ThanQuen.comThân Quen
Đời sống thời tem phiếu

Nuôi lợn trong nhà tập thể: chuồng lợn ở ban công, nhà tắm, gầm cầu thang

Nuôi lợn trong nhà tập thể là cách nhiều gia đình thành phố phía Bắc thời tem phiếu kiếm thêm thịt và tiền: chuồng ở ban công, nhà tắm, nuôi bằng nước gạo, rau bèo.

A boy carries a dented aluminum bucket of rice water along a narrow apartment balcony where a small pig pen of bricks sits beside drying laundry, overhead angle

Nuôi lợn trong nhà tập thể là chuyện có thật và khá phổ biến ở nhiều thành phố phía Bắc thời tem phiếu: các gia đình quây một góc ban công, nhà tắm, gầm cầu thang hay bếp chung làm chuồng, nuôi một hai con lợn bằng nước gạo, cám, rau bèo và cơm thừa để có thêm thịt ăn Tết hoặc bán lấy tiền. Đó là cách xoay xở khi thịt theo phiếu không đủ và lương không dư.

Với người trẻ hôm nay, chuyện con lợn sống trên tầng ba nghe như chuyện đùa. Bài này kể lại vì sao người phố nuôi lợn, chuồng đặt ở đâu, lợn ăn gì, cuộc sống chung với tiếng kêu và mùi chuồng ra sao, một câu chuyện nhỏ về con lợn ăn Tết, khác biệt giữa phố và làng, và vì sao cảnh ấy biến mất.

Vì sao người thành phố lại nuôi lợn trong nhà

Thời tem phiếu, phần thịt mỗi người được mua trong tháng có hạn, và không phải lần nào đến lượt cũng còn phần ngon. Lương của người làm nhà nước đủ sống nhưng khó dư. Trong khi đó, mỗi nhà đều có sẵn những thứ bỏ đi: nước vo gạo, cơm thừa, vỏ rau, vỏ chuối. Nuôi một con lợn là cách biến những thứ ấy thành thịt và thành tiền.

Con lợn nuôi trong nhà giống như một cái ống tiết kiệm biết ăn. Cả nhà góp thức ăn hằng ngày, vài tháng sau con lợn lớn, đến dịp Tết thì mổ chia với họ hàng, hàng xóm, hoặc bán cho người thu mua để có một khoản tiền lớn: mua quần áo mới, đóng học cho con, sửa cái xe đạp. Nhiều gia đình kể lại rằng chính con lợn trên ban công đã lo được cái Tết.

Chuyện nuôi lợn cũng hợp với tinh thần tăng gia của thời ấy: ngoài giờ làm, ai cũng tìm cách sản xuất thêm. Có nhà trồng rau, nuôi gà, có nhà nuôi lợn, có nhà làm cả ba. Không ai thấy lạ khi nhà bên cạnh có tiếng lợn kêu, vì nhà mình có khi cũng vậy.

Không phải thành phố nào, khu nào cũng nuôi lợn. Những khu tập thể cao tầng ở các thành phố phía Bắc là nơi người ta nhắc tới nhiều nhất, vì ở đó diện tích nhỏ, không có vườn, nhưng nhu cầu thì giống mọi gia đình khác.

Chuồng lợn đặt ở đâu trong căn hộ chật

Căn hộ tập thể thường chỉ một hai phòng, bếp và khu vệ sinh nhiều khi dùng chung. Người ta tận dụng mọi góc có thể. Những chỗ hay được nhắc tới:

Chỗ đặt chuồngCách quâyPhiền toái thường gặp
Ban côngXây gạch thấp hoặc đóng ván gỗ, lót tôn dưới sànNước chuồng chảy xuống nhà tầng dưới
Nhà tắm riêngQuây một góc bằng ván, phần còn lại vẫn để tắmVừa tắm vừa nghe lợn ủn ỉn bên cạnh
Gầm cầu thangĐóng tấm gỗ làm cửa, có then càiCả cầu thang ngửi chung một mùi
Góc bếp chungChia góc theo nhà, mỗi nhà một ô nhỏHàng xóm phàn nàn khi nấu ăn
Cơi nới ngoài cửa sổKhung sắt chìa ra ngoài, lót vánLo khung không chịu nổi khi lợn lớn

Chuồng thường rất nhỏ, đủ cho con lợn đứng và nằm. Người nuôi phải dọn rửa mỗi ngày, xối nước, quét sạch, nếu không thì mùi bay khắp cầu thang. Nước rửa chuồng là nguồn cãi vã lớn nhất giữa các tầng, và cũng là lý do nhiều khu sau này cấm nuôi.

