ThanQuen.comThân Quen
Đời sống thời tem phiếu

Chất đốt ngày xưa: than tổ ong, bếp mùn cưa và những gánh rơm rạ

Chất đốt ngày xưa gồm than tổ ong, than đóng viên, mùn cưa nén, củi, rơm rạ, lá khô và trấu. Tả cách nhồi bếp mùn cưa, nhóm bếp than và việc trẻ con quét lá.

A teenage girl fans a smoking clay stove with a bamboo fan in a narrow alley at dawn, a stack of cylindrical coal briquettes beside her, haze, back view

Chất đốt ngày xưa trong các gia đình Việt là đủ thứ có thể cháy: ở thành phố thì than đá mua theo phiếu, than tổ ong, than đóng viên, mùn cưa nén vào bếp, dầu hoả; ở nông thôn thì rơm rạ, củi, lá khô, lõi ngô, vỏ trấu. Nhóm được ngọn lửa nấu bữa cơm mỗi ngày là cả một công việc, và trẻ con nhà nào cũng có phần trong đó.

Nhiều người lớn hôm nay vẫn nhớ màn khói trắng đặc quánh mỗi sáng trong ngõ khi cả xóm nhóm bếp than, hay đôi tay đen nhẻm sau buổi nhồi bếp mùn cưa. Bài này tả các loại chất đốt, cách nhồi bếp mùn cưa, cách nhóm bếp than, việc quét lá kiếm củi của trẻ con, khác biệt giữa các vùng, và vì sao bếp ga, bếp điện thay thế tất cả.

Những thứ được đem đốt trong bếp ngày xưa

Tuỳ nơi và tuỳ mùa, mỗi nhà dùng một vài loại. Bảng sau so sánh những chất đốt hay gặp nhất:

Chất đốtLấy ở đâuĐặc điểm khi đun
Than đá, than cámMua theo phiếu chất đốt ở thành phốPhải nhóm lâu, lửa đều, bụi đen
Than tổ ongMua ở chỗ đóng than hoặc người chở bánViên tròn nhiều lỗ, cháy lâu, khói lúc nhóm
Mùn cưaXin hoặc mua rẻ ở xưởng cưa, xưởng mộcNhồi chặt vào bếp, cháy âm ỉ cả buổi
CủiChặt cành khô, mua của người gánh củiLửa to, phải canh, nhiều tàn
Rơm rạRuộng nhà sau mùa gặtCháy nhanh, phải đẩy rơm liên tục
Lá khô, lõi ngô, vỏ lạcTrẻ con quét, nhặt quanh nhàBén nhanh, dùng mồi lửa hoặc đun nhanh
TrấuNhà máy xay xát, cối xay gạoĐổ vào bếp trấu, cháy đều, nhiều tro

Dầu hoả cũng là chất đốt quen thuộc ở thành phố, dùng cho bếp dầu và đèn, nhưng mua theo tiêu chuẩn và khá quý, nên nhiều nhà chỉ dùng bếp dầu lúc cần đun nhanh, còn nấu chính vẫn bằng than hoặc mùn cưa.

Nhồi một chiếc bếp mùn cưa như thế nào

Bếp mùn cưa là sáng kiến rất được ưa ở thành phố, vì mùn cưa rẻ và cháy lâu. Cách nhồi mà nhiều gia đình truyền tay nhau:

  1. Chuẩn bị thân bếp: một cái thùng sắt hoặc vỏ thùng sơn cũ, khoét một lỗ tròn ở sát đáy bên hông để làm cửa gió.
  2. Đặt một cái ống tròn, thường là đoạn ống tre hoặc chai thuỷ tinh dài, dựng thẳng đứng ở giữa thùng. Đặt thêm một khúc gỗ tròn nằm ngang từ lỗ cửa gió vào chạm chân ống.
  3. Đổ mùn cưa khô vào từng lớp mỏng, dùng chày gỗ hoặc chân nện thật chặt. Đây là bước mất sức nhất, nện càng chặt bếp càng cháy lâu.
  4. Nhồi tới gần miệng thùng thì dừng, nhẹ tay rút khúc gỗ ngang ra trước, rồi xoay rút ống đứng lên. Lúc này lòng bếp có một đường hầm hình chữ L nối cửa gió với miệng bếp.
  5. Nhét giấy vụn, lá khô vào cửa gió, châm lửa. Lửa bén vào thành đường hầm, mùn cưa cháy âm ỉ dần từ trong ra ngoài.
  6. Đặt kiềng hoặc mấy viên gạch lên miệng thùng, bắc nồi lên đun. Một bếp nhồi kỹ có thể đun được nhiều bữa mới phải nhồi lại.

Ai từng nhồi bếp mùn cưa đều nhớ mùi gỗ thông, gỗ dầu bốc lên khi bếp cháy, nhớ cái bụi mùn bám vào tóc, và nhớ cảm giác thất bại khi nhồi không chặt, bếp sụt giữa chừng, nồi cơm đang sôi thì lửa tắt.

Nhóm bếp than tổ ong mỗi sáng: khói trắng phủ cả ngõ

Than tổ ong là viên than hình trụ to bằng cái bát tô, đục nhiều lỗ thẳng từ trên xuống như tổ ong. Ở nhiều thành phố phía Bắc, bếp than tổ ong trở nên rất quen trong khoảng thập niên 1980 và 1990, đặt ở hành lang khu tập thể, ở góc sân, ở vỉa hè trước cửa.

Nhóm bếp than tổ ong là việc đầu tiên mỗi sáng. Người ta đặt bếp ra chỗ thoáng, nhét giấy, lá khô hoặc mấy mẩu than hoa dưới đáy, châm lửa rồi đặt viên than lên. Sau đó là quạt, quạt bằng cái quạt nan cũ, quạt mãi cho tới khi lửa bén lên các lỗ, viên than đỏ rực từ dưới lên.

Trong lúc nhóm, bếp bốc khói trắng đặc và cay, mùi hắc khó chịu. Một ngõ nhỏ có chục nhà cùng nhóm bếp lúc sáng sớm thì khói phủ mù mịt, người đi qua phải nheo mắt, bịt mũi. Đứa trẻ nào được giao quạt bếp đều chảy nước mắt, mặt lem vệt đen.

Khi than đã cháy đều thì hết khói, bếp cho lửa xanh, đều, đun nồi cơm, nồi canh rất ổn định. Buổi tối, nhiều nhà ủ bếp bằng cách đậy nắp, khép cửa gió để giữ lửa qua đêm, sáng ra chỉ cần thay viên than mới. Viên than cháy hết thành một khối xám nhạt, nhẹ tênh, đập vụn để san đường, lấp ổ gà.

Một điều người lớn luôn dặn: không mang bếp than vào phòng ngủ kín cửa, nhất là mùa đông. Lời dặn ấy ngày nay vẫn đúng với những ai còn dùng bếp than.

Quét lá, nhặt củi, phơi rơm: việc của trẻ con

Ở nông thôn, kiếm chất đốt gần như là việc của trẻ con. Sau giờ học, đứa nào cũng có một cái chổi và một cái bao hoặc cái sọt, đi quét lá tre, lá bàng, lá xà cừ ở bờ tre, ven đường, sân đình. Mùa lá rụng, cả đám trẻ tranh nhau những đống lá vàng như tranh của quý.

Sau mùa gặt, rơm rạ là chất đốt chính. Trẻ con phụ người lớn phơi rơm trên đường làng, trên sân, đảo cho khô đều, rồi bó lại chất thành đống rơm sau nhà. Đống rơm vừa là kho chất đốt, vừa là chỗ chơi trốn tìm, vừa là chỗ nằm ngắm trời của trẻ con buổi chiều.

