ThanQuen.comThân Quen
Phố phường và chợ quê

Quán nước vỉa hè ngày xưa: ấm chè, ghế đẩu và những câu chuyện đầu phố

Quán nước vỉa hè ngày xưa chỉ có ấm chè, mấy cái ghế đẩu, lọ kẹo lạc và cái điếu cày. Nhớ lại ai ngồi quán, uống gì, và vì sao quán ấy là trạm tin của cả phố.

Two Vietnamese men in faded shirts sit on low wooden stools at a sidewalk tea stall, glasses of green tea on a tiny table, shot from across the street

Quán nước vỉa hè ngày xưa là một góc nhỏ ven đường do một bà cụ hay một chị trong phố bày ra: cái chõng tre hoặc bàn gỗ thấp, mấy chiếc ghế đẩu, ấm chè ủ trong giỏ, lọ kẹo lạc, nải chuối và cái điếu cày. Người qua đường ghé uống chén nước, nghỉ chân, châm điếu thuốc, nghe vài câu chuyện rồi đi. Quán không biển, không tên, người ta gọi theo tên chủ hoặc theo chỗ đặt quán.

Khoảng thập niên 80, 90, gần như đầu phố nào, cổng chợ nào, gốc cây to nào cũng có một quán như thế. Bài này nhớ lại quán nước ấy: bày biện gì, bán gì, ai hay ngồi, mỗi miền khác nhau ra sao, những luật lệ không ai viết ra, và vì sao ngày nay nó đổi khác.

Một quán nước vỉa hè trông ra sao

Quán nước kiểu cũ ở phía Bắc thường kê sát gốc cây hoặc chân tường, trên đầu là tấm bạt cũ buộc vào cành cây làm mái che. Chủ quán ngồi sau một cái chõng tre hoặc cái hòm gỗ có nắp, trên mặt bày một hàng lọ thuỷ tinh: kẹo lạc, kẹo vừng, bánh đa vừng bẻ miếng, bánh quy lẻ. Bên cạnh là nải chuối treo lủng lẳng, mấy bao thuốc lá đã bóc để bán lẻ từng điếu.

Linh hồn của quán là ấm chè. Ấm tích sành hoặc ấm nhôm to được ủ trong cái giỏ đan bằng mây, lót bông hoặc vải cũ, giữ nóng suốt buổi. Khách gọi một chén thì chủ quán rót ra cái chén hạt mít nhỏ, nước xanh vàng, bốc khói. Mùa hè có thêm thùng trà đá, cục đá to bọc trong bao tải, đập bằng cái búa nhỏ hoặc cái đục.

Ghế đẩu gỗ thấp, mặt ghế mòn bóng vì người ngồi. Cái điếu cày tre đặt dựa vào gốc cây, kèm cái đĩa đựng thuốc lào và mồi lửa bằng giấy cuộn. Âm thanh quen nhất của quán là tiếng rít điếu cày sòng sọc, rồi tiếng người khà một hơi dài sau ngụm chè đặc. Những ai lớn lên gần một quán nước đều nhớ thứ âm thanh ấy.

Quán bán gì: thực đơn không cần viết ra

Quán nước vỉa hè không có bảng giá, khách quen nhìn là biết. Thứ bán ở mỗi quán mỗi khác, nhưng nhìn chung quanh quẩn mấy nhóm sau:

NhómMón quenGhi chú
Nước uốngChè xanh nấu, chè khô pha ấm, nước vối, trà đáNước vối hay thấy ở phía Bắc mùa hè
Đồ ăn vặtKẹo lạc, kẹo vừng, bánh đa vừng, bánh quy lẻBán theo miếng, theo cái
Hoa quảChuối, quýt, cóc, ổi theo mùaBày trên mẹt hoặc treo nải
Thuốc lá, thuốc làoThuốc lá bán lẻ từng điếu, thuốc lào hút điếu càyKhách hút tại chỗ
Dịch vụ đi kèmGửi xe, gửi đồ, nhắn tin, chỉ đườngKhông lấy tiền

Cái bàn nhỏ kê giữa ghế đẩu là chỗ đặt chén, đĩa kẹo và cái gạt tàn làm từ vỏ lon hay nắp hộp. Trả tiền thì không trả từng chén mà tính lúc đứng dậy: chủ quán nhìn qua bàn, đếm chén, đếm điếu, nói một con số, khách móc túi trả. Có người uống quen cả năm, cuối tuần mới trả một lần.

Ai ngồi quán nước, vào lúc nào

Sáng sớm: những ông cụ đi tập thể dục về, mấy người đạp xích lô, chở xe thồ ghé làm chén chè nóng trước khi vào việc. Chủ quán vừa mở hàng, ấm chè đầu tiên đặc nhất.

