Sổ gạo ngày xưa, gọi đầy đủ là sổ mua lương thực, là cuốn sổ nhỏ cấp cho mỗi hộ ở thành phố và thị xã, ghi tên chủ hộ, số người trong nhà và phần lương thực mỗi người được mua trong tháng; cầm sổ ra cửa hàng lương thực của khu phố thì mới đong được gạo theo giá cung cấp. Phần mua theo sổ không phải lúc nào cũng toàn gạo, nhiều tháng có kèm mì sợi, bột mì, bo bo hay khoai sắn, người ta quen gọi là phần độn.
Với nhiều gia đình thành thị những năm 1980, mất sổ gạo là chuyện lớn hơn mất ví. Bài này tả lại cuốn sổ trông ra sao, một tháng đong gạo diễn ra thế nào, phần độn gồm những gì, vì sao nông thôn không dùng sổ, cuốn sổ được cất giữ ra sao, và vì sao nó lặng lẽ rời khỏi đời sống từ khoảng cuối thập niên 1980.
Cuốn sổ gạo trông thế nào khi cầm trên tay
Mẫu sổ thay đổi theo nơi và theo từng đợt cấp lại, nên không có một hình dáng duy nhất. Điểm chung mà người từng cầm nhớ được là một cuốn sổ mỏng, khổ nhỏ hơn quyển vở học trò, bìa giấy cứng hơn ruột một chút, thường màu nâu, xanh nhạt hoặc vàng nhạt. Gáy sổ khâu chỉ hoặc đóng ghim, dùng lâu thì ghim gỉ, để lại vệt nâu trên mép giấy.
Trang đầu ghi tên chủ hộ, địa chỉ khu phố, số nhân khẩu và từng người trong nhà cùng mức được mua. Các trang sau kẻ ô theo tháng. Mỗi lần đong gạo, người bán ghi số cân đã mua, ký tắt hoặc đóng dấu vào ô của tháng đó. Mực dấu đỏ hoặc tím, đóng lâu ngày thì loang ra, chồng lên nhau thành những vệt mờ khó đọc.
Sổ dùng nhiều năm nên bìa quăn góc, có nhà bọc thêm một lớp giấy xi măng hoặc giấy báo cũ bên ngoài, giống cách học trò bọc vở. Cầm cuốn sổ lâu năm, ngón tay cảm thấy giấy mềm đi, mép trang xơ như vải. Mùi của nó là mùi giấy cũ lẫn chút mùi cám gạo, vì sổ luôn đi cùng cái bao đựng gạo.
Trong nhà, cuốn sổ thường nằm ở một chỗ cố định: ngăn kéo bàn, hộp sắt cũ trên nóc tủ, hoặc túi áo trong của người đi đong. Trẻ con biết nó quan trọng vì mỗi lần cầm ra là người lớn dặn đi dặn lại, nhưng ít khi được tự tay giữ.
Một tháng đong gạo theo sổ diễn ra ra sao
Mỗi nơi tổ chức một khác, nhưng nhịp đong gạo của một gia đình thành thị thường đi theo trình tự quen thuộc dưới đây:
- Đầu tháng, cửa hàng lương thực của khu phố báo đợt bán mới. Tin truyền miệng giữa hàng xóm hoặc qua tổ dân phố, ai nghe trước thì báo cho nhà bên cạnh.
- Người đi đong, thường là mẹ hoặc bà, có khi là đứa con lớn, chuẩn bị sổ, tiền lẻ đúng mức và một cái bao vải hoặc bao tải nhỏ đã giũ sạch.
- Ra cửa hàng từ sớm để xếp hàng. Đến lượt thì đưa sổ qua ô cửa hoặc qua quầy, người bán xem tháng nào còn được mua, mua bao nhiêu.
- Người bán báo tháng này được bao nhiêu phần gạo, bao nhiêu phần độn. Gia đình không được chọn: cửa hàng có gì thì bán theo cơ cấu đó.
- Gạo được xúc lên bàn cân đĩa, đổ qua cái phễu tôn vào miệng bao. Người mua đứng nhìn kim cân, có người nhẩm theo từng lạng.
