ThanQuen.comThân Quen
Phố phường và chợ quê

Chợ phiên quê ngày xưa: không khí phiên chợ làng những năm 80, 90

Chợ phiên quê ngày xưa họp theo ngày, mái lá, nền đất, tiếng gà vịt và mùi bánh đúc. Nhớ lại một buổi theo mẹ đi chợ và chỗ còn gặp chợ phiên hôm nay.

An elderly Vietnamese woman in a conical hat squats beside bamboo baskets of greens at a village market under a banyan tree, seen from behind, misty early morning light

Chợ phiên quê ngày xưa là phiên chợ làng chỉ họp vào những ngày nhất định trong tháng, thường từ tinh mơ đến gần trưa, dưới những dãy lều mái lá dựng quanh gốc đa hoặc bãi đất đầu làng. Ngày thường bãi chợ vắng tanh, trâu bò gặm cỏ; đến phiên thì người ở mấy làng quanh đó gánh gồng kéo về, mua bán rau, gà vịt, nồi niêu, quà bánh và cả những câu chuyện của cả tuần.

Với những đứa trẻ lớn lên ở nông thôn khoảng thập niên 80, 90, phiên chợ là một ngày hội nhỏ. Được theo mẹ đi chợ nghĩa là được ăn một bát bánh đúc, được nhìn hàng xén bày kim chỉ, gương lược, và được mẹ mua cho cái bánh rán đường còn nóng. Bài này kể lại phiên chợ ấy: nó trông ra sao, họp ngày nào, bán gì, khác nhau giữa các vùng ra sao và ngày nay còn tìm thấy ở đâu.

Phiên chợ làng trông như thế nào

Một phiên chợ quê điển hình ở đồng bằng phía Bắc thường nằm ở bãi đất rộng đầu làng hoặc ven đê, có một gốc đa hay gốc gạo già làm mốc. Quanh đó là mấy dãy lều cột tre, mái lợp rạ hoặc lá cọ, sạp bày hàng là tấm phên tre kê trên mấy cái cọc. Nhiều người không có sạp thì trải tấm nilon, đặt cái mẹt xuống đất rồi ngồi xổm bên cạnh, nón úp bên chân.

Âm thanh của chợ phiên là thứ khó quên nhất: tiếng gà kêu quang quác trong lồng tre, tiếng lợn con eng éc trong rọ, tiếng người mặc cả, tiếng dao chặt thịt trên cái thớt gỗ nghiến dày. Mùi chợ cũng nhiều lớp: mùi bùn của hàng cá, mùi hăng của thuốc lào, mùi rơm khô, mùi mỡ phi từ hàng bánh rán, mùi lá chuối hơ lửa của hàng bánh đúc.

Nền chợ là đất nện. Mùa khô bụi bám đầy ống quần, mùa mưa thì lép nhép bùn, người ta phải lót gạch vỡ, rơm rạ làm lối đi. Trẻ con đi chợ thường chân đất hoặc đi dép nhựa, về nhà phải ra cầu ao rửa chân mới được lên giường. Cuối buổi, bãi chợ ngổn ngang lá chuối, vỏ ngô, rơm, và lại vắng tanh như chưa từng có ai.

Chợ họp ngày nào: lịch phiên quen thuộc

Khác chợ ở thị trấn họp hằng ngày, chợ phiên chỉ họp theo lịch. Lịch tính theo ngày âm, mỗi làng một kiểu, các chợ gần nhau thường so le để người buôn chạy được nhiều phiên. Dưới đây là mấy kiểu lịch hay gặp ở nông thôn phía Bắc ngày trước:

Kiểu lịchNgày họp trong tháng âmCách người làng nhớ
Phiên một sáuMùng 1, 6, 11, 16, 21, 26Ngày có số cuối là 1 hoặc 6
Phiên hai bảyMùng 2, 7, 12, 17, 22, 27Ngày có số cuối là 2 hoặc 7
Phiên ba támMùng 3, 8, 13, 18, 23, 28Ngày có số cuối là 3 hoặc 8
Phiên bốn chínMùng 4, 9, 14, 19, 24, 29Ngày có số cuối là 4 hoặc 9
Phiên năm mườiMùng 5, 10, 15, 20, 25, 30Ngày có số cuối là 5 hoặc 0
Chợ TếtNhững ngày cuối tháng ChạpHọp dày hơn, đông gấp mấy lần

