ThanQuen.comThân Quen
Phố phường và chợ quê

Thợ sửa xe đạp ven đường: chậu nước vá săm, cái bơm và hộp đồ nghề

Thợ sửa xe đạp ven đường ngày xưa ngồi dưới gốc cây với chậu nước, cái bơm và hộp đồ nghề. Nhớ lại cách vá săm, chữa tuột xích, đánh vành và góc sửa xe đầu phố.

An old Vietnamese repairman crouches under a shady tree dipping a bicycle inner tube into a dented aluminum basin of water, close side angle, dappled midday light

Thợ sửa xe đạp ven đường ngày xưa là người ngồi dưới gốc cây hay ở góc ngã ba, bày một chậu nước, cái bơm, hộp đồ nghề và mấy cái săm cũ, chuyên vá săm, chữa tuột xích, thay má phanh, căng nan hoa cho người qua đường. Không cửa hàng, không biển hiệu, chỉ cần cái lốp xe cũ treo trên cành cây hay dựng ở mép đường là ai cũng biết chỗ đó có thợ.

Khoảng thập niên 80, 90, khi xe đạp là phương tiện chính của phần lớn gia đình, góc sửa xe là chỗ không thể thiếu ở đầu phố, cổng chợ, cổng trường. Bài này nhớ lại góc sửa xe ấy: bày biện ra sao, vá săm từng bước thế nào, các hỏng hóc hay gặp, đồ nghề gồm những gì, và tại sao bây giờ khó tìm hơn trước.

Góc sửa xe đầu phố trông ra sao

Góc sửa xe đạp ven đường thường chọn chỗ có bóng mát: dưới gốc bàng, gốc xà cừ hay mái hiên một nhà mặt đường. Đồ đạc gồm một cái hòm gỗ đựng đồ nghề, sơn đã tróc, nắp có khoá; một cái chậu nhôm móp méo đựng nước đục ngầu; cái bơm sắt to đứng thẳng; vài cái ghế đẩu; một chồng lốp và săm cũ buộc dây treo lên cành cây. Lốp xe treo cao vừa là kho, vừa là thứ báo hiệu cho người đi đường từ xa.

Người thợ thường là đàn ông trung niên hoặc một ông cụ về hưu, tay đen dầu mỡ, móng tay lúc nào cũng có vệt đen. Có ông đeo kính lão, ngồi xổm hàng giờ không mỏi. Bên cạnh có khi là cái ấm chè, cái điếu cày, chiếc đài nhỏ phát tin tức. Khách chờ sửa xe ngồi ghế đẩu, nói chuyện với thợ, chuyện từ mưa nắng đến giá cả, chẳng ai vội.

Mùi của góc sửa xe là mùi cao su, mùi keo dán, mùi dầu nhớt cũ và mùi nước chậu để lâu ngày. Âm thanh là tiếng bơm xì xịt, tiếng búa gõ cộc cộc vào miếng vá, tiếng cờ lê vặn ốc kin kít, tiếng bánh xe quay vù vù khi thợ thử xích. Trẻ con đi ngang thường đứng lại nhìn ông thợ nhúng săm vào chậu nước để tìm chỗ sủi bọt, cảnh ấy xem mãi không chán.

Vá săm từng bước như ông thợ ngày ấy

Vá săm là việc thợ làm nhiều nhất trong ngày. Một lần vá kiểu nguội, theo cách người thợ ven đường hay làm, đi qua những bước sau:

  1. Dựng ngược xe hoặc kê xe lên, tháo đai ốc hay chỉ nới vừa đủ, dùng hai cây nậy sắt tách mép lốp ra khỏi vành.
  2. Rút săm ra, bơm căng một chút rồi nhúng từng đoạn vào chậu nước, xoay từ từ. Chỗ nào sủi bọt li ti là chỗ thủng.
  3. Đánh dấu chỗ thủng bằng ngón tay ấn giữ hoặc vạch phấn, lau khô, rồi lấy giấy ráp hay cái dũa nhỏ đánh nhám quanh lỗ một vòng rộng hơn miếng vá.
  4. Bôi một lớp keo mỏng lên chỗ đánh nhám, chờ keo se mặt, thường thợ vừa chờ vừa thổi phù phù cho nhanh khô.
  5. Cắt miếng vá từ săm cũ, cũng đánh nhám mặt trong, áp lên chỗ thủng, dùng búa nhỏ gõ đều hoặc lấy tay miết thật chặt cho keo bám.
  6. Sờ dọc mặt trong lốp tìm cái đinh hay mảnh sành đã đâm thủng, gỡ ra, nếu không lắp vào lại thủng ngay.
  7. Lắp săm vào, nhét mép lốp vào vành, bơm căng, bóp thử, nhúng lại chỗ vá vào chậu nước xem còn bọt không.

