ThanQuen.comThân Quen
Đời sống thời tem phiếu

Cơm độn ngày xưa: bát cơm lẫn khoai, sắn, ngô, bo bo của những năm thiếu gạo

Cơm độn ngày xưa là cơm nấu lẫn khoai, sắn, ngô, bo bo hay mì sợi cho đủ no khi gạo không đủ. Tả bát cơm, cách nấu, các kiểu độn theo vùng và chuyện mâm cơm.

Steam rising from a blackened pot on a clay stove as a grandmother stirs rice with chunks of sweet potato, low kitchen viewpoint, smoky amber light

Cơm độn ngày xưa là cơm nấu lẫn với khoai lang, sắn, ngô, bo bo, mì sợi hoặc những thứ củ hạt khác để bát cơm đầy hơn khi gạo không đủ cho cả nhà; trong nồi, phần gạo trắng có khi chỉ là những hạt lấm tấm giữa khoai sắn. Cơm độn có ở cả thành phố lẫn nông thôn, nhiều nhất trong những năm gạo khan, những tháng giáp hạt.

Người lớn bây giờ nhắc tới cơm độn thường kèm một nụ cười lẫn chút ngậm ngùi: củ khoai ngọt bùi, hạt bo bo dai nhách, cái thói quen nhường phần gạo cho trẻ con. Bài này tả bát cơm độn, các kiểu độn khác nhau, cách nấu một nồi cơm độn, mâm cơm gia đình, khác biệt giữa các vùng và vì sao cơm độn rời khỏi bữa ăn hằng ngày.

Bát cơm độn trông thế nào, ăn ra sao

Một bát cơm độn khoai lang nhìn từ trên xuống có màu loang lổ: những miếng khoai vàng hoặc tím nhạt to bằng đốt ngón tay nằm xen giữa hạt cơm trắng đục. Khoai chín nhừ thì vỡ ra, nhuộm cơm thành màu vàng nhạt và làm cả bát có vị ngọt nhẹ. Cầm bát lên thấy nặng hơn bát cơm trắng, vì khoai đặc và chắc.

Cơm độn sắn thì khác. Sắn khô ngâm rồi đồ cùng gạo có màu trắng đục hơi xám, sợi sắn dai, nhai lâu mới mềm, có mùi hơi hăng rất riêng mà ai từng ăn đều nhận ra. Cơm độn ngô có những hạt ngô vàng vỡ, giòn sần sật dưới răng. Cơm độn bo bo thì đỏ nâu, hạt bo bo tròn, cứng, nấu chưa đủ lâu thì nhai như nhai sỏi nhỏ.

Mùi nồi cơm độn khi mở vung cũng khác nồi cơm trắng. Có mùi ngọt của khoai, mùi bùi của ngô, có khi lẫn mùi khét nhẹ ở đáy nồi vì độn dễ cháy. Với trẻ con, mở vung ra thấy nhiều trắng hay nhiều vàng là đoán được hôm nay ăn no kiểu gì.

Ăn cơm độn cần một chút kỹ thuật. Đũa phải gắp khéo vì khoai sắn trơn, dễ rơi. Nhiều đứa trẻ có thói quen lựa cơm trắng ăn trước, để khoai lại sau, hoặc ngược lại, ăn hết khoai trước cho "xong việc". Nước canh rau chan vào giúp bát cơm độn dễ trôi hơn.

