father pedaling, seen from behind, soft golden late afternoon light

Xe đạp chở cả nhà ngày xưa là cảnh bố đạp, đứa con chừng bốn năm tuổi ngồi chiếc ghế mây nhỏ gắn trên gióng xe phía trước, mẹ ngồi yên sau ôm đứa út, có khi thêm cái làn và bao gạo buộc ở hai bên. Một chiếc xe khung sắt chở ba bốn người là chuyện thường thấy ở nhiều gia đình khoảng thập niên 80, 90, khi xe máy còn hiếm và xe đạp là tài sản lớn trong nhà.

Bài này nhớ lại chiếc xe đạp ấy: hình dáng, cách xếp chỗ ngồi, những chuyến đi quen thuộc, các món đồ đi kèm, khác nhau trong cách gọi giữa hai miền, vì sao nó dần nhường chỗ cho xe máy. Những ai từng ngồi ghế mây trên gióng xe chắc còn nhớ cảm giác gió tạt vào mặt và tiếng chuông kính coong ở đầu dốc.

Chiếc xe đạp của gia đình trông thế nào

Chiếc xe đạp nhà phổ biến thời ấy là xe khung sắt sơn đen hoặc xanh rêu, nặng trịch, có gióng ngang chắc chắn. Tay lái cong, hai tay cầm bọc nhựa đã nứt. Trước đầu xe là cái chuông bóp hoặc chuông gạt, kêu kính coong. Phía sau có cái giá chở hàng bằng sắt, người phía Bắc gọi là đèo hàng, người lớn tuổi nhiều nơi gọi theo tiếng Pháp là poóc ba ga.

Xe nào chạy lâu năm thì xích kêu lạch cạch, phanh rít két két, chắn bùn rung lên mỗi lần qua ổ gà. Yên xe bằng da hoặc nhựa, lò xo dưới yên kêu cót két theo nhịp đạp. Nhiều nhà bọc yên sau bằng bao tải gấp đôi hoặc mảnh đệm cũ cho người ngồi đỡ đau. Lốp bánh xe nhiều lần vá, nhìn kỹ thấy những miếng cao su đen chồng lên nhau.

Xe đạp được giữ gìn như tài sản. Tối đến dắt vào nhà, dựng ở góc, có nhà còn treo lên tường. Chủ nhật bố lau xe bằng giẻ thấm dầu, tra dầu vào xích, căng lại nan hoa. Đứa trẻ nào cũng từng ngồi xem bố quay ngược xe, chống yên xuống đất, quay pê đan cho bánh sau chạy vù vù.

Xếp chỗ ngồi: ai ở đâu trên một chiếc xe

Một chiếc xe chở cả nhà cần sắp xếp khéo để giữ thăng bằng. Cách xếp quen thuộc ở nhiều gia đình như sau:

Vị tríAi ngồiLưu ý ngày ấy
Yên trướcBố, người đạp chínhGiữ tay lái chắc, đạp đều, xuống dốc bóp phanh từ từ
Ghế mây trên gióngCon nhỏ từ khoảng 2 đến 6 tuổiGhế buộc chặt bằng dây cao su, có tay vịn nhỏ
Yên sauMẹ, ôm con út trong lòngNgồi nghiêng một bên, chân co cho khỏi vướng
Đứng sau hoặc ngồi đèo hàngCon lớn khi không còn chỗBám vào lưng mẹ, dễ tuột chân
Hai bên ghi đôngLàn đồ, túi quàTreo vừa phải để không lệch tay lái

Ghế mây nhỏ gắn trên gióng xe là chi tiết nhiều người nhớ nhất. Ghế đan bằng mây hoặc nhựa, có hai cái móc kẹp vào gióng, chỗ để chân là thanh sắt nhỏ. Ngồi ghế ấy, đứa trẻ thấy đường trước mặt rõ nhất nhà, được giữ chuông, được bố cho bóp thử. Đó là chỗ ngồi đáng tranh giành nhất của tuổi thơ.

Những chuyến đi quen thuộc bằng xe đạp

Ngày ấy xe đạp gánh gần hết việc đi lại của một gia đình. Những chuyến đi mà nhiều người còn nhớ:

  • Về quê ăn Tết: cả nhà một xe, thêm cành đào hay bó lá dong buộc sau, đạp mấy chục cây số, dừng giữa đường uống nước ở quán ven đê.
  • Đi thăm ông bà chủ nhật: mẹ ôm làn quà trên đùi, con nhỏ ngủ gục trên ghế mây.
  • Đưa con đi học: sáng sớm, bố chở con đến cổng trường rồi đạp tiếp đi làm.
  • Đi ăn cỗ, đi đám cưới: cả nhà mặc quần áo đẹp, xe lau bóng từ hôm trước.
  • Chở hàng: bao gạo, can nước mắm, bó củi, có khi cả cái tủ nhỏ buộc ngang yên sau.
  • Đi xem chiếu bóng, xem hội làng: tối về đường tối, bố bật đèn đi na mô, ánh sáng chập chờn theo vòng bánh.