Một số thợ còn làm vá nóng: đặt miếng vá rồi kẹp chặt bằng một cái khuôn sắt nhỏ được hơ nóng, miếng vá dính chắc hơn và ít bong. Dù vá cách nào, bước nhúng chậu nước cuối cùng là thứ người thợ có tâm không bao giờ bỏ qua.

Những bệnh hay gặp của xe đạp và cách thợ chữa

Xe đạp khung sắt chạy đường đất, đường đá nên hỏng lặt vặt quanh năm. Bảng dưới là những ca người thợ ven đường gặp hằng ngày:

Triệu chứngNguyên nhân hay gặpThợ xử lý thế nào
Lốp xẹp, đạp nặngSăm thủng do đinh, sành, gaiVá săm, gỡ vật nhọn trong lốp
Đang đạp bỗng hẫng chânTuột xích hoặc xích quá chùngLắp lại xích, chỉnh bánh sau cho xích căng vừa
Bánh xe lắc, cọ vào phanhVành cong, nan hoa lỏng hoặc gãyThay nan, vặn căng từng nan để nắn vành
Phanh kêu ken két, không ănMá phanh mòn, dây phanh giãnThay má phanh, chỉnh lại dây
Bàn đạp lỏng, kêu lục cụcỔ trục khô mỡ, bi mònTháo ra, thay bi, tra mỡ mới
Săm hay xì ở chỗ vanVan mòn, ruột gà hỏngThay ruột gà ở van

Đánh vành là việc khó nhất, cần mắt tinh và tay quen: thợ quay bánh xe, nhìn vành lượn đến đâu thì vặn căng hay nới nan hoa đến đó. Người học việc phải theo thầy cả năm mới làm cho vành thẳng lại được.

Một trưa hè dắt xe tìm thợ

Hình dung một cô học sinh lớp tám ở một thị trấn nhỏ, khoảng giữa thập niên 90. Tan học buổi trưa, nắng như đổ lửa, đạp được nửa đường thì nghe tiếng xì nhẹ rồi bánh sau xẹp lép. Cô dắt bộ, mồ hôi ướt lưng áo, mắt nhìn quanh tìm cái lốp xe treo trên cây. Đi chừng ba trăm mét thì thấy, dưới gốc bàng ngay ngã ba.

Ông thợ già đang ngủ trưa trên cái ghế bố, nghe tiếng gọi thì dậy, chẳng nói gì, lật ngược xe, tháo lốp. Cô bé ngồi ghế đẩu, nhìn ông nhúng săm vào chậu nước, thấy hai chỗ sủi bọt. Ông lấy ra một mảnh sành nhỏ kẹt trong lốp, giơ lên cho cô xem, bảo "thủng hai lỗ, vá hai miếng". Trong lúc chờ keo khô, ông rót cho cô cốc nước chè, hỏi nhà ở đâu, học lớp mấy.

Vá xong, ông bơm căng, bóp thử, đưa xe cho cô. Tiền công không nhiều, cô móc hết tiền ăn quà trong túi mới đủ. Chiều hôm ấy về nhà muộn, bị mẹ hỏi, cô kể chuyện thủng săm. Nhiều năm sau, mỗi lần thấy chậu nước nhôm móp méo hay mùi keo cao su, cô lại nhớ gốc bàng và ông thợ chẳng nói nhiều.

Hộp đồ nghề của người thợ

Đồ nghề sửa xe đạp ngày ấy gọn trong một cái hòm gỗ, nhưng thiếu món nào cũng không làm được việc. Một bộ đồ nghề thường có:

  • Cờ lê, mỏ lết, tuốc nơ vít: mấy chiếc cờ lê cỡ khác nhau, cán đã mòn bóng, dùng tháo bánh, tháo bàn đạp.
  • Cây nậy lốp: hai ba thanh sắt dẹt, đầu cong, để tách lốp khỏi vành mà không làm rách săm.
  • Keo dán và giấy ráp: tuýp keo cao su bóp đến bẹp dí, giấy ráp gấp nhiều lần, có khi thay bằng cái dũa.
  • Săm cũ để cắt miếng vá: cuộn thành bó, cắt bằng kéo to.
  • Chậu nước: chậu nhôm hoặc nửa thùng phuy, nước thay vài ngày một lần.
  • Bơm đứng: to, có đồng hồ ở những nhà khá hơn, khách nào cũng được bơm nhờ.
  • Hộp linh kiện: hộp sắt đựng bi, ốc, ruột gà van, má phanh, mắt xích, nan hoa mới.
  • Dầu, mỡ, giẻ lau: lon dầu, hộp mỡ, nắm giẻ đen sì, thứ không bao giờ thiếu.

Ngoài đồ nghề, người thợ ven đường còn có một thứ không mua được: trí nhớ về xe của khách quen. Nhiều ông nhìn một chiếc xe là biết chủ nhà nào, xe đã thay xích lần nào, vành bánh sau hay cong vì người đạp hay chở nặng.