Các kiểu độn quen thuộc và cách sơ chế

Mỗi nhà, mỗi vùng độn một kiểu, tuỳ thứ có sẵn. Bảng sau gom những kiểu độn hay được kể lại:

Thứ độnSơ chế trước khi nấuCảm giác khi ăn
Khoai lang tươiGọt vỏ, thái miếng vừa, rửa sạch nhựaNgọt, bùi, mềm, dễ ăn nhất
Sắn tươi hoặc sắn khôBóc vỏ, ngâm kỹ nhiều nước, thái hoặc bàoDai, hơi hăng, no lâu
Ngô hạtXay vỡ hoặc ngâm cho mềm, có nơi nấu riêng trướcSần sật, thơm, hơi khô
Bo boNgâm qua đêm, ninh rất lâu cho nở bungDai, cứng nếu nấu thiếu lửa
Mì sợi khôBẻ vụn, cho vào khi cơm gần cạn nướcBết, dính, trẻ con lại thích
Khoai tây, khoai mônGọt, thái hạt lựuBở, hơi nhạt, hợp chan canh

Ngoài những thứ trên, có nhà độn thêm rau, lá, củ từ, củ mài khi tới mùa. Ở nông thôn, độn gì phụ thuộc vào thứ vừa thu hoạch được trên ruộng nương nhà mình, nên mỗi mùa bát cơm độn lại đổi màu.

Nấu một nồi cơm độn khoai như thế nào

Nấu cơm độn khó hơn nấu cơm trắng vì gạo và độn chín ở tốc độ khác nhau. Một cách nấu nhiều bà mẹ thời ấy dùng trên bếp củi, bếp rơm như sau:

  1. Vo gạo, nhặt sạn, để ráo. Khoai gọt vỏ, thái miếng vừa ăn, rửa qua nước cho bớt nhựa.
  2. Xếp khoai xuống đáy nồi trước, vì khoai lâu chín hơn và chịu được lửa đáy, đỡ cho gạo khỏi cháy.
  3. Đổ gạo lên trên khoai, san đều. Đổ nước ít hơn khi nấu cơm trắng một chút, vì khoai cũng ra nước.
  4. Đun lửa to cho sôi, thỉnh thoảng mở vung đảo nhẹ một lượt cho nước đều. Khi nước cạn gần bằng mặt cơm thì rút bớt củi.
  5. Vùi nồi vào tro nóng hoặc để lửa thật nhỏ cho cơm chín đều, khoai nhừ. Lúc này mùi khoai bắt đầu lan khắp bếp.
  6. Trước khi xới, dùng đũa cả đảo cho khoai và cơm lẫn đều, hoặc xới riêng phần trên nhiều cơm cho người cần, phần dưới nhiều khoai cho người khác.

Với bo bo hay sắn khô, phải ninh hoặc ngâm riêng từ trước, có khi cả tối hôm trước, rồi mới cho vào nồi cùng gạo. Nhà nào nấu vội thì cả nhà nhai mỏi hàm, và câu "bo bo chưa chín" trở thành chuyện đùa trong bữa.

Mâm cơm độn và chuyện nhường phần gạo

Điều nhiều người con nhớ nhất về cơm độn không phải vị khoai mà là cách bố mẹ xới cơm. Người mẹ đảo nồi, rồi lặng lẽ xới cho con nhỏ phần nhiều hạt trắng, phần mình và chồng thì nhiều khoai. Có nhà ông bà nhường hẳn cơm trắng cho cháu, bảo "bà thích khoai". Lớn lên những đứa trẻ ấy mới hiểu câu đó không hẳn là thật.

Mâm cơm thường rất giản dị: một nồi cơm độn, một bát canh rau, một đĩa rau luộc, có khi một đĩa lạc rang muối, vài quả cà muối, một bát nước mắm pha loãng. Hôm nào có thêm mấy miếng thịt hay con cá là bữa đặc biệt. Cơm độn no lâu, nên dù thức ăn ít, bữa cơm vẫn giữ được người lớn đi làm cả buổi.

Trẻ con có những trò riêng với cơm độn. Đứa này đổi khoai lấy cơm của đứa kia, đứa thì nhặt hết hạt bo bo ra mép bát xếp thành hình, bị bố lườm mới chịu ăn. Có đứa lén lấy miếng cháy khoai dưới đáy nồi, thứ ngọt và giòn mà người lớn ít ai tranh.