Vì thế ở nhiều vùng, người ta gọi tên chợ kèm ngày họp, hoặc hẹn nhau "phiên sau gặp lại". Cách tính này giúp người buôn chuyến xoay vòng: hôm nay chợ làng này, mai chợ làng bên. Ở vùng núi phía Bắc thì chợ phiên lại hay họp theo tuần, mỗi chợ một ngày cố định, người ở các bản xa đi bộ từ khi trời còn tối để kịp phiên.

Một buổi sáng theo mẹ đi chợ

Thử hình dung một đứa bé chừng tám tuổi ở một làng đồng bằng, khoảng đầu thập niên 90. Bốn giờ sáng, mẹ đã dậy nhóm bếp rơm, luộc nồi khoai, rồi xếp mấy bó rau muống, rổ trứng gà và hai con gà mái vào đôi quang gánh. Đứa bé được dặn từ tối hôm trước: muốn đi chợ thì phải tự dậy, không ai gọi. Nó dậy, mắt nhắm mắt mở, lẽo đẽo theo sau gánh hàng trên con đường đất còn ướt sương.

Ra đến chợ, mẹ tìm chỗ quen, bán xong rau với trứng thì mới đi mua. Đứa bé được giao giữ cái nón và cái làn. Nó đứng nhìn hàng xén bày gương nhỏ, lược nhựa, kẹp tóc, cuộn chỉ màu; nhìn ông thợ hàn nồi thổi lửa phì phò; nhìn người ta bắt lợn con ra khỏi rọ. Mẹ mua cân thịt, gói muối, bánh xà phòng, rồi rẽ vào hàng bánh đúc, gọi hai bát. Bát bánh đúc nóng, rưới tương và mỡ hành, ăn bằng cái thìa nhôm mỏng.

Lúc về, gánh nhẹ hơn, đứa bé được mẹ cho cầm cái bánh rán đường gói trong lá chuối. Nó ăn chậm từng miếng để về khoe với em. Phần thưởng của buổi đi chợ chỉ có vậy, nhưng nhiều người ngoài bốn mươi bây giờ vẫn còn nhớ nguyên mùi lá chuối và vị đường cháy của cái bánh ấy.

Chợ phiên bán gì: các dãy hàng quen mặt

Chợ phiên quê bán gần như mọi thứ nhà nông cần trong một tuần, từ cái ăn đến cái dùng. Mỗi loại hàng thường tụ về một góc riêng, người đi chợ quen thì biết ngay góc nào bán gì:

Dãy hàngBày những gìẤn tượng còn nhớ
Hàng rau, hàng quảRau muống, rau đay, mồng tơi, chuối, ổi, khế, cauMẹt tre, bó rau buộc lạt
Hàng gà vịt, lợn giốngGà trong lồng tre, vịt con, lợn con trong rọTiếng kêu ầm ĩ cả góc chợ
Hàng cá, tôm tépCá rô, cá diếc, tép đồng, cua, ốcChậu nhôm, nước tanh, cá nhảy tanh tách
Hàng xénKim chỉ, gương lược, kẹp tóc, cúc áo, xà phòngThứ trẻ con mê nhìn nhất
Hàng nồi niêu, nông cụNồi đất, nồi gang, liềm, cuốc, rổ rá, thúng mủngTiếng gõ thử nồi kêu boong boong
Hàng quàBánh đúc, bánh rán, bánh đa, chè, xôiBát ăn tại chỗ, ghế gỗ thấp
Hàng dịch vụHàn nồi, đánh răng cưa liềm, cắt tóc, nhổ răng dạoĐồ nghề bày ra đất, làm ngay tại chỗ

Cái hay của chợ phiên là người bán phần lớn cũng là người làm ra hàng: rau nhà trồng, gà nhà nuôi, rổ nhà đan. Người ta mặc cả không gay gắt, mua bán xong còn đứng nói chuyện mùa màng, cưới xin. Chợ phiên vì thế vừa là nơi buôn bán vừa là nơi tin tức trong vùng đi qua nhanh nhất.

