ThanQuen.comThân Quen
Đồ vật trong nhà ngày xưa

Chạn bát ngày xưa: chiếc tủ lưới chân ngâm nước trong gian bếp

Chạn bát là chiếc tủ gỗ hay tre có cửa lưới, bốn chân đặt trong bát nước chống kiến, giữ thức ăn khi chưa có tủ lạnh. Tả từng tầng chạn, mẹo giữ chạn và nơi còn gặp.

An old wooden kitchen cupboard with wire mesh doors stands in a smoky rural kitchen, its legs resting in small bowls of water, a cat nearby

Chạn bát là chiếc tủ nhỏ bằng gỗ hoặc tre đặt trong bếp, có cửa căng lưới mắt nhỏ để thoáng khí mà ruồi muỗi không vào được, bốn chân thường đặt trong bát hoặc đĩa nước để kiến không bò lên, dùng để cất bát đĩa và giữ thức ăn trong những năm nhà chưa có tủ lạnh. Ở nhiều vùng phía Bắc gọi là chạn hay chạn bát, nhiều nơi phía Nam gọi là tủ lưới hay tủ chén.

Chiếc chạn gắn với gian bếp đun rơm, đun củi, với nồi cơm nguội chờ trẻ con đi học về và với con mèo luôn ngồi rình bên dưới. Dưới đây là chiếc chạn qua từng tầng, những mẹo giữ chạn của người xưa, một buổi trưa giả định quanh chạn và lý do nó dần nhường chỗ cho tủ lạnh, tủ bếp, kèm vài câu đố để hỏi con cháu.

Dáng chiếc chạn: gỗ ám khói, lưới mắt nhỏ, chân đứng trong bát nước

Một chiếc chạn quen thuộc cao ngang ngực người lớn, rộng chừng một sải tay ngắn, sâu vừa một chiếc mâm. Khung làm bằng gỗ tạp hoặc tre già, các tấm ván mỏng ghép lại, đóng đinh hoặc ghép mộng. Hai hay ba mặt chạn và cánh cửa được căng lưới thép mắt nhỏ, có nhà dùng lưới cước hay lưới nhựa, mép lưới nẹp bằng những thanh gỗ mảnh đóng đinh nhỏ.

Cửa chạn mở bằng bản lề sắt nhỏ, đóng lại bằng một chiếc then gỗ xoay quanh một cái đinh: xoay ngang là cài, xoay dọc là mở. Lâu ngày then mòn, cửa cứ tự hé ra, người lớn nhét thêm mẩu giấy gấp vào khe cho chặt. Đặt trong gian bếp đun rơm, gỗ chạn ám khói thành màu nâu đen bóng, sờ vào thấy hơi dính, mùi khói rơm và mùi mỡ quyện lẫn vào nhau.

Điểm dễ nhận ra nhất là bốn chân chạn. Mỗi chân đặt trong một chiếc bát sứ mẻ, chiếc đĩa sâu hay vỏ hộp sữa bò cắt thấp, bên trong luôn có nước. Kiến bò tới bát nước thì dừng lại, không leo lên chạn được. Trẻ con được giao việc thay nước bát chân chạn mỗi tuần, và việc này nghe đơn giản nhưng hễ quên một lần là cả đàn kiến kéo nhau vào hũ đường.

Bên trong chạn: tầng nào đựng gì

Mỗi nhà xếp chạn một kiểu, nhưng thứ tự dưới đây khá phổ biến vì hợp lý: đồ nhẹ, đồ hay dùng ở trên, đồ nặng ở dưới.

TầngThường đựngLý do
Tầng trên cùngHũ mỡ, lọ muối, lọ mì chính, hũ đường, chai nước mắm, lọ tươngDễ với khi nấu, thoáng nhất, ít bị chuột
Tầng giữaBát canh, đĩa thức ăn thừa, nồi cơm nguội, bát cá khoCó cửa lưới che, thoáng khí, ruồi không vào được
Tầng dướiChồng bát, đĩa úp, rổ đũa, muôi, môiĐồ nặng để dưới cho chạn vững
Nóc chạnRổ rá, nồi to ít dùng, ấm nhômKhông có cửa nhưng tận dụng được chỗ
Bên cạnh chạnChum nước, vại dưa, cối giãGom đồ bếp về một góc cho gọn

Thức ăn trong chạn không giữ được lâu như tủ lạnh. Mùa hè, bát canh để từ trưa tới tối là phải đun lại. Thịt, cá thường được kho mặn hoặc rim cho giữ được vài hôm. Chính vì vậy mà món kho, món mặn, món muối chua có mặt nhiều trong bữa ăn ngày ấy, và người nội trợ phải tính toán nấu vừa đủ cho từng bữa.

Nhìn vào một chiếc chạn đầy đủ, có thể đoán được nhà ấy ăn uống thế nào: lọ mỡ đầy hay vơi, hũ đường còn nhiều hay ít, chồng bát mấy chiếc.