Những chuyến xa thường có nghỉ giữa đường. Mẹ lấy nước trong cái bi đông nhôm cho cả nhà uống, bố ngồi bóp chân, trẻ con chạy xuống ruộng hái bông lau. Đi xe đạp chậm nên nhớ được từng cây cầu, từng quán nước trên đường.

Kỷ niệm: cái chân kẹp vào nan hoa

Gần như ai từng ngồi sau xe đạp cũng nghe hoặc trải qua chuyện này. Hình dung một cậu bé bốn tuổi, khoảng đầu thập niên 90, được bố chở đi chợ tết. Mẹ bận ở nhà nên cậu ngồi yên sau một mình, hai tay bám vào cái yên. Đi được nửa đường, cậu buồn ngủ, chân thả lỏng, đung đưa, rồi bàn chân trượt vào giữa những nan hoa đang quay.

Bánh xe khựng lại, cả hai bố con suýt ngã. Cổ chân cậu bé trầy một mảng, sưng tím. Bố bế con vào nhà ven đường, bà chủ nhà lấy ít dầu xoa, đưa cho cậu cái kẹo. Từ hôm ấy, bố buộc thêm một tấm bìa cứng chắn nan hoa ở bánh sau, và câu "ngồi sau nhớ co chân lên" thành câu dặn mỗi lần ra đường.

Nhiều gia đình về sau gắn hẳn tấm chắn nan hoa bằng nhựa hay sắt mỏng. Vết sẹo nhỏ ở cổ chân thì nhiều người ngoài bốn mươi vẫn còn, và họ hay chỉ vào đó mà kể chuyện cho con cái mình nghe.

Đồ đi kèm không thể thiếu

Cái bơm tay: ống bơm sắt, khi bơm phải đè chân lên đế, kêu xì xịt. Nhà nào có bơm thì hàng xóm hay mượn.

Áo mưa nilon: loại áo mưa trùm cả người ngồi trước lẫn ngồi sau. Trẻ ngồi ghế mây chui vào trong áo của bố, tối om, chỉ nghe tiếng mưa lộp độp.

Dây cao su: cắt từ săm xe cũ, dùng buộc hàng, buộc ghế mây, buộc cành đào. Vòng dây quấn sẵn ở đèo hàng lúc nào cũng có.

Đèn đi na mô: cái máy phát điện nhỏ áp vào lốp, đạp nhanh thì đèn sáng, đạp chậm thì đèn mờ, dừng lại là tắt.

Khoá xe: khoá chữ U hoặc khoá dây xích, có nhà còn khoá thêm vào cột nhà vì sợ mất trộm. Ra chợ, ra rạp thì gửi xe ở bãi, người giữ xe đưa một mẩu thẻ tre hay mảnh bìa đánh số, phấn viết số lên yên.

Bi đông nước: cái bình nhôm méo mó đeo ở ghi đông hay buộc ở đèo hàng, đựng nước chè hoặc nước đun sôi để nguội cho chuyến đi xa.

Bộ vá săm mang theo: người đạp xa hay giắt túi miếng cao su, tuýp keo và tờ giấy ráp, gặp đinh giữa đồng thì tự vá, không phải dắt bộ mấy cây số tìm thợ.

Cùng một chiếc xe, hai miền gọi khác nhau

Từ ngữ quanh chiếc xe đạp khác nhau rõ giữa phía Bắc và phía Nam. Đây là vài cặp hay gặp, có nơi dùng lẫn:

Bộ phận hoặc việcPhía Bắc hay gọiPhía Nam hay gọi
Chở người phía sauĐèoChở
Thanh ngang của khungGióng xeSườn ngang, ống ngang
Tay láiGhi đôngTay lái, ghi đông
Giá chở hàng phía sauĐèo hàng, poóc ba gaBa ga
Bàn đạpPê đanBàn đạp
Ruột bánh xeSămRuột

Nhiều từ gốc tiếng Pháp như ghi đông, pê đan, poóc ba ga vẫn còn trong lời của ông bà. Bảng trên chỉ là cách gọi hay gặp, trong cùng một miền mỗi làng, mỗi nhà có khi lại nói một kiểu. Thử đố con cháu những từ này, chúng thường đoán sai và rất buồn cười: có đứa nghĩ ghi đông là một loại bánh, có đứa tưởng pê đan là tên con chó nhà hàng xóm.

