ThanQuen.comThân Quen
Phố phường và chợ quê

Tiệm tạp hoá đầu ngõ ngày xưa: quầy gỗ, hũ kẹo và sổ ghi nợ

Tiệm tạp hoá đầu ngõ ngày xưa bán đủ thứ từ nước mắm đong lẻ đến hũ kẹo bi. Nhớ lại quầy gỗ, cái cân đĩa, sổ ghi nợ và cách mua hàng thập niên 80, 90.

A Vietnamese child with back to camera stretches up to a wooden shop counter lined with glass jars of colorful sweets, dim narrow alley shop, warm afternoon light

Tiệm tạp hoá đầu ngõ ngày xưa là gian hàng nhỏ ngay trong nhà một hộ dân, bán lẻ đủ thứ lặt vặt cho cả xóm: nước mắm, dầu hoả, muối, mì chính, xà phòng, thuốc lá lẻ, kẹo bánh cho trẻ con. Quầy là tấm phản hoặc cái tủ gỗ kê sát cửa, trên bày hàng chục hũ thuỷ tinh đựng kẹo, phía sau chất can, chai, bao tải. Người bán thường là bà chủ nhà, vừa trông hàng vừa nấu cơm, trông cháu.

Gần như đứa trẻ nào lớn lên ở phố hay ở làng khoảng thập niên 80, 90 cũng từng bị sai "chạy ra đầu ngõ mua hộ mẹ". Bài này kể lại tiệm tạp hoá ấy: bày biện ra sao, mua bán kiểu đong lẻ, ghi sổ nợ thế nào, khác nhau giữa các miền, vì sao vắng dần, và còn thấy ở đâu bây giờ.

Bước vào tiệm: những gì còn nhớ

Tiệm thường chỉ rộng bằng một gian nhà, cửa là mấy tấm ván gỗ đánh số, sáng tháo ra xếp dựa tường, tối lắp lại cài then. Ngay cửa là cái tủ kính khung gỗ, kính đã ố vàng ở góc, trong bày kim chỉ, pin, bút bi, dầu gió. Trên nóc tủ là hàng hũ kẹo thuỷ tinh nắp nhôm vặn, nhìn rõ từng viên kẹo vừng, kẹo lạc, kẹo bi màu, ô mai.

Phía trong là thế giới của mùi. Mùi nước mắm từ cái chum sành có vòi, mùi dầu hoả từ can sắt, mùi xà phòng bánh, mùi thuốc lá sợi, mùi bột ngọt, mùi giấy bản gói hàng. Người lớn bước vào biết ngay hôm nay bà chủ vừa nhập nước mắm hay chưa. Trên vách treo những bó bàn chải, chùm dép nhựa, dây phơi, xâu bánh đa nem.

Âm thanh của tiệm cũng riêng: tiếng cân đĩa lách cách khi đặt quả cân, tiếng nắp hũ kẹo vặn rin rít, tiếng bàn tính gẩy hạt lách tách ở những tiệm có bàn tính, tiếng bà chủ nói vọng vào trong "trông hàng hộ mẹ một tí". Buổi trưa, tiệm vẫn mở hé một cánh, ai cần cứ gọi.

Đồ nghề sau quầy của bà chủ tiệm

Tiệm tạp hoá cũ không có máy tính tiền, không có mã vạch. Mọi việc cân đong, tính toán, gói ghém đều nhờ một bộ đồ nghề giản dị, nhà nào bán hàng lâu năm cũng có đủ:

  • Cân đĩa và bộ quả cân đồng: một bên đĩa đặt hàng, bên kia đặt quả cân nhỏ dần cho đến khi cán cân thăng bằng. Trẻ con mê nhất là nhìn cái kim nhỏ ở giữa đung đưa rồi đứng yên.
  • Ca đong có vạch: ca nhôm hoặc ca nhựa để đong dầu hoả, rượu, nước mắm. Ca dầu hoả để riêng, không bao giờ dùng lẫn.
  • Phễu nhôm: đặt vào cổ chai cho khỏi đổ, dùng xong úp lên miệng chum.
  • Giấy gói: giấy bản, giấy xi măng, vở cũ xé ra, gấp thành phễu để đựng đường, lạc, mì chính. Cách gấp phễu giấy nhanh và không rơi vãi là tay nghề riêng của người bán lâu năm.
  • Bàn tính hoặc cây bút chì: tiệm nào có bàn tính thì gẩy lách cách, không có thì tính nhẩm hoặc ghi ra mép giấy gói hàng.
  • Hộp tiền: cái hộp bánh quy bằng sắt cũ hoặc ngăn kéo gỗ, tiền lẻ xếp theo mệnh giá, xu nằm dưới đáy.

Những thứ này nay thành đồ hiếm. Cái cân đĩa, bộ quả cân đồng hay cái ca đong móp méo nằm trong góc bếp nhà ai đó là dấu vết rõ nhất cho thấy nhà ấy từng có một tiệm tạp hoá nuôi cả gia đình.

Mua lẻ, đong lẻ: mỗi thứ mua một kiểu

Đặc trưng lớn nhất của tạp hoá ngày xưa là bán lẻ đến từng chút. Nhà nào cũng mua vừa đủ dùng vì tiền tiêu hằng ngày ít ỏi. Bảng dưới là cách mua bán quen thuộc, mô tả theo kiểu thường gặp chứ không phải giá thật của một năm cụ thể:

Món hàngMua thế nàoMang gì đi đựng
Nước mắmĐong theo chai, nửa chai, có khi một lạngChai thuỷ tinh của nhà
Dầu hoảĐong theo lít bằng cái ca có vạchChai hoặc can nhựa nhỏ
Muối, đường, mì chínhCân lạng, xúc bằng thìaGói giấy bản hoặc túi nilon
Thuốc láBán lẻ từng điếuCầm tay
KẹoBán theo viên, đếm từng viênBỏ túi áo
RượuĐong bằng ca nhỏChai của nhà
Diêm, nến, pinBán từng bao, từng cây, từng đôiCầm tay

Vì mua lẻ nên trẻ con được sai đi suốt. Chai nước mắm sứt miệng, cái can dầu hoả móp một bên, đứa trẻ nào cũng thuộc đường ra đầu ngõ. Bài học đầu tiên về tiền nong của nhiều người là cầm tờ tiền mẹ đưa, mua đúng thứ, đếm tiền thừa cẩn thận, không làm vỡ chai trên đường về.

Sổ ghi nợ và chuyện mua chịu

Cuốn sổ nằm dưới gầm quầy. Tiệm nào cũng có một cuốn sổ học trò cũ hoặc tập giấy kẻ, ghi tên từng nhà, ngày nào lấy gì, bao nhiêu tiền. Nhà nào gần đến ngày lĩnh lương hay chờ bán lứa lợn thì lấy hàng trước, trả sau.

Ghi bằng tên gọi trong xóm. Sổ không ghi họ tên đầy đủ mà ghi "nhà ông giáo", "cô Tư góc giếng", "chị bán xôi". Người ngoài đọc không hiểu, nhưng bà chủ nhìn là biết ai.

Trả xong thì gạch. Khi trả nợ, bà chủ lấy bút gạch một đường chéo qua cả trang. Trang sổ cũ chi chít gạch là dấu hiệu xóm làm ăn đàng hoàng.

Niềm tin thay cho giấy tờ. Không ai ký nhận, không lãi, không hạn chót rõ ràng. Mua chịu dựa vào việc hai nhà biết nhau mấy chục năm. Ai quỵt thì cả xóm biết, nên hiếm khi có chuyện ấy.