Mỗi vùng một kiểu chợ quê

Đồng bằng phía Bắc: chợ làng họp theo ngày âm như bảng ở trên, thường ở gốc đa đầu làng hay ven đê. Người đi chợ gánh quang gánh, đội thúng. Hàng quà đặc trưng là bánh đúc, bánh đa, bánh gai, chè kho. Chợ Tết họp dày những ngày giáp Tết, có thêm hàng lá dong, hàng tranh giấy, hàng vàng mã.

Miền Trung: chợ quê hay họp buổi sáng, có chợ họp chiều ở vùng ven biển để đón ghe cá về. Hàng hải sản khô và cá tươi nhiều hơn, mắm và muối là món không thể thiếu. Nhiều chợ ở vùng gò đồi nhỏ, người đi chợ quẩy gánh qua mấy con dốc.

Nam Bộ: ở miền sông nước có chợ nổi, ghe xuồng tụ lại trên khúc sông rộng, mỗi ghe treo mẫu hàng mình bán lên cây sào cao để người mua nhìn từ xa biết bán gì. Trên bờ thì có chợ nhóm sáng sớm, nhóm chừng vài tiếng rồi tan. Ở đây người ta nói "chợ nhóm" chứ ít nói "chợ phiên".

Vùng núi phía Bắc: chợ phiên họp theo tuần và là sự kiện lớn của cả vùng. Người các bản đi bộ từ đêm, mang theo ngựa, rau rừng, vải tự dệt. Chợ còn là nơi gặp gỡ bạn bè, nam nữ hẹn hò, các ông ngồi uống rượu ngô bên hàng thắng cố.

Vì sao chợ phiên thưa dần

Chợ họp hằng ngày thay chợ phiên. Những năm sau này, nhiều xã xây chợ kiên cố họp cả ngày, mua bán lúc nào cũng được nên không ai phải chờ đến phiên nữa.

Đường sá tốt hơn, xe máy nhiều hơn. Người ta đi chợ thị trấn chỉ mất mươi phút, nơi đó hàng nhiều và rẻ hơn. Chợ làng mất dần khách, có chợ chỉ còn họp được một buổi rất ngắn.

Tạp hoá và cửa hàng tiện lợi về tận làng. Muối, mì chính, xà phòng, dầu ăn mua ngay đầu ngõ. Những thứ trước đây phải đợi phiên mới mua giờ có sẵn mọi lúc.

Người làm ra hàng ít đi. Nhiều nhà không còn nuôi gà vịt, không đan rổ rá, người trẻ đi làm xa. Hàng tự làm vắng thì chợ phiên mất cái chất riêng của nó.

Đất chợ được quy hoạch lại. Bãi đất đầu làng thành nhà văn hoá, sân thể thao hay khu dân cư. Gốc đa còn, nhưng dưới gốc không còn lều chợ.

Ngày nay còn gặp chợ phiên ở đâu

Chợ phiên chưa mất hẳn. Nếu bạn muốn cho con cái thấy một phiên chợ quê, có thể làm theo mấy bước sau:

  1. Hỏi người lớn tuổi trong họ hàng ở quê: làng mình hoặc làng bên còn họp phiên không, ngày nào. Lịch phiên thường người già nhớ rõ hơn bất kỳ ai.
  2. Nếu đi xa, chọn vùng núi phía Bắc hoặc vùng sông nước Nam Bộ, nơi chợ phiên và chợ nổi vẫn còn họp. Hỏi người dân địa phương ngày họp trước khi đi, vì lịch có thể đổi.
  3. Đến sớm. Chợ phiên đông nhất lúc tinh mơ, gần trưa đã tan. Đến muộn là chỉ còn bãi lá chuối.
  4. Mang theo tiền lẻ, mua một món quà quê ăn tại chỗ, ngồi ghế thấp như người ta. Đó là cách nhanh nhất để thấy lại không khí cũ.
  5. Cho trẻ tự mua một món nhỏ và tự trả tiền. Nhiều đứa trẻ thành phố lần đầu được mặc cả với bà bán rau, nhớ mãi.