Hãy hình dung một gia đình năm người ở một vùng trung du phía Bắc, tháng giáp hạt khoảng đầu thập niên 1980. Nồi cơm chiều nay độn sắn nhiều hơn gạo. Người mẹ xới cho đứa út bát cơm trắng nhất, đứa út thì len lén gắp một miếng sắn bỏ sang bát mẹ vì nghe bảo mẹ thích. Cả nhà cười. Chuyện nhỏ như thế được kể lại trong các buổi giỗ, buổi họp mặt, mỗi người kể một kiểu, nhưng ai cũng nhớ.

Mỗi vùng độn một kiểu

Đồng bằng và trung du phía Bắc hay độn khoai, sắn, ngô. Những tháng giáp hạt trước vụ lúa mới, nhiều gia đình nông thôn độn khoai lang, sắn hoặc ngô tuỳ thứ có trên ruộng. Ở thành phố, phần độn đến từ cửa hàng lương thực nên thường là mì sợi, bột mì, bo bo.

Miền Trung đất hẹp, nhiều vùng cát cằn, khoai sắn là cái nền. Ở nhiều làng ven biển và vùng đồi miền Trung, khoai lang, sắn trồng được trên đất cát nên bữa cơm độn khoai sắn quen thuộc, có nơi còn ăn khoai sắn thay hẳn một bữa. Khoai khô, sắn khô được phơi để dành qua mùa mưa.

Vùng núi quen với ngô. Ở nhiều vùng núi phía Bắc, ngô từ lâu đã là lương thực chính, gạo thì ít. Bữa ăn ở đó có những món làm từ bột ngô đồ chín, nên khái niệm "độn" cũng khác: có khi gạo mới là thứ ăn thêm.

Phía Nam gọi sắn là khoai mì. Ở phía Nam, gạo nhiều hơn nên cơm độn ít phổ biến ở nông thôn đồng bằng. Tuy vậy, người thành thị phía Nam vẫn có những năm ăn cơm độn bo bo, khoai mì, khoai lang, nhất là trong khoảng sau năm 1975 tới cuối thập niên 1980.

Đừng quy cả nước một kiểu. Vì sự khác nhau lớn như vậy, khi nghe ai kể về cơm độn, nên hỏi thêm họ sống ở đâu, năm nào. Cùng chữ "cơm độn" nhưng bát cơm của người phố và người làng, người đồng bằng và người miền núi rất khác nhau.

Vì sao cơm độn biến mất, ngày nay còn gặp ở đâu

Cơm độn rời khỏi bữa ăn hằng ngày khi gạo đủ ăn. Từ khoảng cuối thập niên 1980 sang thập niên 1990, sản lượng lúa tăng và gạo bán tự do khắp nơi, gia đình nào cũng mua được gạo trắng với số lượng mình cần. Khoai sắn trở lại đúng chỗ của nó: món luộc ăn sáng, món quà chiều, món ăn chơi.

Trong nhiều năm, người lớn không muốn nhắc tới cơm độn, vì nó gắn với những ngày thiếu thốn. Về sau, khi đã đủ đầy, cơm độn lại xuất hiện dưới dạng khác. Nhiều quán ăn theo phong cách thời bao cấp có món cơm độn khoai trong thực đơn, phục vụ trong bát sắt tráng men, khay nhôm, để khách nhớ lại hoặc để người trẻ tò mò thử.

Ở nhà, không ít gia đình thỉnh thoảng nấu cơm độn khoai lang vì thích vị ngọt bùi, hoặc để con cháu biết bữa cơm của ông bà ngày xưa ra sao. Bạn có thể thử nấu một nồi nhỏ theo các bước ở trên, dùng khoai lang và gạo tẻ, rồi ngồi ăn cùng ông bà. Bữa cơm ấy thường mở ra nhiều câu chuyện hơn mọi tấm ảnh cũ.