Trẻ con cũng mua chịu. Đứa trẻ được sai đi mua mà không mang tiền chỉ cần nói "mẹ cháu bảo ghi sổ". Có đứa tranh thủ ghi thêm một viên kẹo, đến cuối tháng mẹ đọc sổ mới lộ.

Một buổi chiều được sai đi mua hàng

Hình dung một cậu bé mười tuổi ở một khu tập thể cũ, khoảng giữa thập niên 90. Năm giờ chiều, mẹ đang làm cá thì phát hiện hết nước mắm. Mẹ dúi vào tay cậu cái chai thuỷ tinh rửa sạch và mấy tờ tiền lẻ gấp tư, dặn mua nửa chai, nhớ lấy tiền thừa. Cậu chạy dép lẹp xẹp xuống cầu thang, qua sân giếng, ra tiệm của bà cụ đầu dãy.

Bà cụ lấy cái phễu nhôm đặt vào cổ chai, mở vòi chum, nước mắm chảy ra màu cánh gián, mùi xộc lên mũi. Trong lúc chờ, cậu đứng nhìn hũ kẹo bi màu xanh đỏ. Tiền thừa đủ cho hai viên. Cậu đắn đo một lúc rồi mua một viên thôi, viên kia để dành về đưa em. Bà cụ cười, thả thêm cho một viên kẹo lạc, bảo "cho thằng cu ngoan".

Trên đường về, cậu ngậm viên kẹo, ôm chai nước mắm bằng cả hai tay vì sợ tuột. Ba mươi năm sau, khi đứng trong một siêu thị đèn sáng trưng, nhiều người vẫn nhớ đúng cảm giác ấy: cái chai lạnh trong tay, viên kẹo ngọt trong miệng và câu khen của người bán hàng quen.

Tạp hoá ở mỗi miền gọi và bày khác nhau

Cùng là tiệm bán lặt vặt, mỗi vùng có cách gọi và mặt hàng chủ lực riêng:

VùngCách gọi hay gặpMặt hàng hay thấy
Phố cũ phía BắcHàng tạp hoá, hàng xén, quán đầu ngõNước mắm đong, thuốc lào, chè khô, kẹo lạc
Làng quê phía BắcQuán đầu làng, hàng nước kiêm tạp hoáDầu hoả, muối, xà phòng, rượu, bánh quy
Miền TrungQuán tạp hoá, quán bán lẻMắm các loại, muối, nước mắm, đường đen
Nam BộTiệm chạp phô, tiệm tạp hoáNước mắm, đường cát, xì dầu, bánh kẹo lẻ, đá cục

"Chạp phô" là từ người Nam Bộ dùng nhiều ngày trước, gốc từ cách đọc của người Hoa, dùng cho tiệm bán đủ thứ lặt vặt. Ở nhiều thị trấn phía Nam, tiệm chạp phô còn bán cả nước đá cục cưa từ cây đá lớn, thứ ở phía Bắc thường phải ra hàng nước mới có.

Vì sao tiệm tạp hoá cũ vắng dần

Hàng đóng gói sẵn thay hàng đong lẻ. Nước mắm, dầu ăn, đường đã đóng chai, đóng túi từ nhà máy. Không còn ai mang chai đi đong, cái chum sành và cái phễu nhôm hết việc.

Cửa hàng tiện lợi và siêu thị mini. Đèn sáng, có máy lạnh, tính tiền bằng máy, mở đến khuya. Người trẻ quen mua ở đó hơn ngồi đợi bà chủ đi tìm hàng trong góc.

Mua bán qua mạng. Từ gạo đến bột giặt đều đặt được về nhà. Lý do để chạy ra đầu ngõ ít dần.

Người bán già đi. Nhiều tiệm do một bà cụ trông suốt mấy chục năm, con cháu không ai nối nghiệp. Bà nghỉ là tiệm đóng.

Mặt tiền đắt lên. Ở phố, mặt tiền cho thuê được giá cao hơn nhiều so với tiền lãi bán kẹo lẻ, nên gian tạp hoá thành quán cà phê hay cửa hàng điện thoại.