Những phiên chợ Tết ở làng quê vẫn là dịp dễ gặp nhất: dù chợ làng đã họp hằng ngày, những ngày giáp Tết người ta vẫn bày hàng tràn ra đường làng, đông như phiên chợ cũ.

Bạn còn nhớ: câu đố về chợ phiên

Thử đố nhau trong bữa cơm gia đình, xem ai nhớ chợ quê nhiều hơn. Đáp án nằm ở cuối mỗi câu:

  • Gánh hai đầu, giữa một đòn, đi chợ phiên ai cũng có. Là gì? (Đáp án: đôi quang gánh và đòn gánh.)
  • Hàng gì bán đủ kim chỉ, gương lược, cúc áo mà không bán cái ăn? (Đáp án: hàng xén.)
  • Món quà trắng nõn, mềm, rưới tương với mỡ hành, ăn bằng thìa ngay giữa chợ? (Đáp án: bánh đúc.)
  • Ở miền sông nước, người bán treo hàng lên cao để làm gì? (Đáp án: để người mua nhìn từ xa biết ghe đó bán gì, đó là cây bẹo ở chợ nổi.)
  • Phiên "một sáu" họp vào những ngày nào? (Đáp án: những ngày âm lịch có số cuối là 1 hoặc 6.)

Nếu trong nhà có ông bà, hãy hỏi thêm: ngày xưa đi chợ phiên mất bao lâu, mang gì đi bán, mua gì mang về. Mỗi người sẽ có một phiên chợ của riêng mình để kể.

Câu hỏi thường gặp

Chợ phiên khác chợ thường ở điểm nào?

Chợ phiên chỉ họp vào những ngày nhất định theo lịch, thường tính theo ngày âm, còn chợ thường họp mọi ngày. Ngày không có phiên, bãi chợ quê gần như bỏ trống, người buôn chuyến đi sang chợ làng khác.

Vì sao chợ quê ngày xưa hay họp ở gốc đa đầu làng?

Gốc đa cho bóng mát, dễ nhận ra từ xa và nằm ở chỗ giao nhau của đường làng. Bãi đất đầu làng cũng rộng, thuận cho người các làng bên đến mà không phải đi sâu vào ngõ xóm.

Chợ nổi ở Nam Bộ có phải là chợ phiên không?

Không hẳn. Chợ nổi thường nhóm mỗi sáng trên sông, ghe xuồng tụ lại mua bán rồi tản đi. Người Nam Bộ gọi là chợ nhóm, còn kiểu họp theo ngày cách quãng thì phổ biến hơn ở phía Bắc và vùng núi.

Đi chợ phiên vùng núi cần lưu ý gì?

Bạn nên hỏi người dân địa phương ngày họp trước khi đi, đến từ sáng sớm, mang tiền lẻ, hỏi trước khi chụp ảnh người khác và tôn trọng cách mua bán của bà con, không mặc cả quá gắt.

Hàng xén là hàng gì?

Hàng xén là gian bán các thứ lặt vặt dùng hằng ngày như kim chỉ, cúc áo, gương lược, kẹp tóc, xà phòng, dầu cù là. Đây là cách gọi quen ở phía Bắc, nhiều vùng khác gọi là hàng tạp hoá nhỏ.

Có nên đưa trẻ con đi chợ quê không?

Rất nên, nếu trẻ đã đủ lớn để đi theo người lớn. Trẻ được thấy gà vịt thật, rau mới hái, được tự trả tiền một món nhỏ. Đó là bài học về đồ ăn và về cách người ta sống mà sách vở khó dạy hết.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138