Giữ chạn sạch và chắc: những mẹo người xưa hay dùng

Bát nước ở chân. Đây là mẹo chống kiến phổ biến nhất. Có nhà nhỏ thêm vài giọt dầu hoả hoặc rắc chút tro bếp lên mặt nước, vì nước trong lâu ngày đóng màng bụi, kiến có thể bò qua.

Đặt chạn cách tường. Chạn kê lùi khỏi tường một gang tay để kiến không theo tường leo sang, và để không khí lưu thông phía sau.

Phơi chạn ngày nắng. Vài tháng một lần, người lớn khiêng chạn ra sân, rửa bằng nước tro hoặc nước bồ kết, cọ sạch dầu mỡ, phơi nắng to cho khô và khử mùi.

Vá lưới. Lưới thủng một lỗ nhỏ là ruồi chui vào. Người lớn vá bằng một mảnh lưới cũ, khâu chỉ thép hoặc chỉ cước quanh mép.

Cài then cho kỹ. Then không cài thì mèo dùng chân khều cửa. Nhiều nhà buộc thêm một sợi dây chun vào then để cửa luôn đóng.

Đuổi chuột bằng cách kê cao. Chuột không sợ nước bằng kiến. Vì vậy chạn thường được kê thêm lên mấy viên gạch, chân trơn, và không để bao gạo hay rổ khoai sát cạnh làm bậc cho chuột leo.

Thức ăn đậy thêm một lớp. Dù có lưới, bát canh, đĩa cá vẫn được úp thêm một chiếc đĩa hoặc chụp lồng bàn nhỏ, phòng gián.

Một buổi trưa đi học về, mở chạn tìm cơm

Một cậu bé lớp bốn đi học về lúc mười một giờ rưỡi, bố mẹ còn ở ngoài đồng. Cửa nhà khép hờ, gian bếp tối và mát, mùi khói rơm từ sáng còn vương. Cậu xoay then cửa chạn, tiếng gỗ kêu cót két. Tầng giữa có nồi cơm gang đậy vung, một bát canh rau ngót nguội, đĩa cá kho úp bằng một cái đĩa khác. Bên cạnh là bát tóp mỡ mẹ để riêng.

Cậu xới cơm ra bát, rưới chút mỡ nước, thêm vài miếng tóp, xúc một miếng cá kho rồi ngồi ăn ngay trên bậc cửa bếp. Con mèo vằn đã chờ sẵn từ lúc nghe tiếng then cửa, ngồi bên dưới nhìn lên không chớp mắt. Ăn xong, cậu nhớ lời mẹ, úp đĩa lại, đóng cửa chạn, cài then, còn kiểm tra xem nước ở bốn bát chân còn không.

Bữa trưa ấy chẳng có gì đặc biệt, nhưng nhiều người lớn lên ở nông thôn những năm 80, 90 đều có một phiên bản của nó. Cái mát của gian bếp đất, tiếng then gỗ, mùi cá kho nguội và ánh mắt con mèo là thứ mà tủ lạnh bây giờ không mang lại được, dù nó giữ thức ăn tốt hơn nhiều.

Chạn ở các vùng: tre, gỗ, rồi nhôm kính

Ở nông thôn đồng bằng phía Bắc, chạn hay được đóng bằng gỗ tạp hoặc tre, đặt trong gian bếp riêng tách khỏi nhà trên. Ở những vùng nhiều tre nứa, người ta đan cả chạn bằng nan tre, cửa không căng lưới mà dùng nan đan thưa, nhẹ, dễ khiêng ra phơi. Ở thành phố, nhất là khu tập thể, chạn thường nhỏ hơn, treo lên tường hoặc đặt trên một chiếc bàn để tiết kiệm chỗ.

Ở nhiều nơi phía Nam, chiếc tủ có cửa lưới đựng chén, đựng đồ ăn thường gọi là tủ lưới hay tủ chén, kiểu dáng có khi cao hơn, có ngăn kéo đựng đũa muỗng. Cách giữ chân tủ bằng chén nước cũng được nhiều nhà dùng, vì kiến ở vùng nóng ẩm còn nhiều hơn.

Từ khoảng thập niên 90, ở nhiều nơi xuất hiện loại tủ khung nhôm, cửa kính hoặc cửa lưới nhôm, chân đế nhựa, gọn và dễ lau hơn chạn gỗ. Đây là bước chuyển trung gian trước khi tủ lạnh trở nên phổ biến. Nhiều nhà có cả hai: tủ nhôm kính đựng bát đĩa, còn thức ăn thì đã vào tủ lạnh.

Dù làm bằng gì, chiếc chạn ở đâu cũng giữ một vị trí giống nhau: góc bếp gần cửa sổ hoặc gần cửa ra sân, chỗ có gió lùa để thức ăn đỡ ôi. Người nội trợ đứng ở bếp chỉ cần quay người là với tới, và trẻ con đi học về cũng biết ngay phải tìm cơm ở đâu.