Giữa buổi: cánh thợ nề, thợ mộc làm công trình gần đó ra nghỉ tay, người đi đưa hàng ghé hỏi đường. Quán là chỗ hẹn gặp nhau khi chưa ai có điện thoại riêng: "Mười giờ gặp ở quán bà Tư đầu dốc".

Buổi trưa: quán vắng, chủ quán ngả lưng trên chõng, khách quen tự rót nước rồi để tiền dưới chén. Mấy anh xe thồ kéo nón che mặt ngủ trên yên xe ngay cạnh.

Chiều tối: người đi làm về ghé làm chén trà đá, kể chuyện cơ quan, chuyện giá gạo, chuyện bóng đá. Có bàn bày cờ tướng, mấy người đứng sau mách nước, cãi nhau to hơn cả người chơi.

Học trò: những đứa trẻ tan học, túi có ít tiền thì ghé mua cái kẹo lạc, cốc trà đá. Cấm hút thuốc thì không cần ai cấm, chủ quán quen mặt thế nào cũng mách bố mẹ.

Một chiều ngồi quán với bố

Thử nghĩ về một cô bé chừng chín tuổi ở một thị xã nhỏ phía Bắc, khoảng cuối thập niên 80. Chiều chủ nhật, bố đèo cô đi sửa cái đồng hồ, trên đường về ghé quán nước ở ngã ba. Bố gọi chén chè, gọi cho cô cốc nước vối và một miếng kẹo lạc. Cô ngồi trên cái ghế đẩu thấp đến nỗi đầu gối chạm cằm, nhìn bố cùng mấy ông chú lạ nói chuyện như quen từ lâu.

Mấy ông bàn chuyện mưa bão, chuyện năm nay lúa được hay mất, chuyện nhà ai sắp cưới. Bà chủ quán thỉnh thoảng chen vào một câu, rót thêm nước, hỏi cô bé học lớp mấy. Có người rít điếu cày, khói bay qua chỗ cô ngồi, cô nhăn mũi, cả bàn cười. Lúc về, bà chủ dúi thêm cho cô một miếng bánh đa vừng, bảo "cho con bé".

Ba mươi năm sau, cô ngồi trong một quán cà phê có máy lạnh, gọi đồ bằng ứng dụng, chẳng ai hỏi ai câu nào. Thỉnh thoảng đi ngang một quán trà đá vỉa hè, nghe mùi chè xanh, cô lại nhớ cái ghế đẩu thấp và câu "cho con bé" của bà chủ quán năm nào.

Mỗi miền một kiểu quán nước

Phía Bắc: quán chè chén và trà đá là chủ lực, có điếu cày, kẹo lạc, bánh đa vừng. Mùa hè nhiều quán nấu nước vối, nước chè xanh để nguội. Quán thường gắn với gốc cây, cổng chợ, cổng bệnh viện, đầu ngõ.

Miền Trung: quán nước ven đường hay có chè xanh nấu đặc, chén nhỏ, có nơi bày thêm bánh tráng mè, đậu phộng rang. Ở nhiều vùng nắng gắt, quán là chỗ trú nắng của người đi đường xa.

Nam Bộ: người ta gọi là quán cóc, bán cà phê pha vợt vải, nước đá chanh, nước sâm, trà đá. Trà đá ở nhiều quán gần như cho không, uống xong cà phê được rót thêm ly trà đá thoải mái. Ở một số nơi còn có bình trà đá miễn phí đặt ven đường cho người lao động.

Chung cả nước: quán đều nhỏ, ghế thấp, chủ quán nhớ mặt khách quen và là người nắm tin tức của cả khu nhanh nhất. Ai mất xe, ai tìm nhà, ai cần thợ, ra hỏi quán nước là có câu trả lời.

Những luật không ai viết ra ở quán nước

Quán nước vỉa hè chẳng có nội quy, nhưng khách quen ai cũng biết những điều sau:

  • Ngồi bao lâu cũng được, không ai đuổi, miễn là đã gọi một chén nước.
  • Trả tiền lúc đứng dậy, chủ quán tự đếm chén, khách không cần nhớ.
  • Không ai hỏi tên, nhưng sau ba lần ngồi thì chủ quán đã biết bạn uống chè đặc hay nhạt, hút thuốc gì.
  • Có thể gửi xe đạp, gửi cái túi, gửi lời nhắn cho người quen. Chủ quán giữ hộ không lấy tiền.
  • Chuyện ở quán nước chỉ để nghe cho vui, không ai bắt bẻ ai. Ai cãi to quá thì chủ quán nhắc một câu là thôi.
  • Khách quen thiếu tiền thì ghi nợ bằng trí nhớ, hôm sau trả.