- Người bán ghi số vào sổ, ký hoặc đóng dấu, trả sổ. Người mua kiểm lại ô vừa ghi trước khi rời quầy, vì ghi nhầm là mất phần.
- Mang gạo về, đổ vào chum, vại hoặc thùng có nắp. Phần độn để riêng vì mỗi thứ nấu một kiểu.
Nếu tháng đó bận hoặc cửa hàng hết hàng, có nơi cho mua dồn sang đầu tháng sau, có nơi thì không. Chính vì không chắc chắn nên nhiều nhà cố đong ngay đợt đầu, dù phải dậy rất sớm.
Phần độn trong sổ gạo: mỗi thứ nấu một kiểu
Phần độn khác nhau theo nơi và theo năm. Bảng dưới đây gom những thứ người lớn hay kể lại, kèm cách các gia đình thường xoay xở với từng thứ:
| Thứ được bán kèm | Trông và cầm thế nào | Thường được nấu ra sao |
|---|---|---|
| Gạo | Hạt ngắn, có tháng lẫn nhiều tấm và thóc, phải nhặt sạn trước khi vo | Nấu cơm, có nhà nấu cháo loãng để kéo dài phần gạo |
| Mì sợi khô | Bó sợi dài màu ngà, giòn, gãy vụn khi để lâu | Luộc rồi xào với rau, hoặc nấu chung nồi cơm |
| Bột mì | Bột trắng mịn đựng trong túi, dễ bị mọt nếu để ẩm | Nặn bánh hấp, bánh rán, có nhà làm mì cắt tay |
| Bo bo | Hạt tròn nhỏ màu nâu đỏ, vỏ cứng | Ninh rất lâu cho nở rồi trộn vào cơm, có nơi xay ra bột |
| Khoai, sắn khô | Lát khô màu trắng đục, gõ kêu cốc cốc | Ngâm nước rồi đồ chung với gạo, hoặc luộc ăn riêng |
Cách quy đổi giữa phần gạo và phần độn mỗi nơi tính một kiểu, nên ở đây không ghi con số cụ thể. Điều người lớn nhớ rõ nhất không phải tỉ lệ mà là cảm giác mở bao ra và đoán tháng này "được nhiều gạo hay nhiều độn". Một tháng nhiều gạo trắng là cả nhà vui ra mặt.
Một buổi sáng đi đong gạo cùng mẹ
Hãy hình dung một buổi sáng mùa đông ở một thị xã phía Bắc, khoảng giữa thập niên 1980. Trời còn tối, mẹ gọi đứa con gái mười tuổi dậy, đưa cho cái bao vải và dặn cầm chắc. Cuốn sổ thì mẹ giữ, nhét trong túi áo bông, cài thêm một cái kim băng ở miệng túi.
Cửa hàng lương thực là một gian nhà cấp bốn có ô cửa sổ song sắt. Trước cửa đã có một hàng người, mỗi người một chiếc nón, cái làn hoặc viên gạch đặt dưới đất để giữ chỗ. Con bé đứng giữ chỗ cho mẹ, mẹ tranh thủ chạy về nhóm bếp. Ngồi lâu, nó nghe được đủ chuyện của các bà các cô: nhà ai có con đi xa, chợ nào có cá rẻ, tháng này đoán là độn bo bo.
Khi cửa mở, hàng người dồn lên. Mẹ quay lại vừa kịp. Đến lượt, người bán đọc to "tháng này bốn phần gạo một phần mì". Con bé nhìn hạt gạo chảy qua phễu vào bao, thấy những hạt thóc lẫn bên trong và biết tối nay mình sẽ được giao nhặt sạn.
Trên đường về, bao gạo đặt trên gác ba ga xe đạp, con bé đi bộ bên cạnh giữ cho khỏi đổ. Đó là một buổi sáng bình thường, nhưng nhiều người lớn bây giờ kể lại vẫn nhớ đúng mùi khói bếp than lẫn mùi gạo mới trong cái lạnh sớm.
Thành phố, nông thôn, phía Bắc, phía Nam khác nhau thế nào
Sổ gạo chủ yếu là chuyện của người ăn lương và dân thành thị. Người làm nhà nước, công nhân, bộ đội, học sinh nội trú và gia đình họ ở thành phố, thị xã thường được cấp sổ hoặc phiếu lương thực. Họ không trồng lúa nên cần một đường mua gạo đều đặn mỗi tháng.
