Tem phiếu ngày xưa là những ô giấy nhỏ in tên mặt hàng, số lượng và thời hạn, được phát theo tiêu chuẩn của từng người; muốn mua thịt, đường, vải, dầu hoả hay xà phòng ở cửa hàng theo giá cung cấp, người mua phải nộp kèm ô phiếu tương ứng cùng với tiền. Không có phiếu thì có tiền cũng không mua được theo giá đó.
Trong nhiều gia đình thành thị những năm 1980, xấp tem phiếu nằm trong ngăn kéo của mẹ hay hộp sắt của bà là "ngân sách" thật sự của cả nhà. Bài này tả các loại phiếu thường gặp, tờ phiếu trông ra sao, cách người giữ phiếu sắp xếp và tính toán, một câu chuyện nhỏ về tờ phiếu thịt, và nơi bạn còn thấy tem phiếu thật hôm nay.
Những loại tem phiếu một gia đình hay có
Mỗi nơi, mỗi thời điểm phát một khác, và mức phiếu tuỳ công việc, tuổi tác của từng người. Bảng dưới đây không phải danh mục chính thức, chỉ gom những loại phiếu mà các gia đình hay nhắc khi kể lại:
| Loại phiếu | Dùng để mua | Điều người lớn hay nhớ |
|---|---|---|
| Phiếu thịt | Thịt lợn, có khi đổi sang mỡ, cá hoặc đậu phụ | Đến lượt mua thì phần nạc đã hết, chỉ còn xương hoặc mỡ |
| Phiếu đường | Đường kính hoặc đường vàng | Dành để pha nước cho người ốm, làm bánh ngày Tết |
| Phiếu vải | Vải may quần áo, tính theo mét | Gom mấy năm mới đủ may một bộ mới cho ngày lớn |
| Phiếu chất đốt | Than hoặc củi | Cả nhà xúm vào khuân than về đổ dưới gầm cầu thang |
| Phiếu dầu hoả | Dầu thắp đèn và đun bếp | Can nhựa xếp hàng dài từ sáng sớm |
| Phiếu hàng tiêu dùng | Xà phòng, nước mắm, mì chính, giấy, kim chỉ | Có tháng phát rồi mà cửa hàng chưa có hàng |
Ngoài ra có những phiếu đặc biệt hơn cho người ốm, sản phụ, trẻ sơ sinh, hoặc phiếu mua đồ dùng lớn như xe đạp, phích nước, được phân theo cơ quan. Những phiếu này hiếm, nên nhà nào có là cả khu tập thể biết.
Tờ phiếu nhỏ cầm trên tay trông ra sao
Một tờ tem phiếu thường là một tờ giấy khổ nhỏ, chia thành nhiều ô vuông hoặc chữ nhật như một tờ tem thư lớn. Mỗi ô in tên mặt hàng, số lượng và tháng được dùng. Giấy mỏng, hơi xốp, thường màu nhạt như hồng, xanh, vàng hoặc trắng ngà, mỗi loại hàng một màu để dễ nhận. Góc tờ có dấu đỏ hoặc dấu tím của nơi phát.
Khi mua hàng, người bán dùng kéo cắt rời đúng ô cần dùng, hoặc người mua cắt sẵn ở nhà. Có nơi tờ phiếu được giữ nguyên và người bán đóng dấu, gạch chéo vào ô đã dùng. Sau vài tháng, tờ phiếu lỗ chỗ như miếng bánh bị cắn, chỉ còn lại vài ô lẻ ở mép.
Cảm giác cầm tem phiếu là cảm giác cầm thứ dễ mất: giấy nhẹ, gió thổi là bay, ướt nước là nhoè mực. Vì thế ít ai bỏ phiếu rời trong túi quần. Người cẩn thận kẹp trong cuốn sổ nhỏ, người khác bỏ trong phong bì cũ ghi tên từng người ngoài bìa bằng bút chì.
Điều trẻ con nhớ nhất là mùi và tiếng. Mùi giấy mới lẫn mực in khi phiếu vừa phát về, và tiếng kéo xoẹt khi mẹ cắt một ô phiếu thịt trước khi đi chợ. Đứa nào được giao cầm phiếu đi mua thì đi suốt quãng đường tay nắm chặt, mồ hôi thấm cả ô giấy.
Người giữ phiếu trong nhà sắp xếp và tính toán thế nào
Trong hầu hết các gia đình, người giữ tem phiếu là mẹ hoặc bà. Cách họ quản lý giống một kế toán nhỏ, thường theo các bước:
- Nhận phiếu về, tách theo từng loại hàng và từng người. Phiếu của bố, của mẹ, của con có mức khác nhau nên không gộp bừa.
- Bỏ vào phong bì hoặc kẹp giấy riêng, ghi bằng bút chì "thịt tháng này", "vải năm nay". Phong bì để chung trong một hộp sắt cũ có nắp đậy kín, chống chuột và chống ẩm.