Chở hàng: những chuyến xe đạp quá tải

Bao gạo trên đèo hàng. Cuối tháng lĩnh gạo hay mua gạo về, người ta đặt bao gạo nằm ngang đèo hàng, buộc ba vòng dây cao su, một tay giữ ghi đông một tay đỡ bao, dắt bộ qua những đoạn dốc.

Chở lợn giống đi chợ. Ở nông thôn, con lợn con được bỏ vào cái rọ tre buộc sau xe. Cả đường nó kêu eng éc, người đạp phải đi chậm vì rọ lắc làm xe chao.

Chở cành đào, cây quất ngày Tết. Ở phía Bắc những ngày giáp Tết, đường đầy xe đạp chở cành đào buộc dựng sau yên, người đạp nghiêng đầu né cành. Cây quất thì buộc ngang, quả lủng lẳng.

Chở đồ đạc chuyển nhà. Cái tủ nhỏ, cái giường xếp, chồng chăn màn đều có thể lên xe đạp, người đạp dắt bộ, người phụ đi bên cạnh đỡ. Chuyển nhà một buổi là mấy chục chuyến đi về.

Chở nước, chở củi. Ở những nơi phải đi xa lấy nước hay kiếm củi, hai can nhựa treo hai bên đèo hàng, bó củi buộc chéo trên yên sau. Xe nặng đến mức chống chân chống cũng không đứng nổi, phải dựa vào gốc cây.

Vì sao xe đạp chở cả nhà dần biến mất

Từ khoảng cuối thập niên 1990 và rõ nhất những năm 2000, xe máy trở nên phổ biến ở cả thành phố lẫn nông thôn. Một chiếc xe máy đi nhanh hơn, xa hơn, ít mệt hơn, nên các gia đình dần chuyển sang. Xe đạp lui về làm phương tiện cho học sinh đi học, cho người già đi chợ gần.

Ngày nay chở ba bốn người trên một xe hai bánh không còn được xem là bình thường. Luật giao thông có quy định số người được chở, trẻ ngồi xe máy cần đội mũ bảo hiểm. Cảnh cả nhà trên một chiếc xe đạp vì thế chỉ còn trong ảnh cũ và lời kể. Những chiếc xe khung sắt sơn đen thì người ta giữ lại làm kỷ niệm, có chiếc được sơn lại làm đồ trang trí quán cà phê.

Nếu muốn cho con thấy lại, bạn có thể cùng con đi một vòng xe đạp quanh làng hay công viên, mỗi người một xe, rồi kể cho con nghe chuyện ngày xưa cả nhà chung một chiếc. So sánh ấy thường làm trẻ con tròn mắt.

Câu hỏi thường gặp

Ghế mây trên gióng xe đạp dùng để làm gì?

Đó là chiếc ghế nhỏ đan bằng mây hoặc làm bằng nhựa, móc vào thanh ngang của khung xe để chở trẻ nhỏ ngồi phía trước người đạp. Trẻ ngồi đó được người lớn che chắn, nhìn thấy đường và ít bị ngã hơn ngồi sau.

Vì sao trẻ con hay bị kẹp chân vào nan hoa xe đạp?

Vì khi ngồi yên sau, chân trẻ thả lỏng, dễ đung đưa và trượt vào giữa các nan hoa đang quay. Ngày xưa nhiều xe không có tấm chắn nan hoa nên chuyện này khá thường gặp, người lớn phải luôn dặn co chân.

Đèn đi na mô trên xe đạp hoạt động thế nào?

Đèn đi na mô dùng một máy phát điện nhỏ áp vào thành lốp. Khi bánh xe quay, máy phát quay theo và làm sáng bóng đèn. Đạp càng nhanh đèn càng sáng, dừng xe thì đèn tắt.

Đèo và chở khác nhau thế nào?

Cả hai đều chỉ việc mang người hoặc hàng trên xe. Đèo là cách nói quen ở phía Bắc, như đèo con đi học. Chở là cách nói phổ biến ở phía Nam và cũng được dùng rộng rãi trên cả nước.

Ngày nay có nên chở cả nhà bằng một chiếc xe như ngày xưa không?

Không nên. Luật giao thông hiện hành giới hạn số người trên xe hai bánh và trẻ em đi xe máy cần đội mũ bảo hiểm. Chuyện cả nhà một xe chỉ nên giữ làm ký ức, còn đi lại thì cần an toàn trước.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138