Ở nông thôn, gạo đến từ ruộng và từ phần chia của hợp tác xã. Phần lớn nông dân miền Bắc thời ấy làm trong hợp tác xã, cuối vụ được chia thóc theo công điểm. Họ không cầm sổ gạo đi đong như người phố, nhưng lại lo chuyện thóc chia có đủ ăn tới vụ sau hay không.
Ở phía Bắc, sổ gạo có mặt lâu hơn. Chế độ phân phối lương thực theo sổ, theo phiếu đã quen thuộc với người thành thị phía Bắc từ trước thập niên 1980, nên trong ký ức nhiều gia đình ở các thành phố, thị xã phía Bắc, cuốn sổ là thứ có mặt từ thời ông bà.
Ở phía Nam, cuốn sổ gắn với khoảng thời gian ngắn hơn. Người thành thị phía Nam chủ yếu nhớ sổ gạo, phiếu mua hàng trong khoảng từ sau năm 1975 tới cuối thập niên 1980, và ở đó chợ, hàng ngoài vẫn sôi động song song, nên cảm giác về cuốn sổ cũng khác.
Mỗi gia đình một mức, không nhà nào giống nhà nào. Mức được mua phụ thuộc vào công việc và tuổi của từng người trong hộ. Một nhà có người làm việc nặng, có trẻ nhỏ, có người già sẽ có cơ cấu khác hẳn nhà bên cạnh. Vì vậy so sổ gạo giữa hai nhà là chuyện người lớn hay làm khi ngồi nói chuyện.
Giữ sổ như giữ của: chuyện mất sổ, chuyển sổ
Cuốn sổ gạo gắn với hộ khẩu. Chuyển nhà sang khu khác, có người đi học xa, có con mới sinh hay có người mất, đều phải làm thủ tục cắt hoặc thêm tên trong sổ. Người đi học, đi công tác dài ngày thường phải cắt khẩu phần ở nhà và mang theo giấy chứng nhận để mua lương thực ở nơi mới. Câu "đã cắt gạo chưa" vì thế là câu hỏi quen thuộc trước mỗi chuyến đi xa.
Mất sổ thì phiền hơn nhiều. Gia đình phải báo với tổ dân phố, làm đơn xin cấp lại, chờ xác nhận, và trong thời gian chờ có thể lỡ đợt mua trong tháng. Bởi thế người lớn giữ sổ rất kỹ: gói trong túi ni lông, kẹp giữa hai tờ bìa, cất cùng chỗ với giấy tờ nhà. Có nhà cẩn thận tới mức chỉ một người được phép cầm sổ ra khỏi nhà.
So với bây giờ, cảm giác này giống như việc bạn giữ thẻ căn cước hay thẻ ngân hàng, nhưng nặng hơn, vì cuốn sổ trực tiếp quyết định bữa cơm của cả nhà tháng đó. Khi kể lại, nhiều người lớn vẫn nhớ đúng chỗ bố mẹ cất sổ, chi tiết đến cái hộp, cái ngăn, dù đã mấy chục năm trôi qua.
Vì sao sổ gạo dần biến mất, ngày nay còn gặp ở đâu
Từ khoảng cuối thập niên 1980, gạo và nhiều mặt hàng được bán tự do ngày càng nhiều ngoài chợ và cửa hàng. Khi người ta có thể mua gạo bất cứ lúc nào với số lượng tuỳ ý, cuốn sổ mất dần lý do tồn tại. Cửa hàng lương thực khu phố chuyển sang bán như một cửa hàng bình thường, rồi nhiều nơi đóng cửa, gian nhà được dùng vào việc khác.
Phần lớn sổ gạo bị bỏ đi, đốt cùng giấy loại hoặc bán cho người thu mua giấy vụn. Một số gia đình giữ lại vì tiếc, kẹp trong album ảnh hoặc cất cùng giấy tờ cũ. Ngày nay bạn có thể gặp sổ gạo thật trong các phòng trưng bày về đời sống thời bao cấp, trong các cuộc triển lãm ảnh và hiện vật, ở nhà những người thích sưu tầm giấy tờ cũ, và ở một số quán cà phê, nhà hàng trang trí theo phong cách thập niên 1980.
