Xếp hàng mua hàng thời bao cấp là cảnh người dân thành thị đứng chờ, có khi từ lúc trời chưa sáng, trước cửa hàng bán thịt, dầu hoả, đậu phụ, gạo hay nước mắm theo tem phiếu; vì hàng ít và về không đều, ai tới trước thì mua được, tới sau dễ về tay không. Để khỏi đứng suốt mấy tiếng, người ta đặt viên gạch, cái nón, chiếc làn xuống đất thay cho mình.
Chuyện xếp hàng là một trong những ký ức chung nhất của người lớn từng sống ở phố những năm 1980. Bài này kể lại người ta xếp hàng mua gì, luật ngầm của viên gạch giữ chỗ, cách cả nhà chia ca, những âm thanh và câu chuyện bên lề hàng người, và vì sao cảnh ấy biến mất.
Xếp hàng mua gì, từ mấy giờ
Không phải mặt hàng nào cũng phải xếp hàng như nhau. Dựa trên lời kể của nhiều gia đình ở các thành phố phía Bắc, có thể hình dung như sau (giờ giấc chỉ là ước chừng, mỗi nơi một khác):
| Mặt hàng | Thường xếp lúc nào | Vật mang theo |
|---|---|---|
| Đậu phụ | Rất sớm, trước khi trời sáng | Cái bát, cái rổ nhỏ |
| Thịt lợn | Sáng sớm, khi có tin thịt về | Ô phiếu thịt, cái làn nhựa |
| Dầu hoả | Đầu đợt bán, có khi cả buổi | Can nhựa hoặc chai thuỷ tinh có nút |
| Gạo và phần độn | Đầu tháng, ngày cửa hàng mở bán | Sổ gạo, bao vải |
| Nước mắm | Khi có hàng về, không đều | Chai, cái can nhỏ, phễu |
| Than | Đợt phân phối theo phiếu chất đốt | Quang gánh, bao tải, xe cải tiến |
Điểm chung là không ai biết chắc hàng có về đúng ngày hay không. Tin "sáng mai có thịt" truyền qua hàng xóm từ tối hôm trước, và chỉ cần một người nói là cả ngõ chuẩn bị dậy sớm.
Cảnh xếp hàng cũng khác nhau theo nơi. Ở các thành phố, thị xã phía Bắc, hàng người trước cửa hàng mậu dịch là chuyện quen suốt nhiều năm. Ở các thành phố phía Nam, người ta nhớ cảnh xếp hàng chủ yếu trong khoảng sau năm 1975 tới cuối thập niên 1980, và bên cạnh vẫn có chợ ngoài để mua thêm nếu chịu giá cao. Còn ở nông thôn, phần lớn gia đình tự lo lương thực, thực phẩm từ ruộng vườn, nên ký ức xếp hàng của trẻ con làng quê thường gắn với những lần ra thị trấn mua dầu, mua muối hơn là chuyện hằng ngày.
Viên gạch, cái nón, chiếc làn: luật ngầm của hàng người
Viên gạch là người đứng thay. Ai tới trước đặt một viên gạch, một hòn đá, cái nón hoặc chiếc làn xuống vỉa hè, xếp nối đuôi nhau thành một hàng dài. Đồ vật ấy được hiểu là "có người", người chủ có thể về nhà nấu nướng rồi quay lại.
Vật giữ chỗ phải nhận ra được. Người ta hay đánh dấu viên gạch bằng một vệt vôi, buộc một sợi dây màu vào quai làn, hoặc dùng cái nón có vết vá riêng. Nhờ vậy khi quay lại không ai cãi được chỗ của mình.
Có người trông hàng. Thường có vài người đứng thật trong hàng để để mắt tới đám gạch đá. Ai lén đẩy viên gạch của người khác ra sau là bị cả hàng lên tiếng. Luật không viết ra đâu nhưng ai cũng thuộc.
Cửa mở thì phải có mặt. Gạch không mua hàng được. Khi cửa hàng mở, người giữ chỗ phải đứng vào đúng vị trí viên gạch của mình. Ai về muộn thì viên gạch bị gạt ra lề, mất lượt, và chẳng ai bênh.
Có những cuộc cãi nhau nho nhỏ. Hàng người dài, trời nóng, hàng ít, nên chuyện chen ngang, kẹp người quen vào giữa hàng thường gây to tiếng. Tuy vậy phần lớn người lớn kể lại với giọng cười hơn là giận, như chuyện của một thời ai cũng giống ai.