Vì sao chạn bát nhường chỗ, ngày nay còn thấy ở đâu

Tủ lạnh là lý do lớn nhất. Khi thức ăn có thể giữ lạnh nhiều ngày, chiếc tủ lưới chỉ giữ được vài tiếng trở nên không cần thiết. Bếp gas, bếp điện thay bếp rơm, gian bếp chuyển vào trong nhà, tủ bếp đóng liền với tường, bát đĩa vào ngăn kéo. Chiếc chạn gỗ ám khói, chân ngâm bát nước, không còn hợp với căn bếp lát gạch men.

Ngày nay, chạn bát còn gặp ở nhiều nhà ông bà dưới quê, ở những gian bếp vẫn đun củi tại vùng núi, trong các làng nghề mộc làm đồ gia dụng truyền thống, và đặc biệt trong quán ăn, quán cà phê bày đồ xưa, nơi chạn được dùng làm kệ trưng bát đĩa men lam, lọ hũ sành. Chạn tre đan tay vẫn được bán ở một số chợ quê.

Nếu muốn dùng lại một chiếc chạn cũ làm kệ, bạn nên rửa sạch bằng nước nóng pha baking soda hoặc nước tro, phơi thật khô, thay lưới mới, lót đáy mỗi tầng bằng tấm gỗ mỏng hay tấm nhựa. Kê thêm bốn chiếc chén nước nhỏ dưới chân, không cần vì kiến, chỉ để ai bước vào bếp cũng nhận ra ngay.

Bạn còn nhớ: câu đố về chạn bát

Mấy câu đố để hỏi nhau khi ngồi quanh mâm cơm, đáp án ở cuối câu:

  • “Nhà có bốn chân, chân nào cũng đứng trong ao, kiến đến đứng nhìn, chẳng sao vào được.” Đáp án: chiếc chạn bát.
  • “Cửa không kính mà vẫn nhìn xuyên, gió vào được, ruồi chịu đứng ngoài.” Đáp án: cửa lưới của chạn.
  • Vì sao nước trong bát chân chạn phải thay thường xuyên? Đáp án: để mặt nước không đóng màng bụi, kiến không bò qua được.
  • Con vật nào trong nhà hay ngồi chờ mỗi lần có người mở chạn? Đáp án: con mèo.
  • Ngày chưa có tủ lạnh, món gì hay được nấu để để trong chạn ăn dần? Đáp án: các món kho mặn, rim, muối chua.

Đố xong, thử hỏi bố mẹ hay ông bà xem chạn nhà mình ngày trước đặt ở góc nào trong bếp, tầng nào để hũ mỡ. Ai cũng sẽ nhớ ra một chi tiết mà người khác đã quên, có khi là chiếc bát mẻ dưới chân chạn, có khi là cái then gỗ phải xoay hai lần mới mở.

Câu hỏi thường gặp

Chạn bát là gì?

Chạn bát là chiếc tủ nhỏ bằng gỗ hoặc tre đặt trong bếp, có cửa căng lưới để thoáng khí và ngăn ruồi, dùng để cất bát đĩa, gia vị và giữ thức ăn trong thời chưa có tủ lạnh. Nhiều nơi phía Nam gọi là tủ lưới hay tủ chén.

Vì sao chân chạn phải đặt trong bát nước?

Bát nước tạo thành một vòng ngăn quanh mỗi chân, kiến bò tới thì không qua được để lên chạn. Đây là cách chống kiến đơn giản mà hiệu quả, nhưng phải thay nước thường xuyên và kê chạn cách xa tường.

Thức ăn để trong chạn giữ được bao lâu?

Chạn chỉ thoáng khí và ngăn ruồi, không làm lạnh, nên thức ăn nấu chín chỉ để được trong vài giờ, mùa hè còn ngắn hơn. Ngày xưa người ta nấu vừa đủ, đun lại trước bữa và ưu tiên món kho mặn để ăn dần.

Chạn bát cũ có dùng lại được không?

Dùng lại được làm kệ trưng bày bát đĩa, lọ hũ hoặc đồ khô. Nên rửa sạch, phơi khô, xử lý mối mọt nếu có, thay lưới mới và lót đáy từng tầng. Không nên dùng để giữ thức ăn chín thay tủ lạnh.

Chạn tre và chạn gỗ khác nhau thế nào?

Chạn tre nhẹ, rẻ, đan thưa nên thoáng, dễ khiêng ra phơi nhưng nhanh mọt hơn. Chạn gỗ nặng, chắc, thường căng lưới thép, dùng được lâu năm hơn và hay được truyền từ đời này sang đời khác.

Còn mua được chạn bát kiểu xưa ở đâu?

Chạn tre đan tay đôi khi còn bán ở chợ quê và làng nghề tre nứa. Chạn gỗ cũ thường tìm được qua người thu mua đồ cũ, chợ đồ cũ hoặc thợ mộc nhận đóng theo mẫu xưa để trang trí quán và nhà ở.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138