Đun rơm khó hơn đun củi. Rơm cháy nhanh, người nấu phải ngồi cạnh bếp liên tục đẩy rơm vào, dùng que cời than. Ngồi bếp rơm lâu, mặt nóng ran, tóc ám mùi khói. Trẻ con ngồi bếp được thưởng củ khoai, bắp ngô vùi trong tro nóng.

Ở thành phố, trẻ con có những việc khác: đi xin mùn cưa ở xưởng mộc, nhặt than xỉ còn cháy dở ở bãi đổ, quét lá ở công viên, hoặc phụ bố mẹ khuân than mua theo phiếu từ cửa hàng về. Việc nào cũng bẩn và mệt, nhưng đứa nào cũng làm, vì không có lửa thì không có cơm.

Chuyện đi khuân than theo phiếu một ngày mùa đông

Một ví dụ giả định: một gia đình ở khu tập thể của một thành phố phía Bắc, khoảng giữa thập niên 1980. Cửa hàng chất đốt báo có than về. Người bố mượn chiếc xe cải tiến của đơn vị, hai đứa con trai mười hai và chín tuổi đi theo, mang thêm mấy cái bao tải và cái xẻng nhỏ.

Bãi than ngoài cửa hàng là một đống đen bóng, bụi bay mờ mịt. Đến lượt, người bán xem phiếu, cân than bằng cái cân bàn lớn, hai đứa trẻ cầm miệng bao cho bố xúc. Chỉ một lúc là mặt mũi, quần áo, móng tay đều đen nhẻm. Đứa em nghịch, lấy ngón tay vẽ râu lên mặt anh, anh vẽ lại lên mặt em, bố quát mà cũng phải bật cười.

Đẩy xe than về tới chân cầu thang mới là phần nặng nhất. Cả nhà chuyền từng bao lên tầng ba, đổ vào cái hộc gỗ dưới gầm giường hoặc góc hành lang. Tối đó, mẹ đun nồi nước to cho cả nhà tắm, nước xà phòng chảy ra đen kịt. Mấy ngày sau trong kẽ móng tay vẫn còn vệt than.

Những buổi khuân than như vậy không dễ chịu gì, nhưng khi kể lại, nhiều người lại cười nhiều nhất. Có lẽ vì đó là lúc cả nhà cùng làm một việc, ai cũng bẩn như ai, và cái bếp ấm suốt mùa đông là phần thưởng chung.

Mỗi vùng một kiểu bếp, một kiểu chất đốt

Thành phố phía Bắc gắn với than. Than mua theo phiếu, than tổ ong, than đóng viên và bếp mùn cưa là hình ảnh quen của các khu tập thể, các ngõ phố phía Bắc những năm 1980 và 1990.

Đồng bằng phía Bắc và miền Trung gắn với rơm rạ, củi, lá. Nhà quê có bếp đất ba ông đầu rau hoặc bếp kiềng sắt, đun rơm, đun củi, đun lá. Gian bếp ám khói đen bồ hóng, mùi khói rơm là mùi của quê.

Miền Tây Nam Bộ gắn với trấu. Ở nhiều vùng trồng lúa phía Nam, nhất là quanh các nhà máy xay xát, bếp trấu rất phổ biến: một cái bếp có phễu đựng trấu phía trên, trấu tự rơi xuống buồng đốt, lửa cháy đều. Người ta nhớ cả mùi trấu cháy lẫn đống tro trấu trắng xám sau nhà.

Vùng núi gắn với củi rừng. Ở nhiều vùng núi, bếp lửa đặt giữa nhà, đun bằng củi, vừa nấu ăn vừa sưởi ấm, vừa hun khói gác bếp. Bếp lửa ấy cháy gần như quanh năm.

Cùng thời, khác bếp. Vì vậy khi nghe ông bà kể chuyện đun nấu, nên hỏi thêm họ ở đâu. Người phố nhớ khói than tổ ong, người đồng bằng Bắc Bộ nhớ khói rơm, người miền Tây nhớ tro trấu, và ai cũng đúng.