- Xem hạn dùng. Nhiều loại phiếu chỉ dùng được trong tháng in trên ô, quá hạn là bỏ, nên phiếu sắp hết hạn được ưu tiên dùng trước.
- Tính xem tháng này mua gì trước. Tiền lương có hạn, có tháng đủ phiếu mà không đủ tiền mua hết, người giữ phiếu phải chọn món nào cần nhất.
- Dồn phiếu cho dịp lớn. Phiếu đường, phiếu vải hay được để dành cho Tết, cho đám cưới trong họ, cho đứa con chuẩn bị vào năm học mới.
- Đổi với hàng xóm khi cần. Nhà không dùng hết loại này thì đổi lấy loại khác với nhà bên cạnh, miễn là cả hai cùng có lợi.
Từ những bước này mà nhiều người mẹ thời ấy có trí nhớ đáng nể: không cần mở hộp vẫn biết còn mấy ô thịt, mấy ô đường, hạn tới ngày nào. Con cái lớn lên mới hiểu cái hộp sắt nhỏ ấy là cả một bài toán chi tiêu mà mẹ giải mỗi tháng.
Mỗi người một mức: vì sao phiếu trong nhà không giống nhau
Mức phiếu đi theo công việc. Người làm việc nặng, làm ca đêm, làm ở nơi độc hại thường có mức thịt, đường cao hơn người làm việc văn phòng. Trong một nhà, phiếu của bố và của mẹ có thể khác hẳn nhau vì làm hai nghề khác nhau.
Mức phiếu đi theo tuổi. Trẻ nhỏ có tiêu chuẩn riêng, người già có tiêu chuẩn riêng. Có những loại phiếu như sữa, đường dành cho trẻ sơ sinh hoặc người ốm, chỉ được cấp khi có giấy xác nhận.
Mức phiếu còn tuỳ nơi làm việc. Người làm cho các cơ quan, xí nghiệp khác nhau có thể nhận thêm hàng phân phối qua cơ quan, như một ít vải, xà phòng, có khi là chiếc phích, cái xoong. Trẻ con thường nghe bố mẹ hỏi nhau "cơ quan anh tháng này có gì không".
Phiếu không phải là tiền. Có phiếu mà không có tiền thì vẫn không mua được, có tiền mà hết phiếu thì phải mua ở chợ ngoài với giá cao hơn nhiều. Hai thứ phải đi cùng nhau, đó là lý do người lớn lúc nào cũng tính hai cột: còn bao nhiêu tiền và còn bao nhiêu ô phiếu.
Cách tính mỗi nơi một khác. Vì những khác biệt này thay đổi theo địa phương và theo năm, bài viết không ghi con số cụ thể. Nếu muốn biết chính xác nhà mình thời đó được bao nhiêu, cách tốt nhất là hỏi người đã từng cầm phiếu.
Chuyện tờ phiếu thịt rơi ở đầu ngõ
Một cậu bé mười một tuổi ở khu tập thể của một thành phố phía Bắc, khoảng giữa thập niên 1980, được mẹ giao đi mua thịt lần đầu. Mẹ cắt sẵn một ô phiếu thịt, kẹp cùng mấy tờ tiền lẻ, gấp làm tư, dặn cầm chặt và mua phần nào cũng được, miễn đừng để mất phiếu.
Cậu đi được nửa đường thì gặp đám bạn đang đá quả bóng bằng giấy bọc ni lông. Chơi một lúc, sờ vào túi thì chỉ còn tiền, ô phiếu đã rơi đâu mất. Cả đám chia nhau bò khắp ngõ, lật từng viên gạch, soi cả rãnh nước. Cuối cùng một đứa tìm thấy ô phiếu dính trong kẽ bậc thềm nhà bên, mép giấy đã ướt nhưng dấu đỏ vẫn còn nhìn rõ.
Cậu chạy tới quầy thịt khi hàng người đã ngắn, phần nạc đã hết, chỉ còn mấy miếng mỡ và xương. Về nhà, mẹ không mắng, chỉ đem mỡ thắng lấy nước mỡ, tóp mỡ rang mặn ăn cơm, xương thì ninh nồi canh rau. Bữa đó cả nhà ăn ngon, còn cậu bé thì nhớ cảm giác mất ô phiếu tới tận khi đã làm bố.
Những câu chuyện như thế rất phổ biến trong ký ức người lớn hôm nay. Nó cho thấy một ô giấy nhỏ có thể nặng tới mức nào với một đứa trẻ, và cũng cho thấy cái tài xoay xở của các bà mẹ: không có nạc thì có mỡ, không có thịt thì có xương, vẫn thành bữa cơm.
Vì sao tem phiếu dần biến mất
Tem phiếu tồn tại vì hàng hoá ít và được phân phối theo tiêu chuẩn. Từ khoảng cuối thập niên 1980, hàng hoá bán tự do ở chợ và cửa hàng nhiều dần lên, giá cung cấp và giá ngoài chợ xích lại gần nhau, nên cầm phiếu đi mua không còn lợi gì nhiều. Các loại phiếu thưa dần rồi thôi phát, mỗi địa phương một nhịp.