Cả nhà chia ca xếp hàng như thế nào
Với một gia đình đông con, xếp hàng là việc chung. Một buổi xếp hàng mua thịt hay dầu thường được tổ chức theo trình tự kiểu này:
- Tối hôm trước, người lớn nghe tin có hàng, bàn xem ai đi. Phiếu, tiền, đồ đựng được chuẩn bị sẵn để ở đầu giường.
- Gần sáng, người dậy sớm nhất, thường là bà hoặc bố trước giờ đi làm, ra đặt viên gạch và đứng giữ chỗ một lúc.
- Khi trời sáng hẳn, đứa con lớn ra thay để người lớn về chuẩn bị đi làm. Đứa trẻ được dặn đứng sát người phía trước, không rời đi đâu.
- Gần giờ mở cửa, mẹ tranh thủ tới, cầm phiếu và tiền, đứng vào chỗ. Đứa con lúc này có thể chạy về ăn sáng rồi đi học.
- Nếu hàng quá dài, có nhà còn xếp hai chỗ: một người đứng hàng mua thịt, một người đứng hàng mua đậu ở cửa hàng gần đó.
- Mua xong, người mua mang hàng về, kể cho cả nhà nghe hôm nay được phần nào, ai đứng trước ai đứng sau, có chuyện gì lạ.
Nhờ chia ca kiểu này mà nhiều đứa trẻ thời ấy biết dậy sớm từ rất bé. Có người lớn bây giờ vẫn tự hào kể mình từng giữ chỗ giỏi đến mức được cả khu nhờ.
Âm thanh, mùi và những chuyện bên lề hàng người
Hàng người lúc sáng sớm có những âm thanh rất riêng: tiếng guốc gỗ, dép nhựa lẹp xẹp trên vỉa hè; tiếng ho khan của các cụ trong sương lạnh; tiếng can nhựa va vào nhau lộc cộc khi hàng dầu dịch lên một chút. Khi cửa hàng sắp mở, có tiếng then cửa sắt kéo ken két, cả hàng người tự nhiên im bặt rồi nhao lên.
Mùi thì tuỳ mặt hàng. Hàng dầu hoả có mùi dầu ngai ngái bám vào tay, vào áo, cả buổi không hết. Hàng đậu phụ có mùi đậu nóng, hơi chua của nước tương. Hàng thịt có mùi tanh nhẹ của sạp gỗ và nước rửa thớt. Hàng than thì ai đứng lâu cũng lem mặt.
Hàng người cũng là nơi trao đổi tin tức. Người ta kể nhau nghe nhà ai sắp có đám cưới, đứa nào thi đỗ, cửa hàng nào sắp có vải. Có người đan len, có người bóc lạc, có người đọc sách mỏng mang theo, có trẻ con ngồi chơi ô ăn quan bằng sỏi trên vỉa hè cho đỡ buồn.
Ngày nay ít nơi tìm lại được cảm giác ấy. Gần giống nhất có lẽ là cảnh xếp hàng mua bánh trung thu ở một tiệm nổi tiếng, hay xếp hàng làm giấy tờ, nhưng tâm thế đã khác: người xếp hàng hôm nay biết chắc sẽ mua được, còn người xếp hàng ngày ấy thì không.
Chuyện cô bé tám tuổi đi giữ chỗ mua đậu phụ
Hình dung một cô bé tám tuổi ở một thành phố phía Bắc, khoảng đầu thập niên 1980. Bốn giờ sáng, bà khẽ lay dậy, đưa cái bát sắt tráng men có quai và dặn: đặt bát xuống chỗ cái cột điện, ngồi chờ, ai hỏi thì nói có người rồi.
Ngoài đường còn tối, chỉ có ánh đèn vàng của hàng đậu. Trước cô bé đã có hơn chục cái bát, cái rổ xếp thành hàng. Cô ngồi bó gối trên bậc thềm, thấy lạnh, kéo cổ áo len lên che miệng. Một bác hàng xóm đi ngang, cho cô một củ khoai luộc còn ấm.
Gần sáu giờ, hàng đậu bắt đầu bán. Bà tới, cầm tiền đứng vào chỗ cái bát. Đến lượt thì mỗi nhà chỉ được mấy bìa đậu, bà lấy đủ phần, đặt vào bát. Cô bé ôm bát đậu nóng về, hai bàn tay ấm lên, và trong ký ức của cô, bìa đậu sáng hôm ấy là bìa đậu ngon nhất đời.
Nhiều năm sau, khi đã làm mẹ, cô vẫn kể chuyện này cho con. Đứa con hỏi sao không mua đậu ở siêu thị cho nhanh. Câu trả lời của cô cũng là câu trả lời của cả một thế hệ: hồi ấy không có chỗ nào khác để mua.