Vì sao chất đốt xưa nhường chỗ, ngày nay còn gặp ở đâu

Từ thập niên 1990 trở đi, bếp ga, bếp điện, nồi cơm điện dần vào các gia đình thành phố, rồi lan về nông thôn. Rơm rạ được cày vùi hoặc bỏ lại ngoài đồng, xưởng mộc thôi bán mùn cưa cho nhà dân. Tuy vậy, một số chất đốt xưa vẫn còn:

  • Bếp than tổ ong vẫn được dùng ở một số quán ăn, hàng nướng, hàng ngô nướng vỉa hè, nồi nước dùng ninh lâu.
  • Ở nông thôn, nhiều nhà vẫn giữ một bếp củi, bếp rơm ở góc vườn để nấu bánh chưng ngày Tết, luộc gà ngày giỗ, nấu cám.
  • Bếp trấu vẫn còn ở một số vùng quê phía Nam, chủ yếu ở nhà người lớn tuổi.
  • Một số quán ăn trang trí theo kiểu xưa đặt bếp than, bếp củi làm cảnh hoặc nấu thật cho khách xem.
  • Câu đố: "Mình tròn như cái bánh, thân đầy lỗ như tổ, đỏ rực một ngày rồi hoá xám" là gì? — Viên than tổ ong.
  • Câu đố: Bếp gì nhồi bằng thứ bỏ đi của xưởng mộc? — Bếp mùn cưa.
  • Câu đố: Ở miền Tây, bếp gì có cái phễu trên đầu? — Bếp trấu.

Nếu có dịp về quê, bạn thử ngồi bếp rơm nấu một nồi cơm cùng bà. Chỉ một bữa thôi là đủ hiểu vì sao người lớn hay nói "nấu được nồi cơm ngon trên bếp rơm mới là giỏi".

Câu hỏi thường gặp

Than tổ ong là gì?

Than tổ ong là viên than hình trụ làm từ than cám trộn chất kết dính, đóng khuôn có nhiều lỗ thẳng từ trên xuống giống tổ ong để lửa cháy đều. Viên than đặt trong bếp lò riêng, cháy được nhiều giờ và rất phổ biến ở thành phố phía Bắc một thời.

Bếp mùn cưa là gì?

Bếp mùn cưa là một thùng sắt nhồi chặt mùn cưa, ở giữa có đường hầm hình chữ L để thông gió. Khi châm lửa, mùn cưa cháy âm ỉ từ trong ra ngoài, đun được nhiều bữa. Đây là cách tận dụng mùn cưa rẻ tiền của xưởng mộc.

Phiếu chất đốt là gì?

Phiếu chất đốt là loại tem phiếu thời bao cấp dùng để mua than hoặc củi theo tiêu chuẩn ở cửa hàng chất đốt. Lượng mua theo phiếu thường không đủ nấu cả tháng, nên nhiều gia đình thành phố phải dùng thêm mùn cưa, củi, lá khô.

Bếp trấu dùng ở đâu?

Bếp trấu phổ biến ở nhiều vùng trồng lúa phía Nam, nhất là miền Tây Nam Bộ, nơi có nhiều trấu từ các nhà máy xay xát. Bếp có phễu đựng trấu phía trên, trấu tự chảy xuống buồng đốt nên lửa cháy đều mà không cần đẩy liên tục.

Ngày nay còn dùng than tổ ong không?

Vẫn còn ở một số quán ăn, hàng nướng vỉa hè và một số gia đình. Tuy vậy, phần lớn gia đình thành phố đã chuyển sang bếp ga, bếp điện. Ai còn dùng bếp than thì nên để ở nơi thoáng, không mang vào phòng kín.

Ngày xưa trẻ con giúp việc đun nấu thế nào?

Ở nông thôn, trẻ con quét lá, nhặt củi, phơi rơm và ngồi trông bếp rơm. Ở thành phố, trẻ con đi xin mùn cưa, quạt bếp than tổ ong mỗi sáng, phụ bố mẹ khuân than mua theo phiếu. Đó là những việc nhà quen thuộc của nhiều thế hệ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138