So với bây giờ, cơm độn hôm nay là lựa chọn, còn cơm độn ngày xưa là cách xoay xở. Cùng một nồi khoai và gạo, nhưng người ăn hôm nay có thể dừng khi thấy đủ, còn người ăn ngày ấy thường ăn tới hạt cuối cùng. Hiểu được khác biệt ấy, bạn sẽ thấy vì sao nhiều ông bà vẫn nhắc con cháu đừng bỏ thừa cơm.

Bạn còn nhớ: đố vui quanh nồi cơm độn

Vài câu đố để hỏi nhau trong bữa cơm gia đình:

  • "Hạt tròn đỏ nâu, nấu lâu mới mềm, ăn vào nhai mỏi" là hạt gì? — Hạt bo bo.
  • Vì sao khi nấu cơm độn khoai, khoai được xếp xuống đáy nồi? — Vì khoai lâu chín hơn gạo và đỡ cho cơm khỏi cháy.
  • Ở phía Nam, sắn thường được gọi là gì? — Khoai mì.
  • Phần ngon nhất mà trẻ con hay tranh dưới đáy nồi cơm độn khoai là gì? — Miếng cháy khoai giòn ngọt.
  • Tháng nào trong năm nông thôn hay ăn độn nhiều nhất? — Những tháng giáp hạt, trước khi thu hoạch vụ lúa mới.

Một gợi ý nhỏ cho buổi họp mặt: mời mỗi người lớn kể một kiểu độn nhà mình từng ăn. Thường sẽ có người nhớ tới những thứ rất lạ mà người khác chưa từng nghe, và đó là cách hay để con cháu hiểu bữa cơm của ông bà khác nhau theo từng vùng.

Câu hỏi thường gặp

Cơm độn là gì?

Cơm độn là cơm nấu lẫn với khoai lang, sắn, ngô, bo bo, mì sợi hoặc các loại củ hạt khác để nồi cơm nhiều hơn khi gạo không đủ. Kiểu độn tuỳ thứ có sẵn trong nhà, theo mùa và theo vùng, nên mỗi gia đình mỗi khác.

Bo bo là gì?

Bo bo là cách gọi quen của một loại hạt ngũ cốc tròn nhỏ, màu nâu đỏ, vỏ cứng, từng được bán kèm trong phần lương thực ở thành phố. Hạt bo bo phải ngâm và ninh rất lâu mới nở mềm, nhiều nhà xay ra bột hoặc nấu chung với gạo.

Nấu cơm độn khoai thế nào cho ngon?

Nên xếp khoai đã thái miếng xuống đáy nồi, đổ gạo lên trên, cho nước ít hơn cơm trắng một chút, đun sôi rồi hạ lửa nhỏ cho chín đều. Khi xới thì đảo nhẹ cho khoai và cơm lẫn vào nhau, phần cháy khoai dưới đáy rất thơm.

Thời nào người Việt ăn cơm độn nhiều nhất?

Cơm độn quen thuộc nhất với nhiều gia đình trong những năm gạo khan, đặc biệt thập niên 1980 và những tháng giáp hạt ở nông thôn. Mức độ khác nhau theo vùng và theo hoàn cảnh từng nhà, không phải nơi nào cũng giống nhau.

Miền Nam có ăn cơm độn không?

Có, nhưng ít phổ biến hơn ở nông thôn đồng bằng vì gạo nhiều. Người thành thị phía Nam vẫn có những năm ăn cơm độn bo bo, khoai mì, khoai lang, nhất là khoảng sau năm 1975 tới cuối thập niên 1980, theo lời kể của nhiều gia đình.

Ngày nay ăn cơm độn ở đâu?

Bạn có thể gặp cơm độn khoai trong thực đơn của một số quán ăn trang trí theo phong cách thời bao cấp, hoặc tự nấu ở nhà bằng gạo tẻ và khoai lang. Nhiều gia đình nấu lại món này vào dịp họp mặt để con cháu biết bữa cơm ngày xưa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138