Ngày xưa và bây giờ: cùng là mua đồ ăn sáng
Đặt hai buổi sáng cạnh nhau sẽ thấy rõ sự khác biệt. Một gia đình hôm nay và một gia đình những năm 1980 cùng mua thịt, đậu cho bữa trưa:
| Việc | Thời tem phiếu | Bây giờ |
|---|---|---|
| Biết có hàng hay không | Nghe hàng xóm báo tin từ tối hôm trước | Hàng có sẵn mỗi ngày ở chợ, siêu thị, cửa hàng |
| Giờ đi mua | Từ tờ mờ sáng, xếp hàng chờ mở cửa | Lúc nào tiện, có khi đặt qua điện thoại |
| Người đi mua | Cả nhà chia ca, trẻ con giữ chỗ | Một người, đi một lúc là xong |
| Được chọn phần nào | Đến lượt còn gì mua nấy | Chọn thoải mái từng miếng |
| Thứ cần mang | Tiền, phiếu, đồ đựng riêng | Tiền hoặc thẻ, túi có sẵn |
So sánh này không nhằm khen chê. Nó chỉ giúp người trẻ hiểu vì sao ông bà, cha mẹ quý từng miếng thịt, giữ thói quen mua dự phòng, và vì sao câu "đi xếp hàng" lại mang nhiều cảm xúc với họ đến vậy.
Vì sao hết cảnh xếp hàng, và vài câu đố
Cảnh xếp hàng dài thưa dần từ khoảng cuối thập niên 1980, khi hàng hoá bán tự do nhiều hơn, chợ đầy đủ hơn và tem phiếu không còn cần. Người ta không cần dậy sớm giữ chỗ nữa, viên gạch trở về đúng việc của nó là xây nhà. Cửa hàng không còn hàng người trước cửa, người bán cũng bắt đầu mời chào khách thay vì để khách chờ. Để nhớ lại, bạn thử mấy câu đố sau với người lớn trong nhà:
- "Không biết nói, không biết đi, mà đứng xếp hàng thay người" là gì? — Viên gạch giữ chỗ.
- Muốn mua dầu hoả ngày ấy phải mang theo những gì? — Phiếu dầu, tiền và một cái can hoặc chai có nút.
- Vì sao phải đi mua đậu phụ từ lúc trời chưa sáng? — Vì đậu làm có hạn, bán hết sớm, tới muộn là hết.
- Khi cửa hàng mở mà người giữ chỗ chưa tới thì sao? — Vật giữ chỗ bị gạt ra, mất lượt.
- Đứng chờ lâu, người lớn hay làm gì cho đỡ phí thời gian? — Đan len, bóc lạc, kể chuyện, nghe tin tức hàng xóm.
Nếu ông bà kể thêm được chuyện gì, bạn nên ghi lại. Những chi tiết như cái bát men có quai, củ khoai luộc của bác hàng xóm chính là thứ làm nên ký ức của một gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thời bao cấp phải xếp hàng mua hàng?
Vì hàng hoá ít, về không đều và được bán theo tem phiếu với số lượng có hạn. Ai tới trước thì mua được phần tốt hoặc còn hàng, tới sau có khi hết. Vì vậy người dân phải đến sớm và đứng chờ trước giờ cửa hàng mở.
Viên gạch giữ chỗ là gì?
Đó là cách người xếp hàng đặt một viên gạch, hòn đá, cái nón hoặc chiếc làn xuống đất thay cho mình trong hàng. Ai cũng hiểu vật đó là "có người", nhưng khi cửa hàng mở, người giữ chỗ phải đứng vào đúng vị trí thì mới được mua.
Ngày xưa hay phải xếp hàng mua những gì?
Những mặt hàng hay phải xếp hàng là đậu phụ, thịt lợn, dầu hoả, gạo và phần độn, nước mắm, than. Mỗi loại có giờ xếp và đồ đựng riêng, như can nhựa cho dầu, bát hoặc rổ cho đậu phụ, bao vải cho gạo.
Trẻ con có phải đi xếp hàng không?
Ở nhiều gia đình đông con, trẻ con được giao giữ chỗ trong hàng, nhất là lúc sáng sớm trước giờ học, để người lớn tranh thủ nấu nướng hoặc chuẩn bị đi làm. Người lớn tới thay khi gần tới lượt mua và cầm phiếu, tiền.
Cảnh xếp hàng mua hàng kết thúc khi nào?
Cảnh xếp hàng dài trước cửa hàng thưa dần từ khoảng cuối thập niên 1980, khi hàng hoá được bán tự do nhiều hơn và tem phiếu không còn cần thiết. Nhịp thay đổi ở mỗi thành phố, mỗi loại hàng có khác nhau đôi chút.