Còn gặp ở đâu, và câu hỏi "bạn còn nhớ"

Tiệm tạp hoá kiểu cũ vẫn còn ở nhiều làng quê, ngõ nhỏ trong phố cũ và các thị trấn xa. Dấu hiệu nhận ra: cửa gỗ ván, hũ kẹo thuỷ tinh, bà chủ ngồi trên phản, có cuốn sổ dưới quầy. Thử hỏi nhau mấy câu:

  • Bạn còn nhớ cái phễu nhôm đặt vào cổ chai để đong nước mắm không? Ai từng làm đổ nước mắm ra tay thì nhớ mùi suốt cả buổi.
  • Đố vui: thứ gì bán theo điếu, châm lửa ngay tại quầy? (Đáp án: thuốc lá bán lẻ từng điếu.)
  • Đố vui: cửa tiệm ngày xưa đóng bằng gì, sáng tháo ra, tối lắp vào? (Đáp án: những tấm ván gỗ cửa đánh số thứ tự.)
  • Bạn có từng được bà chủ tiệm cho thêm viên kẹo vì ngoan, hay bị mắng vì làm rơi tiền thừa?
  • Đố vui: người Nam Bộ gọi tiệm tạp hoá là gì? (Đáp án: tiệm chạp phô.)

Nếu quanh nhà bạn còn một tiệm như thế, hãy dẫn con ghé mua một món lẻ, chào bà chủ một câu. Những tiệm này không còn nhiều, và chúng giữ một kiểu quan hệ hàng xóm mà siêu thị không làm được.

Câu hỏi thường gặp

Tiệm tạp hoá ngày xưa bán những gì?

Tiệm bán đồ dùng hằng ngày cho cả xóm: nước mắm, dầu hoả, muối, đường, mì chính, xà phòng, diêm, nến, pin, thuốc lá lẻ, rượu đong, bánh kẹo cho trẻ con, kim chỉ và vài thứ đồ dùng học trò.

Vì sao ngày xưa mua nước mắm phải mang chai đi?

Vì nước mắm khi ấy thường bán theo cách đong từ chum hoặc can lớn, không đóng chai sẵn như bây giờ. Mỗi nhà giữ vài cái chai thuỷ tinh, rửa sạch, mang ra tiệm đong vừa đủ dùng vài hôm.

Chạp phô nghĩa là gì?

Chạp phô là cách người Nam Bộ gọi tiệm tạp hoá bán đủ thứ lặt vặt. Từ này gốc từ cách đọc của người Hoa sống ở phía Nam, dùng nhiều trong những năm trước, nay ít người trẻ còn dùng.

Mua chịu ở tiệm tạp hoá ngày xưa diễn ra thế nào?

Người mua lấy hàng trước, bà chủ ghi vào sổ theo tên gọi quen trong xóm. Đến ngày lĩnh lương hoặc bán được nông sản thì trả, bà chủ gạch đi. Mọi thứ dựa trên chỗ quen biết lâu năm, không giấy tờ, không lãi.

Hũ kẹo thuỷ tinh ở tiệm tạp hoá thường đựng kẹo gì?

Thường là kẹo bán lẻ theo viên như kẹo lạc, kẹo vừng, kẹo bi nhiều màu, kẹo dừa, ô mai. Hũ có nắp nhôm vặn, đặt hàng dài trên quầy cho trẻ con nhìn thấy từ ngoài cửa.

Làm sao để giữ lại ký ức tiệm tạp hoá cho con cháu?

Bạn có thể dẫn trẻ đến một tiệm kiểu cũ còn sót lại ở quê, kể cho trẻ nghe chuyện được sai đi mua hàng, hoặc cùng trẻ dựng một góc tiệm tạp hoá đồ chơi bằng hũ nhựa, cân đồ chơi và tiền giấy tự vẽ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138