Chính những luật ngầm ấy làm quán nước thành một nơi gần giống phòng khách chung của cả phố. Người đến thành phố lần đầu, lạc đường, cứ ra quán nước hỏi, chủ quán chỉ tận ngõ, có khi còn sai đứa cháu dẫn đi.

Quán nước xưa và quán trà đá bây giờ

Quán nước vỉa hè chưa mất, nhưng đã đổi khác nhiều. So sánh nhanh:

ĐiểmNgày xưaBây giờ
Đồ uống chínhChè chén nóng, nước vối, trà đáTrà đá, trà chanh, nước ngọt chai
Đồ ăn kèmKẹo lạc, bánh đa vừng, chuốiHạt hướng dương, bim bim, đồ đóng gói
Chỗ ngồiGhế đẩu gỗ, chõng treGhế nhựa thấp xếp chồng
Người ngồiNgười lao động, các cụ, người qua đườngThêm sinh viên, nhân viên văn phòng
Câu chuyệnMùa màng, xóm giềng, thời sự đọc từ đàiThêm chuyện trên mạng, ai cũng cầm điện thoại

Ở nhiều thành phố, vỉa hè được sắp xếp lại nên quán phải thu gọn, có nơi không còn được bày. Quán nước kiểu cũ có ấm tích ủ giỏ, điếu cày dựng gốc cây giờ dễ gặp hơn ở thị trấn, cổng chợ huyện cũ hay ven đường làng. Muốn tìm lại, bạn cứ để ý chỗ nào có mấy ông cụ ngồi ghế đẩu dưới gốc cây vào buổi sáng.

Câu đố vui về quán nước

Đố nhau mấy câu dưới đây khi ngồi uống trà cùng bạn bè cũ. Đáp án đi kèm:

  • Ấm gì to bụng, nằm trong giỏ mây, ủ cả buổi vẫn nóng? (Đáp án: ấm tích ủ trong giỏ.)
  • Thứ gì làm bằng ống tre, có nõ nhỏ, hút kêu sòng sọc? (Đáp án: cái điếu cày.)
  • Chén nhỏ hình như hạt của một loại quả to, quả ấy là gì? (Đáp án: quả mít, đó là chén hạt mít.)
  • Người Nam Bộ gọi quán nước nhỏ ven đường là gì? (Đáp án: quán cóc.)
  • Lá gì đem nấu thành nước uống màu nâu đỏ, mùa hè quán nào ở phía Bắc cũng có một nồi? (Đáp án: lá và nụ vối.)
  • Cục đá to ở quán trà đá được giữ lạnh bằng cách nào khi chưa có tủ đá? (Đáp án: bọc trong bao tải, vùi trong trấu hoặc mùn cưa, đặt trong thùng gỗ.)
  • Bạn còn nhớ miếng kẹo lạc dính răng, phải ngậm một lúc mới nhai được không?

Câu cuối không có đáp án đúng sai, chỉ cần kể ra là cả bàn lại có chuyện để nói tiếp. Nếu ngồi cùng con cháu, cứ cho trẻ đoán trước rồi mới nói đáp án, các câu về điếu cày và ấm tích thường làm trẻ đoán rất ngộ nghĩnh.

Câu hỏi thường gặp

Quán nước vỉa hè ngày xưa bán những gì?

Quán chủ yếu bán chè chén nóng, chè xanh nấu, nước vối, trà đá, kèm kẹo lạc, kẹo vừng, bánh đa vừng, chuối, thuốc lá lẻ và có điếu cày cho khách hút thuốc lào ngay tại chỗ.

Ấm tích ủ giỏ là gì?

Đó là ấm pha chè to bằng sành hoặc nhôm, đặt trong cái giỏ đan bằng mây hay tre, bên trong lót bông hoặc vải cũ để giữ nóng. Quán nước dùng nó để có chè nóng rót cho khách suốt buổi.

Quán cóc ở Nam Bộ khác quán nước phía Bắc thế nào?

Quán cóc thiên về cà phê pha vợt, nước đá chanh, trà đá thường được rót thêm thoải mái. Quán nước phía Bắc thiên về chè chén nóng, nước vối, trà đá, kẹo lạc và có điếu cày.

Vì sao quán nước được gọi là trạm tin của phố?

Vì người qua lại ghé đông, chủ quán ngồi một chỗ cả ngày, quen mặt gần hết khu phố. Ai tìm nhà, tìm thợ, mất đồ hay muốn nhắn ai điều gì đều ra quán nước hỏi trước tiên.

Bây giờ còn quán nước vỉa hè kiểu cũ không?

Vẫn còn, nhất là ở thị trấn, cổng chợ, ven đường làng và vài góc phố cũ. Tuy vậy ghế gỗ đã thành ghế nhựa, chè chén nhường chỗ cho trà đá và đồ uống đóng chai.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138