Một ngày chăm con lợn trên tầng ba

Việc nuôi lợn trong nhà thường chia cho cả gia đình. Một ngày điển hình có thể diễn ra như sau:

  1. Sáng sớm, người mẹ chắt nước vo gạo từ nồi cơm vào cái xô riêng, gộp với cơm thừa tối hôm trước, quấy đều cho lợn ăn bữa đầu.
  2. Trước giờ đi học, đứa con lớn xách xô nước xuống vòi chung dưới sân, lên dội rửa chuồng, quét phân vào bao hoặc thùng có nắp.
  3. Buổi trưa hoặc chiều, trẻ con được giao đi nhặt rau: lá rau già ở chợ, rau muống người bán bỏ lại, bèo ở ao hồ gần khu. Ai nhặt được nhiều là được khen.
  4. Người lớn băm rau, nấu cám. Nồi cám đặt trên bếp than tổ ong hoặc bếp củi ở hành lang, mùi cám nấu lẫn mùi rau chín bốc lên cả tầng.
  5. Chiều tối, cho lợn ăn bữa chính. Cả nhà nhìn con lợn ăn, đoán xem nó đã lên được bao nhiêu cân.
  6. Tối muộn, dội rửa chuồng lần nữa nếu có nước, đóng cửa chuồng, chèn thêm ván để lợn khỏi húc bung.

Điều khó nhất là nước. Ở nhiều khu tập thể, nước máy yếu, có khi phải xếp hàng hứng ở vòi chung hoặc gánh từ dưới sân lên. Nuôi lợn nghĩa là cần thêm mấy xô nước mỗi ngày, và đứa trẻ nào trong nhà cũng từng xách những xô nước ấy.

Sống chung với tiếng kêu và mùi chuồng

Ai từng sống trong khu tập thể có lợn đều nhớ âm thanh của nó. Sáng sớm, khi đói, lợn kêu eng éc rất to, át cả tiếng loa phường. Nửa đêm, lợn húc vào ván chuồng thình thịch. Khi nghe tiếng xô sắt va vào lan can, con lợn biết sắp tới bữa và kêu càng dữ. Hàng xóm quen tới mức có thể đoán giờ theo tiếng lợn.

Mùi là phần khó chịu nhất. Dù dọn rửa kỹ, mùi chuồng vẫn bám vào tường, vào cầu thang, nhất là những ngày nồm ẩm cuối đông ở miền Bắc. Khách tới chơi phải đi qua cái mùi ấy mới vào được căn hộ. Nhiều nhà rắc tro bếp, vôi bột xuống sàn chuồng cho bớt mùi.

Quan hệ hàng xóm vì thế vừa căng vừa ấm. Có những cuộc cãi nhau vì nước rửa chuồng chảy xuống ban công tầng dưới. Nhưng cũng có cảnh nhà này giữ cơm thừa, vỏ rau cho con lợn nhà kia, đổi lại khi mổ lợn được biếu bát cháo lòng hay mấy lạng thịt. Con lợn vô tình trở thành sợi dây nối các nhà trong cùng một tầng.

Trẻ con thì coi con lợn như một con vật nuôi. Có đứa đặt tên cho nó, gãi lưng cho nó, ngồi kể chuyện với nó qua khe ván. Ngày con lợn ra đi, nhiều đứa khóc, rồi vẫn ăn bữa cỗ do chính con lợn ấy làm nên.

Chuyện con lợn ăn Tết trên ban công tầng ba

Lấy ví dụ một gia đình bốn người trong căn hộ hai phòng ở một khu tập thể phía Bắc, khoảng giữa thập niên 1980. Sau Tết năm trước, người bố mua về một con lợn con, đặt trong cái chuồng ván ngoài ban công. Cô con gái chín tuổi đặt tên nó là Mập.

Suốt cả năm, cô bé có nhiệm vụ đi nhặt rau ở chợ mỗi chiều. Mùa hè, cô đi cùng mấy đứa bạn ra hồ vớt bèo bằng cái rổ thủng. Mùa đông, rau ít, mẹ phải mua thêm cám. Con lợn lớn dần, kêu mỗi lúc một to, và mỗi tối cô bé lại đứng xem nó ăn như xem một tiết mục.

Gần Tết, người ta tới mổ lợn ở sân chung dưới khu. Cô bé trốn trong nhà, bịt tai. Đến chiều, cả nhà ngồi gói giò, rán mỡ, chia thịt cho ông bà nội ngoại và hai nhà hàng xóm hay cho cơm thừa. Mùi mỡ rán thơm khắp cầu thang. Phần còn lại bán đi để may cho cô bé chiếc áo khoác mới đầu tiên trong đời.

Nhiều năm sau, cô vẫn nhớ chiếc áo khoác ấy, và nhớ con lợn đã đổi lấy nó. Câu chuyện có vị buồn vui lẫn lộn, giống như nhiều ký ức khác của thời ấy: thiếu, nhưng được bù bằng sự xoay xở và chia sẻ.

Nuôi lợn ở phố khác nuôi lợn ở làng thế nào

Ở làng, lợn là chuyện bình thường của mọi nhà. Nhà quê có chuồng lợn sau bếp, gần ao, có vườn rau và bèo ao cho lợn ăn. Nuôi lợn là việc truyền thống, phân lợn dùng bón ruộng, không ai thấy lạ.