Với các gia đình, sự thay đổi này đến khá lặng lẽ. Không có buổi chia tay nào với hộp phiếu; chỉ là một ngày người mẹ nhận ra mình không cần mở hộp trước khi đi chợ nữa. Những tờ phiếu còn thừa nằm lại trong ngăn kéo, rồi theo những lần dọn nhà mà đi vào sọt giấy vụn.
Một thay đổi nhỏ nhưng rõ là thói quen tính toán. Nhiều người từng giữ phiếu vẫn giữ lối chi tiêu chặt chẽ, vẫn chia tiền vào từng phong bì cho từng khoản, vẫn để dành cho dịp lớn. Con cái đôi khi thấy bố mẹ "tiết kiệm quá", nhưng đó chính là dấu vết của những năm cầm phiếu, khi mỗi ô giấy đều phải được dùng đúng lúc.
Ngày nay còn thấy tem phiếu ở đâu, và vài câu đố
Tem phiếu thật giờ không còn dùng nhưng vẫn còn gặp được ở nhiều chỗ:
- Các phòng trưng bày, triển lãm về đời sống thời bao cấp, nơi tem phiếu được đặt cạnh sổ gạo, cái làn nhựa, chiếc xe đạp cũ.
- Bộ sưu tập của những người thích giấy tờ cũ, hay chia sẻ ảnh tem phiếu trong các nhóm hoài niệm.
- Ngăn kéo, album ảnh của ông bà, kẹp giữa những tấm ảnh đen trắng.
- Một số quán ăn trang trí theo phong cách thời bao cấp, có khi in lại tem phiếu làm phiếu gọi món cho vui.
- Câu đố 1: "Nhỏ như con tem, mỏng như lá lúa, không phải tiền mà thiếu thì không mua được" là gì? — Tờ tem phiếu.
- Câu đố 2: Muốn may bộ quần áo mới ngày ấy, ngoài tiền cần có thứ gì? — Phiếu vải.
- Câu đố 3: Phiếu thịt đến lượt mà hết nạc thì thường mua được gì? — Mỡ hoặc xương, về thắng mỡ, ninh canh.
Nếu nhà còn giữ tem phiếu, bạn có thể chụp ảnh, ghi kèm tên người được phát và năm ước chừng, rồi cất trong phong bì giấy khô. Một tờ phiếu cũ kèm vài dòng kể của bà sẽ có giá trị với con cháu hơn bất kỳ hiện vật mua lại nào.
Câu hỏi thường gặp
Tem phiếu là gì?
Tem phiếu là những ô giấy in tên mặt hàng, số lượng và thời hạn, phát theo tiêu chuẩn của từng người. Khi mua thịt, đường, vải, dầu hoả hay hàng tiêu dùng theo giá cung cấp, người mua phải nộp ô phiếu tương ứng kèm theo tiền.
Thời tem phiếu có những loại phiếu nào?
Các gia đình hay nhắc tới phiếu thịt, phiếu đường, phiếu vải, phiếu chất đốt, phiếu dầu hoả và phiếu hàng tiêu dùng như xà phòng, nước mắm. Ngoài ra có phiếu đặc biệt cho người ốm, sản phụ, trẻ sơ sinh hoặc phiếu mua đồ dùng lớn qua cơ quan.
Có phiếu mà không có tiền thì có mua được không?
Không. Tem phiếu chỉ cho quyền mua theo giá cung cấp, người mua vẫn phải trả tiền. Vì vậy người giữ phiếu trong nhà luôn phải tính cả hai thứ, có tháng đủ phiếu mà không đủ tiền để mua hết mọi mặt hàng.
Vì sao mỗi người trong nhà có mức phiếu khác nhau?
Mức phiếu phụ thuộc vào công việc, tuổi tác và nơi làm việc. Người làm việc nặng, trẻ nhỏ, người già hay người ốm có tiêu chuẩn riêng. Con số cụ thể khác nhau theo địa phương và từng năm, nên hỏi người trong nhà là cách chính xác nhất.
Tem phiếu bị bỏ từ khi nào?
Nhìn chung, các loại tem phiếu thưa dần và chấm dứt từ khoảng cuối thập niên 1980, khi hàng hoá bán tự do nhiều hơn. Mỗi địa phương và mỗi loại phiếu có thời điểm kết thúc hơi khác nhau, không có một ngày chung cho tất cả.
Giữ tem phiếu cũ thế nào cho bền?
Nên để tem phiếu trong phong bì giấy sạch hoặc túi giấy không axit, tránh ẩm, tránh nắng, không dán băng dính và không ép nhựa nóng. Ghi kèm tên người được phát, loại phiếu và năm ước chừng để câu chuyện không bị mất theo thời gian.