Ngày xưa và bây giờ: góc sửa xe thay đổi thế nào

Thợ sửa xe ven đường chưa mất hẳn nhưng nghề đổi khác nhiều. So sánh nhanh để thấy vì sao góc sửa xe đạp thưa dần:

ĐiểmNgày xưaBây giờ
Khách chínhXe đạp của cả nhà, xe thồChủ yếu xe máy, xe đạp của học sinh và người già
Việc nhiều nhấtVá săm, tuột xích, đánh vànhVá xe máy, thay dầu, thay săm mới
Cách váVá nguội bằng keo, vá nóng bằng khuôn sắtNhiều nơi thay săm mới hoặc dùng lốp không săm
Chỗ ngồiGốc cây, góc ngã baCửa hàng có mái, hoặc ven quốc lộ
Cái bơmBơm tay đứng, bơm nhờ không lấy tiềnMáy bơm hơi chạy điện, có nơi tính tiền

Xe máy thay xe đạp từ khoảng cuối thập niên 1990, nên nhiều thợ học thêm sửa xe máy để sống. Muốn tìm thợ sửa xe đạp kiểu cũ, bạn để ý quanh cổng trường cấp hai, cấp ba, cổng chợ ở thị trấn, khu đông người già. Một kỹ năng đáng giữ là tự vá săm ở nhà: dạy con làm một lần theo các bước ở trên, trẻ sẽ vừa vui vừa hiểu vì sao ông bà quý cái xe đạp đến vậy.

Câu đố và câu hỏi "bạn còn nhớ"

Đố nhau mấy câu về góc sửa xe để xem ai còn nhớ nhiều. Đáp án kèm sau mỗi câu:

  • Vì sao người thợ nhúng săm vào chậu nước? (Đáp án: để tìm chỗ thủng, chỗ nào sủi bọt là chỗ khí xì ra.)
  • Thứ gì treo trên cành cây, nhìn từ xa biết ngay có thợ sửa xe? (Đáp án: cái lốp xe cũ.)
  • Miếng vá săm ngày xưa thường cắt từ đâu? (Đáp án: từ săm cũ đã hỏng.)
  • Cái van xe đạp có một ống cao su nhỏ bên trong, ngày xưa gọi là gì? (Đáp án: ruột gà.)
  • Bạn còn nhớ lần đầu tự tay lắp lại cái xích bị tuột, tay đen nhẻm dầu và bị mẹ mắng vì lau vào áo không?

Hỏi thêm ông bà hay cha mẹ: góc sửa xe gần nhà ngày xưa ở đâu, ông thợ được cả phố gọi là gì, vá một miếng săm hết bao nhiêu so với một bát phở. Câu trả lời thường kéo theo cả một khu phố cũ hiện về, với những cái tên, những gốc cây, những ngã ba mà bản đồ bây giờ không còn ghi lại. Trẻ con nghe chuyện ấy thường hỏi lại rất nhiều, và đó là lúc ký ức được truyền tiếp.

Câu hỏi thường gặp

Thợ sửa xe đạp ngày xưa vá săm bằng cách nào?

Thợ tháo săm, nhúng vào chậu nước tìm chỗ sủi bọt, đánh nhám quanh lỗ thủng, bôi keo, chờ se rồi dán miếng vá cắt từ săm cũ và gõ chặt. Một số thợ vá nóng bằng khuôn sắt hơ nóng để miếng vá bám chắc hơn.

Ruột gà xe đạp là gì?

Ruột gà là ống cao su nhỏ lồng trong van của săm xe đạp, có nhiệm vụ cho khí đi vào khi bơm và giữ không cho khí xì ra. Ruột gà mòn hay rách thì săm xẹp dần dù không thủng.

Đánh vành xe đạp là làm gì?

Đánh vành là nắn lại vành bánh xe bị cong bằng cách vặn căng hoặc nới từng nan hoa. Thợ quay bánh, nhìn chỗ vành lượn sang một bên rồi chỉnh nan ở chỗ đó cho đến khi bánh quay thẳng, không cọ vào phanh.

Vì sao ngày nay ít thấy thợ sửa xe đạp ven đường?

Vì xe máy đã thay xe đạp làm phương tiện chính của phần lớn gia đình, nhiều xe đạp mới dùng săm và linh kiện thay thế nhanh, vỉa hè cũng được sắp xếp lại. Thợ cũ chuyển sang sửa xe máy hoặc nghỉ nghề.

Có nên tự vá săm xe đạp ở nhà không?

Có thể, nếu có bộ vá săm, giấy ráp, keo và một chậu nước. Làm đúng các bước tìm lỗ, đánh nhám, bôi keo, dán, kiểm tra lại là đủ. Đây cũng là việc hay để cùng con làm vào cuối tuần.

Vì sao lốp xe treo trên cây lại là dấu hiệu có thợ?

Ngày ấy thợ ven đường không có biển hiệu. Treo lốp cũ lên cành cây vừa để cất đồ, vừa để người dắt xe hỏng nhìn từ xa biết chỗ đó có người sửa, thành một quy ước ai cũng hiểu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138