Ở phố, lợn là một sự xoay xở bất đắc dĩ. Không vườn, không ao, chuồng chật, nước thiếu, thức ăn phải đi xin, đi nhặt. Nuôi lợn ở khu tập thể vất vả gấp mấy lần ở làng, nhưng người ta vẫn nuôi vì nhu cầu.

Phân lợn ở phố là gánh nặng chứ không phải phân bón. Ở làng, phân lợn được ủ để bón ruộng. Ở phố, phân phải dọn đi, có khi bán cho người từ ngoại thành vào thu gom, có khi đổ chung với rác, gây phiền cho cả khu.

Thời gian nuôi thường gắn với Tết. Cả ở làng lẫn ở phố, nhiều nhà mua lợn con sau Tết, nuôi một năm để kịp mổ Tết năm sau. Con lợn vì vậy gắn với nhịp năm của cả gia đình.

Phía Nam ít nghe chuyện lợn trong căn hộ. Chuyện nuôi lợn trong nhà tập thể được nhắc nhiều nhất ở các thành phố phía Bắc. Ở các thành phố phía Nam, người ta nhắc nhiều hơn tới việc nuôi gà, vịt ở sân sau, hoặc nuôi lợn ở các vùng ven đô có đất rộng.

Vì sao cảnh ấy biến mất, và vài câu đố

Từ khoảng cuối thập niên 1980 và sang thập niên 1990, thịt bán tự do ở chợ, thu nhập dần khá lên, các khu dân cư cũng có quy định về vệ sinh chặt chẽ hơn. Nuôi lợn trong căn hộ không còn cần thiết và bị cấm ở nhiều nơi. Chuồng lợn ban công được dỡ đi, có nơi biến thành chỗ phơi đồ, chỗ trồng cây cảnh hoặc cơi nới thêm phòng. Ngày nay, bạn chỉ còn gặp chuyện này qua lời kể, ảnh cũ của gia đình và các buổi trưng bày về đời sống khu tập thể. Vài câu đố để nhớ lại:

  • "Sống trên tầng ba, không biết leo thang, ăn nước gạo mà béo" là con gì? — Con lợn nuôi ở ban công khu tập thể.
  • Trẻ con khu tập thể thường được giao việc gì để nuôi lợn? — Nhặt rau ở chợ, vớt bèo, xách nước dội chuồng.
  • Vì sao người ta rắc tro bếp xuống sàn chuồng? — Để thấm nước và bớt mùi.
  • Con lợn nuôi cả năm trên ban công thường để dành cho dịp nào? — Dịp Tết.

Nếu ông bà hay bố mẹ bạn từng sống ở khu tập thể, hãy hỏi họ: nhà mình có nuôi lợn không, con lợn tên gì? Rất có thể bạn sẽ nghe được một câu chuyện mà chưa ai trong nhà kể lại.

Câu hỏi thường gặp

Có thật là ngày xưa người ta nuôi lợn trong nhà tập thể không?

Có thật. Theo lời kể của nhiều gia đình và ảnh tư liệu, ở nhiều khu tập thể của các thành phố phía Bắc thời tem phiếu, người ta quây ban công, nhà tắm, gầm cầu thang để nuôi một hai con lợn, chủ yếu để ăn Tết hoặc bán lấy tiền.

Lợn nuôi trong nhà tập thể ăn gì?

Lợn được nuôi chủ yếu bằng nước vo gạo, cơm thừa, vỏ rau, vỏ chuối, rau già nhặt ở chợ, bèo vớt ở ao hồ và cám nấu chín. Thức ăn phần lớn là thứ gia đình và hàng xóm bỏ ra, nên chi phí nuôi không nhiều.

Nuôi lợn trong căn hộ có phiền hàng xóm không?

Có. Mùi chuồng, tiếng kêu và nhất là nước rửa chuồng chảy xuống tầng dưới thường gây cãi vã. Bù lại, hàng xóm hay giúp nhau thức ăn cho lợn và được biếu thịt khi mổ, nên quan hệ vừa có va chạm vừa có gắn bó.

Vì sao người ta thôi nuôi lợn trong nhà tập thể?

Từ khoảng cuối thập niên 1980 trở đi, thịt được bán tự do, thu nhập khá hơn và các khu dân cư có quy định vệ sinh chặt chẽ hơn. Nuôi lợn trong căn hộ không còn cần thiết, lại bất tiện, nên dần chấm dứt.

Ở phía Nam có nuôi lợn trong nhà tập thể không?

Chuyện nuôi lợn trong căn hộ được nhắc tới nhiều nhất ở các thành phố phía Bắc. Ở các thành phố phía Nam, người ta nhớ nhiều hơn tới việc nuôi gà vịt ở sân sau hoặc nuôi lợn ở vùng ven đô có đất, mức độ khác nhau tuỳ khu.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138