Nếu nhà bạn còn một cuốn, cách giữ tốt là để trong túi giấy không axit hoặc phong bì giấy sạch, tránh ẩm, tránh ánh nắng, không dán băng dính lên trang rách. Quan trọng hơn là ghi lại câu chuyện đi kèm: ai trong nhà đi đong, cửa hàng ở đâu, tháng nào nhớ nhất. Cuốn sổ không kèm chuyện chỉ là tờ giấy cũ; kèm chuyện thì thành kỷ vật của cả họ.
Bạn còn nhớ: vài câu đố về sổ gạo
Mấy câu đố dưới đây hợp để hỏi bố mẹ, ông bà trong bữa cơm, xem ai còn nhớ nhiều hơn:
- "Không phải sách, không phải vở, cả nhà trông vào mỗi tháng một lần" là gì? — Cuốn sổ gạo.
- Phần mua theo sổ mà không phải gạo thì người ta gọi là gì? — Phần độn: mì sợi, bột mì, bo bo, khoai sắn.
- Đi học xa nhà thời ấy phải làm thủ tục gì với sổ gạo? — Cắt khẩu phần ở nhà và nhận giấy để mua lương thực ở nơi mới.
- Hạt nào nhỏ, màu nâu đỏ, phải ninh rất lâu mới ăn được? — Hạt bo bo.
- Vì sao đi đong gạo luôn phải mang theo bao riêng? — Vì cửa hàng không có túi đựng, gạo được đổ thẳng qua phễu vào bao của người mua.
Đáp án đúng không quan trọng bằng những câu chuyện bật ra sau mỗi câu hỏi. Rất có thể một câu đố nhỏ sẽ khiến bà kể lại cả buổi sáng đi đong gạo mà con cháu chưa từng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Sổ gạo là gì?
Sổ gạo, hay sổ mua lương thực, là cuốn sổ cấp cho các hộ ở thành phố và thị xã, ghi số người trong nhà và phần lương thực được mua mỗi tháng tại cửa hàng lương thực khu phố theo giá cung cấp. Mỗi lần mua, người bán ghi và đóng dấu vào ô của tháng đó.
Phần độn trong sổ gạo gồm những gì?
Tuỳ nơi và tuỳ năm, phần độn có thể là mì sợi khô, bột mì, hạt bo bo, khoai hoặc sắn khô thái lát. Gia đình không chọn được, cửa hàng có thứ gì thì bán theo cơ cấu đó, và mỗi thứ phải nấu theo một kiểu riêng.
Người ở nông thôn có dùng sổ gạo không?
Phần lớn nông dân thời ấy không đong gạo theo sổ như người thành thị. Ở miền Bắc, họ làm trong hợp tác xã và cuối vụ được chia thóc theo công điểm. Người ăn lương sống ở nông thôn thì vẫn có thể có sổ hoặc phiếu lương thực riêng.
Sổ gạo được bỏ từ khi nào?
Không có một ngày duy nhất cho mọi nơi. Nhìn chung, từ khoảng cuối thập niên 1980, gạo được bán tự do ngày càng nhiều nên việc mua theo sổ thưa dần rồi chấm dứt. Mỗi địa phương có nhịp thay đổi hơi khác nhau.
Mất sổ gạo thì phải làm gì?
Theo lời kể của nhiều gia đình, mất sổ phải báo với tổ dân phố, làm đơn xin cấp lại và chờ xác nhận. Trong thời gian chờ có thể lỡ đợt mua trong tháng, nên người lớn giữ sổ rất kỹ, gói ni lông và cất cùng giấy tờ quan trọng.
Ngày nay xem sổ gạo thật ở đâu?
Bạn có thể gặp sổ gạo thật ở các phòng trưng bày, triển lãm về đời sống thời bao cấp, ở nhà những người sưu tầm giấy tờ cũ, ở một số quán trang trí theo phong cách thập niên 1980, hoặc hỏi ông bà xem trong nhà còn giữ cuốn nào không.